Paingala

Verse 1

अथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य द्वादशवर्षशुश्रूषापूर्वकं परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ ॥१॥

પછી નિશ્ચયે પૈઙ્ગલ બાર વર્ષ સુધી સેવા તથા શ્રદ્ધાપૂર્વક શિષ્યભાવથી યાજ્ઞવલ્ક્ય પાસે જઈ પૂછ્યું: “પરમ રહસ્ય—કૈવલ્ય (પરમ મુક્તિ/એકાંત સ્વરૂપ) મને અનુગ્રહપૂર્વક ઉપદેશ કરો.”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥२॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: “હે સૌમ્ય, આરંભે આ જગત સત્તા (સત્) માત્ર હતું. તે સદા મુક્ત, અવિકારી, સત્ય-જ્ઞાન-આનંદ સ્વરૂપ, પરિપૂર્ણ, સનાતન—એકમેવ અદ્વિતીય બ્રહ્મ છે.”

Verse 3

तस्मिन् मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् ॥३॥

તે બ્રહ્મમાં મૃગજળ, શુક્તિ, સ્થાણુ, સ્ફટિક વગેરેમાં જેમ જળ, રજત, પુરુષાકૃતિ, રેખા આદિ દેખાય તેમ—લાલ, શ્વેત અને કૃષ્ણ ગુણોથી યુક્ત, ગુણસામ્યને કારણે અનિર્વચનીય એવી મૂળપ્રકૃતિ હતી. તેમાં પ્રતિબિંબિત જે છે તે સાક્ષી-ચૈતન્ય હતું.

Verse 4

सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सत्त्वोद्रिक्ता अव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत्। स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति। स्वस्मिन्विलीनं सकलं ज...

તે શક્તિ ફરી પરિવર્તન પામી સત્ત્વપ્રધાન ‘અવ્યક્ત’ નામની આવરણ-શક્તિ બની. તેમાં પ્રતિબિંબિત થયેલું ચૈતન્ય ઈશ્વરનું ચૈતન્ય હતું. પોતાની માયા પર સ્વાધીન, સર્વજ્ઞ, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયનો આદિકર્તા, તે જગતના અંકુરરૂપે પ્રગટે છે. પોતાના અંદર લીન થયેલ સમગ્ર જગતને તે પ્રગટ કરે છે. જેમ પ્રાણીઓના કર્મબળથી આ પટ ફેલાય છે, તેમ કર્મક્ષય થતાં તે ફરી તેને તિરોભાવ કરાવે છે. તે જમાં આખું વિશ્વ સંકોચાયેલા પટની જેમ સ્થિત રહે છે॥૪॥

Verse 5

ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत्। स महत्तत्त्वाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति॥५॥

ઈશ્વરાધિષ્ઠિત આવરણ-શક્તિમાંથી રજઃપ્રધાન ‘મહત્’ નામની વિક્ષેપ-શક્તિ ઉત્પન્ન થઈ. તેમાં પ્રતિબિંબિત થયેલું ચૈતન્ય હિરણ્યગર્ભનું ચૈતન્ય હતું. મહત્તત્ત્વ સાથે અભિમાન ધરાવતો તે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ—બન્ને સ્વરૂપવાળો બને છે॥૫॥

Verse 6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः ...

હિરણ્યગર્ભાધિષ્ઠિત વિક્ષેપ-શક્તિમાંથી તમઃપ્રધાન ‘અહંકાર’ નામની સ્થૂલ-શક્તિ ઉત્પન્ન થઈ. તેમાં પ્રતિબિંબિત ચૈતન્ય વિરાટનું ચૈતન્ય હતું. તે સાથે અભિમાન ધરાવતો તે સ્પષ્ટ સ્વરૂપવાળો—સર્વ સ્થૂલ જીવોનો પાલક—વિષ્ણુ, પ્રધાન પુરુષ બને છે. તે આત્માથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું; આકાશથી વાયુ; વાયુથી અગ્નિ; અગ્નિથી આપઃ (જળ); જળથી પૃથ્વી. એ પાંચ તન્માત્રાઓ ત્રિગુણાત્મક બને છે॥૬॥

Verse 7

स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत। सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकैकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूतैर...

સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી જગતનો યોનિ-રૂપ પરમકારણ, તમોગુણનો આશ્રય લઈને, સૂક્ષ્મ તન્માત્રા-ભૂતોને સ્થૂલ કરવા ઇચ્છ્યો. સૃષ્ટિકાળે પરિમિત ભૂતોને એકેકને બે ભાગે વિભાજિત કરી, ફરી ચાર ભાગે કર્યો; પછી પરસ્પરના દ્વિતીય અંશો સાથે પંચવિધ સંયોજન કરીને પઞ્ચીકૃત ભૂતો દ્વારા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડ અને તે-તે અંડને યોગ્ય ગોલકોમાં સ્થિત સ્થૂલ શરીરોની રચના કરી॥૭॥

Verse 8

स पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत्। स तेषां तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत्॥८॥

તેણે પંચભૂતોના રજોઅંશોને ચતુર્ધા કરીને, ત્રણ ભાગોથી પંચવૃત્તિ-રૂપ પ્રાણની રચના કરી. અને તેમના ચોથા ભાગથી કર્મેન્દ્રિયોનું સર્જન કર્યું॥૮॥

Verse 9

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत्। स तेषां सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत्॥९॥

તેણે તેમના સત્ત્વાંશને ચતુર્ધા કરીને, ત્રણ ભાગોના સમષ્ટિથી પંચક્રિયાવૃત્તિ-રૂપ અંતઃકરણની રચના કરી. અને તેમના સત્ત્વના ચોથા ભાગથી જ્ઞાનેન્દ્રિયોનું સર્જન કર્યું॥૯॥

Verse 10

सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकान् असृजत्। तानि सृष्टानि अण्डे प्राचिक्षिपत्। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन्। तदाज्ञया अहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत्। हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपाल...

સત્ત્વની સમષ્ટિમાંથી તેણે ઇન્દ્રિયોના પાલક દેવતાઓ સર્જ્યા. તેમને સર્જીને તેણે અંડમાં—બ્રહ્માંડ-ગર્ભમાં—પ્રક્ષેપિત કર્યા. તેની આજ્ઞાથી સમષ્ટિ-અંડને વ્યાપીને તેઓ પોતાના-પોતાના સ્થાને સ્થિર રહ્યા. તેની આજ્ઞાથી અહંકારસમન્વિત વિરાટ્ સ્થૂલ જગતનું રક્ષણ કરતો રહ્યો; અને હિરણ્યગર્ભે તેની આજ્ઞાથી સૂક્ષ્મ જગતનું પાલન-શાસન કર્યું॥૧૦॥

Verse 11

अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः। तानि चेतनीकर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टिमस्तकान् विदार्य तदेवानुप्राविशत्। तदा जडान्यपि तानि चेतनवत् स्वकर्माणि चक्रि...

અંડમાં સ્થિત તે બધાં, તેના વિના, ધબકવા કે પ્રવૃત્ત થવા સમર્થ ન હતાં. તેમને ચેતન કરવા ઇચ્છીને તેણે બ્રહ્માંડના બ્રહ્મરંધ્ર તથા સર્વ વ્યષ્ટિ-મસ્તકોના બ્રહ્મરંધ્રોને વિદારિત કરી, તેમાં જ પ્રવેશ કર્યો. ત્યારે જડ હોવા છતાં તે બધાં ચેતનવત્ બની પોતાના-પોતાના કર્મો કરવા લાગ્યાં॥૧૧॥

Verse 12

सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत्। शरीरत्रयतादात्म्यात् कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलाल...

