Adhyaya 14

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २०४३ “लोक मिलाकर कुल २१०३ श्लोक हैं) भी्न्आा+ज (2) आस मना चतुर्दशो<5 ध्याय: भीष्मजीकी आज्ञासे भगवान्‌ श्रीकृष्णका युधिष्ठिरसे महादेवजीके माहात्म्यकी कथामें उपमन्युद्वारा महादेवजीकी स्तुति-प्रार्थना, उनके दर्शन और वरदान पानेका तथा अपनेको दर्शन प्राप्त होनेका कथन युधिछ्िर उवाच त्वया55पगेन नामानि श्रुतानीह जगत्पते: । पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शम्भवे,युधिष्ठिरने कहा--गंगानन्दन! आपने ब्रह्माजीके भी ईश्वर कल्याणकारी जगदीश्वर भगवान्‌ शिवके जो नाम सुने हों, उन्हें यहाँ बताइये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ગંગાનંદન! તમે અહીં જગત્પતિ, બ્રહ્માના પણ ઈશ્વર, સર્વવ્યાપી કલ્યાણકારી શંભુના પવિત્ર નામો સાંભળ્યા છે. કૃપા કરીને તે નામો મને કહો.

Verse 2

बश्रवे विश्वरूपाय महाभाग्यं च तत्त्वतः । सुरासुरगुरौ देवे शंकरेडव्यक्तयोनये,जो विराट विश्वरूपधारी हैं, अव्यक्तके भी कारण हैं, उन सुरासुरगुरु भगवान्‌ शंकरके माहात्म्यका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે વિરાટ વિશ્વરૂપધારી છે, જે અવ્યક્તના પણ કારણ છે, દેવો અને અસુરોના ગુરુ એવા દેવ શંકરના સાચા મહાત્મ્ય અને પરમ સૌભાગ્યનું તત્ત્વતઃ વર્ણન મને કહો.

Verse 3

भीष्म उवाच अशक्तोडहं गुणान्‌ वक्तुं महादेवस्य धीमतः । यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते

ભીષ્મે કહ્યું—બુદ્ધિમાન મહાદેવના ગુણોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા હું અસમર્થ છું; કારણ કે તે દેવ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, છતાં સર્વત્ર દેખાતો નથી.

Verse 4

ब्रह्मविष्णुसुरेशानां स्रष्टा च प्रभुरेव च । ब्रह्मादय: पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવેશ્વરોના પણ સર્જક તથા પરમ પ્રભુ છે. બ્રહ્માથી લઈને પિશાચ સુધી સર્વ સત્તાઓ—દેવતાઓ સહિત—જેનાની ઉપાસના કરે છે.

Verse 5

प्रकृतीनां परत्वेन पुरुषस्य च य: पर: । चिन्त्यते यो योगविद्धिर््रषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । अक्षरं परम॑ ब्रह्म असच्च सदसच्च य:

ભીષ્મે કહ્યું—પ્રકૃતિના (ત્રિગુણાત્મક) તત્ત્વોથી પણ પર અને પુરુષથી પણ અતીત જે પરમ તત્ત્વ છે, જેને યોગવિદ્યા જાણનારા તત્ત્વદર્શી ઋષિઓ ચિંતન કરે છે—તે જ અક્ષર, પરમ બ્રહ્મ છે; જે અસત્ અને સત્—બન્નેની પાર રહીને પણ બન્નેને પોતાના સ્વરૂપમાં સમાવે છે.

Verse 6

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षो भयित्वा स्वतेजसा । ब्रह्माणमसृजत्‌ तस्माद्‌ देवदेव: प्रजापति:

ભીષ્મે કહ્યું—દેવદેવ પ્રજાપતિએ પોતાના સ્વતેજથી પ્રકૃતિ અને પુરુષ—બન્નેને ક્ષુબ્ધ કરીને, ત્યારપછી બ્રહ્માને સર્જ્યા.

Verse 7

को हि शक्तो गुणान्‌ वक्तुं देवदेवस्प धीमत: । गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यों मृत्युसमन्वित:

ભીષ્મે કહ્યું—જે મર્ત્ય ગર્ભ, જન્મ અને જરા સાથે બંધાયેલો છે અને જેના સાથે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે, તે દેવદેવ એવા ધીમાન્ પ્રભુના ગુણોનું વર્ણન કરવા કેમ સમર્થ થઈ શકે?

