Rig Veda 1.39.3 — Mandala 1, Sukta 39, Mantra 3

Sukta 1.39

Rishi: Kaṇva

Devata: Maruts

Chandas: Trishtubh (probable; needs scan)

Samhita Patha (Devanagari)

परा ह यत्स्थिरं हथ नरो वर्तयथा गुरु । वि याथन वनिनः पृथिव्या व्याशाः पर्वतानाम् ॥

Transliteration

parā́ ha yát sthiráṃ hátha náro vartáyathā gurú | ví yāthana vanínaḥ pṛthivyā́ vy ā́śāḥ párvatānām ||

Translation

હા, જ્યારે તમે સ્થિરને પણ આઘાતથી ઢાળી નાખો છો, હે નરો (વીરો), અને ભારે ભારને ગતિમાં ફેરવો છો, ત્યારે પૃથ્વીના વનિનઃ (વન-વૃદ્ધિ)ને તમે વિખેરી નાખો છો; પર્વતોની વ્યાશાઃ—વિસ્તૃત દિશાઓ—તમે ખુલ્લી કરો છો.

Word by Word

• परा: away, forth
• परा: उपपद-क्रियाविशेषण (गत्यर्थे)
• Type: Indeclinable
• Root: परा (उपसर्ग/अव्यय)

• ह: indeed, surely
• ह: सम्बन्ध/उद्गार-निपात
• Type: Indeclinable
• Root: ह (निपात)

• यत्: what, that which
• यत्: कर्म (यत्… तद्-सम्बन्धे; ‘that which’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• स्थिरम्: firm, fixed
• स्थिरम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)

• हथ: you strike, smite
• हथ: क्रिया
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)

• नरः: men, heroes
• नरः: कर्तृ (सम्बोधनार्थे/कर्तृवाचकः)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)

• वर्तयथ: you cause to turn, you roll
• वर्तयथ: क्रिया
• Type: Verb
• Root: वृत्/वर्त् (धातु) + णिच् (कारणार्थक) → वर्तयति

• गुरु: the heavy (mass/weight)
• गुरु: कर्म (वर्तयथ… ‘the heavy [thing]’)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)

• वि: apart, asunder
• वि: उपपद-क्रियाविशेषण (विभाग/विसरणे)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• याथन: you drive away, repel
• याथन: क्रिया
• Type: Verb
• Root: याथय् (धातु; caus./denom. ‘to drive away, repel’)

• वनिनः: of the wooded one / of the forested (one)
• वनिनः: सम्बन्ध (genitive: ‘of the वनिन्’)
• Type: Noun
• Root: वनिन् (प्रातिपदिक)

• पृथिव्याः: of the earth
• पृथिव्याः: सम्बन्ध (genitive: ‘of the earth’)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)

• व्याशाः: the expanses, wide stretches
• व्याशाः: कर्तृ/विषय (नामवाचकः—‘the stretches/expanses’)
• Type: Noun
• Root: व्याश (प्रातिपदिक; ‘expanse, breadth’; RV usage) अथवा वि+अश्/अश्नोति-सम्बद्ध नाम

• पर्वतानाम्: of the mountains
• पर्वतानाम्: सम्बन्ध (genitive: ‘of the mountains’)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)