સર્વજ્ઞ ઈશ્વર માયાના અંશમાત્ર સાથે વ્યષ્ટિ-દેહમાં પ્રવેશ કરીને, તે માયાથી મોહિત થયો અને જીવત્વને પામ્યો. ત્રણ શરીરો સાથે તાદાત્મ્ય થવાથી કર્તૃત્વ અને ભોક્તૃત્વની સ્થિતિને પામ્યો. જાગ્રત્, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ, મૂર્ચ્છા અને મરણ—આ ધર્મોથી યુક્ત થઈ, ઘડિયાળ-યંત્ર સમ ઉદ્વિગ્ન બની, કુંભારના ચક્રના ન્યાય મુજબ મરેલો હોય તેમ પરિભ્રમણ કરે છે॥૧૨॥

Verse 1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

ત્યારે પૈઙ્ગલાએ યાજ્ઞવલ્ક્યને કહ્યું— સર્વ લોકોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને અંત કરનાર, સર્વવ્યાપી પરમેશ્વર (ઈશ) કેવી રીતે જીવત્વ—વ્યક્તિભાવ—ને પ્રાપ્ત થયો? ॥૧॥

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા— સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીરોની ઉત્પત્તિથી આરંભ કરીને જીવ અને ઈશ્વરના સ્વરૂપનું વિવેચન કરી હું કહું છું; એકાગ્ર ચિત્તે સાવધાને સાંભળો. ઈશે પંચીકૃત મહાભૂતોના અંશો લઈને ક્રમે વ્યષ્ટિ તથા સમષ્ટિરૂપ સ્થૂલ શરીરો રચ્યાં. કાપાળ, ચામડી, આંતરડાં, હાડકાં, માંસ અને નખ— પૃથ્વી-અંશ છે. રક્ત, મૂત્ર, લાળ, સ્વેદ વગેરે— જલ-અંશ છે. ભૂખ, તરસ, ઉષ્મા, મોહ, મૈથુનાદિ— અગ્નિ-અંશ છે. ગતિ, ઉત્થાન/ઉત્સર્જન, શ્વાસાદિ— વાયુ-અંશ છે. કામ, ક્રોધ વગેરે— આકાશ-અંશ છે. કર્મથી સંચિત, ત્વચાદિથી યુક્ત, બાળ્યાદિ અવસ્થાઓમાં ‘હું’ ભાવનું આધારસ્થાન અને અનેક દોષોનું આશ્રય— આ સમૂહને સ્થૂલ શરીર કહે છે ॥૨॥

Verse 3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

પછી અપંચીકૃત મહાભૂતોના રજોગુણના અંશના ત્રણ ભાગોની સમષ્ટિમાંથી પ્રાણ ઉત્પન્ન કર્યો. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન અને સમાન— પ્રાણની વૃત્તિઓ છે. નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત અને ધનંજય— ઉપપ્રાણો છે. હૃદય, આસન, નાભિ, કણ્ઠ અને સર્વ અંગો— તેમના સ્થાન છે. આકાશાદિ રજોગુણના ચોથા ભાગથી કર્મેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન કર્યા; વાણી, હાથ, પગ, પાયુ અને ઉપસ્થ— તેમની રચના; બોલવું, ગ્રહણ કરવું, ગમન, વિસર્જન અને આનંદભોગ— તેમના વિષયો. એ રીતે ભૂતોના સત્ત્વ-અંશના ત્રણ ભાગોની સમષ્ટિમાંથી અંતઃકરણ ઉત્પન્ન કર્યું; મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર— તેની વૃત્તિઓ; સંકલ્પ, નિશ્ચય, સ્મરણ, અભિમાન અને અનુસંધાન— તેના વિષયો. ગળું, મુખ, નાભિ, હૃદય અને ભ્રૂમધ્ય— તેનું સ્થાન. સત્ત્વ-અંશના ચોથા ભાગથી જ્ઞાનેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન કર્યા; શ્રોત્ર, ત્વચા, ચક્ષુ, જિહ્વા અને ઘ્રાણ— તેમની રચના; શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ— તેમના વિષયો. દિક્, વાયુ, સૂર્ય, વરુણ (પ્રચેતા), અશ્વિનીકુમારો, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર અને મૃત્યુ— અધિદેવતાઓ; તેમજ ચન્દ્ર, વિષ્ણુ, ચતુર્વક્ત્ર બ્રહ્મા અને શંભુ— કારણ-વ્યવસ્થાના અધિપતિઓ છે ॥૩॥