Verse 8

भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान्‌ सर्वत्र व्यापक हैं, किन्तु (सबके आत्मा होनेके कारण) सर्वत्र देखनेमें नहीं आते हैं, ब्रह्मा, विष्णु और देवराज इन्द्रके भी स्रष्टा तथा प्रभु हैं, ब्रह्मा आदि देवताओंसे लेकर पिशाचतक जिनकी उपासना करते हैं, जो प्रकृतिसे भी परे और पुरुषसे भी विलक्षण हैं, योगवेत्ता तत्त्वदर्श ऋषि जिनका चिन्तन करते हैं, जो अविनाशी परम ब्रह्म एवं सदसत्स्वरूप हैं, जिन देवाधिदेव प्रजापति शिवने अपने तेजसे प्रकृति और पुरुषको क्षुब्ध करके ब्रह्माजीकी सृष्टि की, उन्हीं देवदेव बुद्धिमान्‌ महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें गर्भ, जन्म, जरा और मृत्युसे युक्त कौन मनुष्य समर्थ हो सकता है? ।। को हि शक्तो भवं ज्ञातुं मद्विध: परमेश्वरम्‌ । ऋते नारायणात्‌ पुत्र शडुखचक्रगदाधरात्‌,बेटा! शड्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवान्‌ नारायणको छोड़कर मेरे-जैसा कौन पुरुष परमेश्वर शिवके तत्त्वको जान सकता है?

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! હું પરમ બુદ્ધિમાન ગણાતો હોઉં તોય મહાદેવના ગુણોનું વર્ણન કરવા અસમર્થ છું. તેઓ સર્વવ્યાપી છે, છતાં સર્વત્ર દેખાતા નથી, કારણ કે તેઓ સર્વના અંતરાત્મા છે. તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવરાજ ઇન્દ્રના પણ સર્જક તથા પ્રભુ છે. બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓથી લઈને પિશાચ સુધી સૌ તેમની ઉપાસના કરે છે. તેઓ પ્રકૃતિથી પણ પર અને પુરુષથી પણ વિલક્ષણ છે; યોગવિદ્યા જાણનારા તત્ત્વદર્શી ઋષિઓ જેમનું ચિંતન કરે છે. તેઓ અવિનાશી, પરમ બ્રહ્મ છે—સત્ અને અસત્ બન્નેને પોતાના સ્વરૂપમાં ધારણ કરનાર. એ જ દેવાધિદેવ પ્રજાપતિ શિવે પોતાના તેજથી પ્રકૃતિ અને પુરુષને ક્ષુબ્ધ કરીને બ્રહ્માની સૃષ્ટિ પ્રવર્તાવી. ગર્ભ, જન્મ, જરા અને મૃત્યુથી યુક્ત કયો મનુષ્ય તેમના ગુણોનું યથાર્થ વર્ણન કરી શકે? અને પુત્ર! શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર નારાયણને છોડીને, મારા જેવો કોણ પરમેશ્વર શિવના તત્ત્વને જાણી શકે?

Verse 9

एष विद्वान गुणश्रेष्ठो विष्णु: परमदुर्जय: । दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा,ये भगवान्‌ विष्णु सर्वज्ञ, गुणोंमें सबसे श्रेष्ठ, अत्यन्त दुर्जय, दिव्य नेत्रधारी तथा महातेजस्वी हैं। ये योगदृष्टिसे सब कुछ देखते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—આ વિષ્ણુ સર્વજ્ઞ, ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરમ દુર્જય છે. દિવ્ય નેત્રધારી, મહાતેજસ્વી ભગવાન યોગચક્ષુથી સર્વને જુએ છે.

