Paingala Upanishad 4 — Verse 4

Sanskrit (Devanagari)

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

Padapatha (Word Split)

इन्द्रियाणि । हयान् । आहुः । विषयान् । तेषु । गोचरान् । जङ्गमानि । विमानानि । हृदयानि । मनीषिणः ॥

IAST Transliteration

indriyāṇi hayān āhur viṣayāṁs teṣu gocarān | jaṅgamāni vimānāni hṛdayāni manīṣiṇaḥ ||4||

Translation

ઇન્દ્રિયો ઘોડા સમાન કહેવાય છે; વિષયો તેમના ગોચર, ગતિના ક્ષેત્ર છે. મનીષીજન કહે છે કે હૃદયો ચલિત વિમાન સમાન છે.

Academic Translation

The senses, they say, are horses; the objects (of sense) are their ranges of movement. The wise (also say) that the hearts are moving aerial cars (vimānas).

Verse Context

• Indriya–viṣaya bandha (sense-object entanglement) and the inner instrument as the locus of experience
• Mahavakya: Indirect—prepares for identity-teaching (e.g., ‘ayam ātmā brahma’) by mapping the field of experience to be transcended.
• Atharva
• Chandas: Anuṣṭubh (śloka)