Verse 4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

હવે અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય—આ પાંચ કોશો છે. જે અન્નના રસથી જ ઉત્પન્ન થઈ, અન્નરસથી જ વૃદ્ધિ પામી, અને અન્નરસમય પૃથ્વીમાં જ લીન થાય—તે અન્નમયકોશ છે; એ જ સ્થૂલ શરીર છે. કર્મેન્દ્રિયો સાથે પ્રાણાદિ પંચક પ્રાણમયકોશ છે. જ્ઞાનેન્દ્રિયો સાથે બુદ્ધિ વિજ્ઞાનમયકોશ છે. આ ત્રણ કોશો મળીને લિંગશરીર (સૂક્ષ્મ શરીર) કહેવાય છે. પોતાના સ્વરૂપનું અજ્ઞાન જ આનંદમયકોશ છે; તે કારણશરીર છે॥૪॥

Verse 5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

હવે જ્ઞાનેન્દ્રિયોના પંચક, કર્મેન્દ્રિયોના પંચક, પ્રાણાદિ પંચક, વ્યોમ (આકાશ) આદિ પંચક (પંચમહાભૂત), અંતઃકરણનું ચતુષ્ટય, કામ, કર્મ અને તમસ—આ બધું મળીને ‘અષ્ટપુર’ (આઠનું નગર) કહેવાય છે॥૫॥

Verse 6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

ઈશ્વરની આજ્ઞાથી વિરાટ વ્યષ્ટિદેહમાં પ્રવેશ કરીને બુદ્ધિનું અધિષ્ઠાન બની ‘વિશ્વ’ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો. વિજ્ઞાનાત્મા—ચિદાભાસ—એ જ વ્યવહારિક ‘વિશ્વ’ છે; જે જાગ્રત અવસ્થામાં સ્થૂલ દેહ સાથે અભિમાન રાખે છે; અને ‘કર્મભૂ’ (કર્મનું ક્ષેત્ર) પણ વિશ્વનું નામ બને છે॥૬॥

Verse 7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

ઈશ્વરની આજ્ઞાથી સૂત્રાત્મા વ્યષ્ટિ સૂક્ષ્મ શરીરમાં પ્રવેશી, મનને અધિષ્ઠાન બનાવી, તૈજસ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો. સ્વપ્નમાં કલ્પિત પ્રાતિભાસિક (ભાસમાન) સ્વરૂપ હોવાથી તેને ‘તૈજસ’ નામ કહેવાય છે॥૭॥

Verse 8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

ઈશ્વરની આજ્ઞાથી, અવ્યક્ત સાથે સંયુક્ત માયા-ઉપાધિ વ્યષ્ટિ કારણ શરીરમાં પ્રવેશી પ્રાજ્ઞત્વને પ્રાપ્ત થઈ. અવિચ્છિન્ન, પારમાર્થિક માનવામાં આવેલો, સુષુપ્તિનો અભિમાની—આથી તેનું ‘પ્રાજ્ઞ’ નામ કહેવાય છે॥૮॥

Verse 9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

અવ્યક્તના અંશરૂપ અજ્ઞાનથી આવૃત પારમાર્થિક જીવ માટે ‘તત્ત્વમસિ’ વગેરે મહાવાક્યો બ્રહ્મ સાથે એકત્વનું પ્રતિપાદન કરે છે; અન્ય બે—વ્યાવહારિક અને પ્રાતિભાસિક—માટે નહીં॥૯॥

Verse 10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબિત થયેલું જે ચૈતન્ય છે, તે જ ત્રણ અવસ્થાઓનો ભાગી બને છે. જાગ્રત્, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓને પામી, તે ઘડિયાળના યંત્ર સમું ઉદ્વિગ્ન થાય છે અને જાણે મૃત હોય તેમ સ્થિત રહે છે॥૧૦॥

Verse 11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

હવે જાગ્રત્, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ, મૂર્ચ્છા અને મરણ—આ પાંચ અવસ્થાઓ છે. શ્રોત્રાદિ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પોતાની-પોતાની અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ સાથે, શબ્દાદિ વિષયોનું ગ્રહણ કરે તે જ્ઞાન જાગ્રદવસ્થા કહેવાય. તેમાં જીવ ભ્રૂમધ્યમાં ગઇ, પગથી માથા સુધી વ્યાપીને, ખેતી, શ્રવણ વગેરે સર્વ ક્રિયાઓનો કર્તા બને છે અને તેમના ફળનો ભોક્તા પણ બને છે. લોકાન્તર ગઇને કર્મથી ઉપાર્જિત ફળ તે જ ભોગવે છે. સર્વભૌમ રાજા સમો વ્યવહારથી થાકી, અંતઃગૃહમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગનો આશ્રય લઈ ઊભો રહે છે॥૧૧॥