Verse 10

रुद्रभवत्या तु कृष्णेन जगद्‌ व्याप्तं महात्मना । त॑ं प्रसाद्य तदा देवं बदर्या किल भारत,भरतनन्दन! रुद्रदेवके प्रति भक्तिके कारण ही महात्मा श्रीकृष्णने सम्पूर्ण जगत्‌को व्याप्त कर रखा है। राजन! कहते हैं कि पूर्वकालमें महादेवजीको बदरिकाश्रममें प्रसन्न करके उन दिव्यदृष्टि महेश्वरसे श्रीकृष्णने सब पदार्थोकी अपेक्षा प्रियतर भावको प्राप्त कर लिया; अर्थात्‌ वे सम्पूर्ण लोकोंके प्रियतम बन गये

ભીષ્મ બોલ્યા—રુદ્રશક્તિથી યુક્ત મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણે આ સમગ્ર જગતને વ્યાપ્ત કરી રાખ્યું છે. હે ભારત! કહે છે કે પૂર્વકાળમાં બદરીમાં મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને, દિવ્યદૃષ્ટિ મહેશ્વર પાસેથી તેમણે સર્વ પ્રાપ્તિઓથી પણ શ્રેષ્ઠ એવું ‘અતિપ્રિયત્વ’ પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી તેઓ સર્વ લોકોમાં પ્રિયતમ બન્યા.

Verse 11

अर्थात्‌ प्रियतरत्वं च सर्वलोकेषु वै तदा । प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णक्षान्महेश्वरात्‌,भरतनन्दन! रुद्रदेवके प्रति भक्तिके कारण ही महात्मा श्रीकृष्णने सम्पूर्ण जगत्‌को व्याप्त कर रखा है। राजन! कहते हैं कि पूर्वकालमें महादेवजीको बदरिकाश्रममें प्रसन्न करके उन दिव्यदृष्टि महेश्वरसे श्रीकृष्णने सब पदार्थोकी अपेक्षा प्रियतर भावको प्राप्त कर लिया; अर्थात्‌ वे सम्पूर्ण लोकोंके प्रियतम बन गये

ભીષ્મ બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! આ રીતે તે સમયે તેઓ સર્વ લોકોમાં સર્વाधिक પ્રિય બન્યા—જાણે એ પ્રિયત્વ તેમણે સ્વયં મહેશ્વર પાસેથી મેળવ્યું હોય. હે ભરતનંદન! કહે છે કે પૂર્વકાળમાં બદરિકાશ્રમમાં મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને, દિવ્યદૃષ્ટિ મહેશ્વર પાસેથી શ્રીકૃષ્ણે સર્વ સિદ્ધિઓથી પણ શ્રેષ્ઠ એવું પ્રિયત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી તેઓ સર્વત્ર સર્વ પ્રાણીઓના પ્રિયતમ બન્યા.

Verse 12

पूर्ण वर्षमहस्रं तु तप्तवानेष माधव: । प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्‌,इन माधवने वरदायक देवता चराचरगुरु भगवान्‌ शिवको प्रसन्न करते हुए पूर्वकालमें पूरे एक हजार वर्षतक तपस्या की थी

ભીષ્મ બોલ્યા—આ માધવે પૂર્વકાળમાં પૂરાં એક હજાર વર્ષ તપ કર્યું. તે દીર્ઘ તપસ્યાથી તેણે વરદાતા, ચરાચરગુરુ ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 13

युगे युगे तु कृष्णेन तोषितो वै महेश्वर: । भकक्‍त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मन:,श्रीकृष्णने प्रत्येक युगमें महेश्वरको संतुष्ट किया है। महात्मा श्रीकृष्णकी परम भक्तिसे वे सदा प्रसन्न रहते हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—યુગે યુગે શ્રીકૃષ્ણે મહેશ્વરને તૃપ્ત કર્યો છે. મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણની પરમ ભક્તિથી તેઓ સદા પ્રીત અને પ્રસન્ન રહે છે.

Verse 14

ऐश्वर्य यादृशं तस्य जगद्योनेर्महात्मन: । तदयं दृष्टवान्‌ साक्षात्‌ पुत्रार्थे हरिरच्युत:,जगत्‌के कारणभूत परमात्मा शिवका एऐश्वर्य जैसा है, उसे पुत्रके लिये तपस्या करते हुए इन अच्युत श्रीहरिने प्रत्यक्ष देखा है इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने चतुर्दशो5ध्याय:

ભીષ્મ બોલ્યા—જગતના કારણભૂત તે મહાત્મા શિવનું જેવું ઐશ્વર્ય છે, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કરતાં અચ્યુત શ્રીહરિએ તેને પ્રત્યક્ષ જોયું.