Verse 12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

કરણો ઉપશમ પામે ત્યારે, જાગ્રત્ સંસ્કારોથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રબોધ સમું, ગ્રાહ્ય-ગ્રાહકરૂપે જે સ્ફુરણ થાય છે તે સ્વપ્નાવસ્થા છે. ત્યાં જાગ્રત્ વ્યવહારના લોપથી વિશ્વ જ નાડીઓના મધ્યમાં વિચરતો, તૈજસત્વને પામી, વાસનારૂપ જગતની વૈચિત્ર્યતાને પોતાની જ પ્રકાશથી પ્રકાશિત કરી, ઇચ્છ્યા મુજબ પોતે જ ભોગવે છે॥૧૨॥

Verse 13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

સુષુપ્તિની અવસ્થા એવી છે કે જેમાં ચિત્ત એકમાત્ર કરણરૂપ બની જાય છે. જેમ ભ્રમણથી થાકેલો પક્ષી પાંખો સંકોચી પોતાના નીડ તરફ જાય છે, તેમ જ જીવ પણ જાગ્રત અને સ્વપ્નના પ્રપંચમાં વ્યવહાર કરીને થાકી, અજ્ઞાનરૂપ સુષુપ્તિમાં પ્રવેશી પોતાના સ્વાનંદનો આસ્વાદ લે છે॥૧૩॥

Verse 14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

અકસ્માત મુદગર, દંડ વગેરે વડે તાડિત થયો હોય તેમ, ભય અને અજ્ઞાનના કારણે, ઇન્દ્રિયસમૂહ જાણે કંપતો હોય એવી સ્થિતિમાં, મૃત્યુસમાન મૂર્ચ્છા ઉત્પન્ન થાય છે॥૧૪॥

Verse 15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને મૂર્ચ્છા—આ અવસ્થાઓથી ભિન્ન મરણાવસ્થા છે; બ્રહ્માથી લઈને તૃણના ગોચા સુધી સર્વ જીવોને ભય આપનારી, અને સ્થૂલ દેહનો ત્યાગ કરાવનારી તે અવસ્થા છે॥૧૫॥

Verse 16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

કર્મેન્દ્રિયો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો, તેમના વિષયો તથા પ્રાણોને સંહરીને, કામ અને કર્મથી યુક્ત તથા અજ્ઞાનરૂપ આવરણથી વેષ્ટિત જીવ અન્ય દેહને પામી અન્ય લોકમાં જાય છે. પૂર્વકર્મફળના પરિપાક સુધી તે કદી વિશ્રાંતિ પામતો નથી; જેમ એક આવર્તથી બીજા આવર્તમાં સરકતો કીડો.

Verse 17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

સત્કર્મોના પરિપાકથી અનેક જન્મોના અંતે મનુષ્યોમાં મોક્ષની ઇચ્છા જન્મે છે. ત્યારે સદ્‌ગુરુનો આશ્રય લઈને અને દીર્ઘકાળ સેવા દ્વારા કોઈક બન્ધનમાંથી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

અવિચારથી બન્ધન થાય છે; વિચારથી મોક્ષ થાય છે. તેથી સદા વિચાર કરવો. અધ્યારોપ અને અપવાદ (આરોપણ અને પછી નિષેધ) દ્વારા સ્વરૂપનું નિશ્ચય કરી શકાય છે. તેથી જગત, જીવ અને પરમાત્મા વિષે સદા વિચાર કરવો: જ્યારે જીવભાવ અને જગદ્ભાવનો બાધ થાય છે, ત્યારે અંતર્મુખ સ્વરૂપથી અભિન્ન બ્રહ્મ જ માત્ર અવશેષ રહે છે.

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति ॥१॥

ત્યારે પૈઙ્ગલાએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું: “મહાવાક્યોના અર્થનું વિસ્તૃત વિવરણ મને અનુગ્રહપૂર્વક કહો.”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—तत्त्वमसि, त्वं तदसि, त्वं ब्रह्मासि, अहं ब्रह्मास्मीति अनुसन्धानं कुर्यात् ॥२॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: “ ‘તત્ત્વમસિ’, ‘ત્વં તદસિ’, ‘ત્વં બ્રહ્માસિ’, ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’—આ મહાવાક્યોના તાત્પર્યનું સતત અનુસંધાન કરવું જોઈએ.”

Verse 3

तत्र पारोक्ष्यशबलः सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदल...

અહીં માયા-ઉપાધિ—પારોક્ષ્યથી શબલ અને સર્વજ્ઞત્વાદિ લક્ષણવાળી—સચ્ચિદાનન્દ સ્વરૂપ, જગતનું યોનિરૂપ, ‘તત્’ પદથી વાચ્ય બને છે. એ જ તત્ત્વ અંતઃકરણથી સીમિત થયેલા બોધરૂપે અને ‘હું’ પ્રત્યયના આધારથી ‘ત્વમ્’ પદથી વાચ્ય બને છે. પરમેશ્વર તથા જીવના ઉપાધિરૂપ માયા-અવિદ્યાને ત્યજી, ‘તત્-ત્વમ્’ વાક્યનો લક્ષ્યાર્થ પ્રત્યગાત્માથી અભિન્ન બ્રહ્મ છે.

Verse 4

तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति। एकान्तेन श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति। श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति। ध्यातृध्याने विहाय निवात...

“તત્ત્વમસિ” તથા “અહં બ્રહ્માસ્મિ” એવા મહાવાક્યોના અર્થનું વિચારમંથન કરવું તેને શ્રવણ કહે છે. શ્રવણથી ગ્રહિત અર્થનું એકાંતમાં સતત અનુસંધાન કરવું તે મનન છે. શ્રવણ અને મનનથી નિઃસંદેહ થયેલી પરમ વાસ્તવિકતા પર એકાગ્ર પ્રવાહરૂપે ચિત્તને સ્થિર કરવું તે નિદિધ્યાસન છે. ધ્યાતા અને ધ્યાનનો ભેદ ત્યજી, પવનરહિત સ્થાને સ્થિત દીપક સમે, ચિત્ત માત્ર ધ્યેયમાં જ એકાગ્ર રહે—તે સમાધિ છે॥૪॥

Verse 5

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति। ताः स्मरणादनुमीयन्ते। इहानादिसंसारे सञ्चिताः कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति। ततोऽभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति। ततो योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं ...

ત્યારે આત્મવિષયક વૃત્તિઓ ઉદ્ભવીને અજ્ઞાત બની જાય છે (અર્થાત્ વિષયરૂપે પકડાતી નથી); તે સ્મરણથી અનુમાનાય છે. આ અનાદિ સંસારમાં સંચિત કર્મોના કરોડો આ જ ઉપાયથી લય પામે છે. પછી અભ્યાસજન્ય પાટવથી સહસ્રધારે સદામૃતની ધારા વરસે છે. તેથી યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠો સમાધિને “ધર્મમેઘ” કહે છે. આથી વાસનાજાળ સંપૂર્ણપણે વિલય પામે અને કર્મસંચય—પુણ્યપાપ સહિત—મૂળથી ઉખડી જાય ત્યારે, અગાઉ પરોક્ષ લાગતું મહાવાક્ય પણ હથેળીમાં આમળા ફળ સમે સ્પષ્ટ, અપ્રતિબંધ અપરોક્ષ સાક્ષાત્કાર ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારે જીવન્મુક્તિ થાય છે॥૫॥

Verse 6

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं चैकीकृत्य सर्वाणि भौत...

ઈશે પંચીકૃત ભૂતોનું અપંચીકરણ કરવા ઇચ્છા કરી. બ્રહ્માંડ અને તેમાં સ્થિત લોકાદિ કાર્યરૂપોને કારણભાવમાં પરાવર્તિત કરીને, પછી સૂક્ષ્મ અંગો—કર્મેન્દ્રિયો, પ્રાણો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને અંતઃકરણચતુષ્ટય—ને એકીકૃત કરી, સર્વ ભૌતિક પદાર્થોને કારણરૂપ ભૂતપંચકમાં સંયોજિત કરીને, ક્રમે ભૂમિ જળમાં, જળ અગ્નિમાં, અગ્નિ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં, અહંકાર મહતમાં, મહત અવ્યક્તમાં અને અવ્યક્ત પુરુષમાં લય પામે છે. વિરાટ, હિરણ્યગર્ભ અને ઈશ્વર ઉપાધિઓના વિલયથી પરમાત્મામાં લીન થાય છે॥૬॥

Verse 7

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः कर्मक्षयात् सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते। विश्वतैजसप्राज्ञाः स्वस्वोपाधिलयात् प्...

પંચીકૃત પંચ મહાભૂતોથી ઉત્પન્ન અને કર્મસંચયથી રચાયેલો સ્થૂલ દેહ, કર્મક્ષય તથા સત્કર્મના પરિપાકથી અપંચીકરણને પામી, સૂક્ષ્મ દેહ સાથે એકરૂપ થઈ કારણરૂપ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; અને તે કારણ કૂટસ્થ એવા પ્રત્યગાત્મા—અચલ આંતરિક આત્મામાં—લીન થઈ જાય છે. વિશ્વ, તૈજસ અને પ્રાજ્ઞ પણ પોતાના-પોતાના ઉપાધિઓના લયથી પ્રત્યગાત્મામાં વિલીન થાય છે॥૭॥

Verse 8

अण्डं ज्ञानाग्निना दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति। ततो ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात्। ततो मेघापायेऽशुमानिवात्माविर्भवति॥८॥

જ્ઞાનાગ્નિથી દગ્ધ થયેલું ‘અંડ’ (બ્રહ્માંડ/દેહ-અંડ), તેના કારણો સહિત પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે. ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ સમાહિત બની, ‘તત્’ અને ‘ત્વં’ પદોના ઐક્યનું જ સદા ચિંતન કરવો જોઈએ. પછી વાદળો છટતાં જેમ સૂર્ય પ્રગટે તેમ આત્મા પ્રકટ થાય છે॥૮॥

Verse 9

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत्। अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधूमज्योतिरूपकम्। प्रकाशयन्तमन्तःस्थं ध्यायेत्कूटस्थमव्ययम्। ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयः स धन्यः ...

મધ્યસ્થ આત્માનું ધ્યાન કર—ઘડાની અંદર દીપક જેવું. અંગુષ્ઠમાત્ર આત્મા, ધૂમરહિત જ્યોતિરૂપ; અંદર સ્થિત રહી પ્રકાશ આપનાર, અક્ષય કૂટસ્થનું ધ્યાન કર. જે મુનિ સતત ધ્યાનમાં સ્થિર રહે છે અને નિદ્રારહિત અમૃતત્વમાં સ્થિત છે, તે જીવન્મુક્ત કહેવાય—ધન્ય, કૃતકૃત્ય. સમયથી પોતાનો દેહ ક્ષીણ થતાં, જીવન્મુક્તિની અવસ્થા છોડીને તે અદેહમુક્તિમાં પ્રવેશે, જેમ પવન નિસ્પંદતામાં લીન થાય॥૯-૧૧॥

Verse 10

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

ઘટની અંદર દીપક જેમ, મધ્યસ્થ આત્માનું ધ્યાન કરીને, ધૂમરહિત જ્યોતિરૂપ અંગુષ્ઠમાત્ર આત્માને પણ સ્મરી—અંતઃસ્થ, પ્રકાશમાન, અવ્યય કૂટસ્થ સાક્ષીનું ધ્યાન કરવું. જે મુનિ અવિચલ જાગૃતિમાં, નિદ્રારહિતતા સુધી અને અમૃતત્વ સુધી સતત ધ્યાનમાં સ્થિત રહે, તે જીવન્મુક્ત જાણવો; તે ધન્ય છે, કૃતકૃત્ય છે. પછી જ્યારે પોતાનું દેહ કાળને અર્પિત થઈ નાશ પામે, ત્યારે જીવન્મુક્તિની અવસ્થાને પણ ત્યજી, તે અદેહમુક્તિમાં પ્રવેશે—જેમ પવન નિસ્પંદતામાં લીન થાય તેમ.

Verse 11

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

ઘટની અંદર દીપક સમાન મધ્યસ્થ આત્માનું ધ્યાન કરીને, ધૂમરહિત પ્રકાશરૂપ અંગુષ્ઠમાત્ર આત્માને ચિંતવી—અંતઃસ્થ, પ્રકાશક, અવ્યય કૂટસ્થ સાક્ષીનું ધ્યાન કરવું. મુનિ આ રીતે ધ્યાનમાં સ્થિર રહે છે; જે નિદ્રાના અંત સુધી (અર્થાત્ અડગ જાગૃતિમાં) અને અમૃતત્વ સુધી એવો જ રહે, તે જીવન્મુક્ત, ધન્ય અને પુરુષાર્થસિદ્ધ કૃતકૃત્ય છે. જ્યારે દેહ કાળને સમર્પિત થઈ ક્ષય પામે, ત્યારે જીવન્મુક્તિની સ્થિતિને પણ ત્યજી, તે અદેહમુક્તિમાં પ્રવેશે—જેમ પવન સ્થિરતામાં લીન થાય તેમ.

Verse 12

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा रसं नित्यम् अगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम् ॥ १२ ॥

જે શબ્દરહિત, સ્પર્શરહિત, રૂપરહિત અને અવ્યય છે; તેમજ રસરહિત, નિત્ય ગંધરહિત છે; જે અનાદિ-અનંત, મહત્તત્ત્વથી પર, ધ્રુવ છે—એ જ એકમાત્ર શેષ રહે છે: નિર્મળ, નિરામય, કલંકરહિત.

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

ત્યાર પછી પૈઙ્ગલાએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું— “બ્રહ્મજ્ઞાની માટે કયું કર્મ કરવાનું છે, અને તેની સ્થિતી (અવિચલ નિવાસ) શું છે?”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા— “અમાનિત્વ વગેરે ગુણોથી સંપન્ન મુમુક્ષુ એકવીસ પેઢીઓનું ઉદ્ધાર કરે છે. માત્ર બ્રહ્મવિદ્ હોવાને કારણે જ એકસો એક પેઢીઓનું ઉદ્ધાર થાય છે.”

Verse 3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

આત્માને રથી (સવાર) જાણો અને શરીરને નિશ્ચયે રથ સમજો. બુદ્ધિને સારથી જાણો અને મનને ખરેખર લગામ સમજો.

Verse 4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

ઇન્દ્રિયો ઘોડા સમાન કહેવાય છે; વિષયો તેમના ગોચર, ગતિના ક્ષેત્ર છે. મનીષીજન કહે છે કે હૃદયો ચલિત વિમાન સમાન છે.

Verse 5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

મહર્ષિઓ કહે છે કે આત્મા ઇન્દ્રિયો અને મન સાથે જોડાય ત્યારે ભોક્તા (અનુભોક્તા) કહેવાય છે. ત્યાર પછી નારાયણ સ્વયં હૃદયમાં પ્રત્યક્ષ સુપ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

પ્રારબ્ધ કર્મ ક્ષય પામે ત્યાં સુધી તે સાપની ઉતારેલી કાંસળી જેવી રીતે વ્યવહાર કરે છે. દેહી ચંદ્ર સમાન વિચરે છે; તે મુક્ત અને અનિકેતન (નિવાસવિહિન) છે.

Verse 7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

તીર્થમાં હોય કે શ્વપચ (અસ્પૃશ્ય)ના ગૃહમાં—દેહનો ત્યાગ કરીને તે કૈવલ્યને પામે છે। પ્રાણોને વિખેરીને (છોડી) તે કૈવલ્યને પામે છે॥૭॥

Verse 8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

ત્યારપછી દિશાઓને અર્પણરૂપ દિગ્બલિ કરવી, અથવા ખનન કરીને સમાધિ/દફન કરવું। પુરુષનું પ્રવ્રજન (સંન્યાસ-પ્રસ્થાન) શાસ્ત્રે કહેલું છે—કદી પણ બીજાના માટે નહીં॥૮॥