Verse 15

यस्मात्‌ परतरं चैव नान्यं पश्यामि भारत | व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषत:,भारत! उसी ऐश्वर्यके कारण मैं परात्पर श्रीकृष्णके सिवा किसी दूसरेको ऐसा नहीं देखता जो देवाधिदेव महादेवजीके नामोंकी पूर्णरूपसे व्याख्या कर सके

હે ભારત! તે અનુપમ ઐશ્વર્યના કારણે પરાત્પર શ્રીકૃષ્ણ સિવાય બીજું કોઈ મને એવું દેખાતું નથી, જે દેવાધિદેવ મહાદેવના નામોની સંપૂર્ણ રીતે, કશુ બાકી ન રાખીને, વ્યાખ્યા કરી શકે.

Verse 16

एष शक्तो महाबाहुर्वक्तुं भगवतो गुणान्‌ । विभूतिं चैव कार्त्स्न्येन सत्यां माहेश्वरी नूप,नरेश्वर! ये महाबाहु श्रीकृष्ण ही भगवान्‌ महेश्वरके गुणों तथा उनके यथार्थ ऐश्वर्यका पूर्णतः वर्णन करनेमें समर्थ हैं

હે નરેશ્વર! આ મહાબાહુ શ્રીકૃષ્ણ જ ભગવાન મહેશ્વરના ગુણો તથા તેમની સત્ય, માહેશ્વરી વિભૂતિનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા સમર્થ છે.

Verse 17

वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तदा भीष्मो वासुदेवं॑ महायशा: । भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामह:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महायशस्वी पितामह भीष्मने युधिष्ठिरसे ऐसा कहकर भगवान्‌ वासुदेवके प्रति शंकरजीकी महिमासे युक्त यह बात कही

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! આમ કહીને મહાયશસ્વી પિતામહ ભીષ્મે વાસુદેવના સંદર્ભે, ભવ (શંકર)ની મહિમાથી યુક્ત આ વચન કહ્યું.

Verse 18

भीष्म उवाच सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमहसि । शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्‌ युधिष्ठिर:,भीष्मजी बोले--देवासुरगुरो! विष्णुदेव! राजा युधिष्ठिरने मुझसे जो पूछा है, उस विश्वरूप शिवके माहात्म्यको बतानेके योग्य आप ही हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—હે દેવાસુરગુરો! દેવ વિષ્ણો! યुधિષ્ઠિરે મને વિશ્વરૂપ શિવના માહાત્મ્ય વિષે જે પૂછ્યું છે, તે કહેવા યોગ્ય તમે જ છો.

Verse 19

नाम्नां सहस्र॑ं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्‌ पुराभवत्‌

દેવના સહસ્ર નામ બ્રહ્મયોનિ તંડિ દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં નિવેદિત થયા—જે પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માથી પ્રગટ થયા હતા.

Verse 20

द्वैपायनप्रभूतयस्तथा चेमे तपोधना: । ऋषय: सुव्रता दान्ता: शृण्वन्तु गदतस्तव

ભીષ્મે કહ્યું—દ્વૈપાયનપ્રમુખ આ ઋષિઓ તથા આ તપોધન, ઉત્તમ વ્રતધારી અને દાંત મહર્ષિઓ, તમે જે કહો તે સાંભળે.

Verse 21

पूर्वकालमें ब्रह्मपुत्र तण्डीमुनिके द्वारा ब्रह्मलोकमें ब्रह्माजीके समक्ष जिस शिव- सहस्रनामका निरूपण किया गया था, उसीका आप वर्णन करें और ये उत्तम व्रतका पालन करनेवाले व्यास आदि तपोधन एवं जितेन्द्रिय महर्षि आपके मुखसे इसका श्रवण करें ।। ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्न्रे विश्वसृजेडग्नये । महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेडथ कपर्दिने

પૂર્વકાળમાં બ્રહ્મપુત્ર તંડી મુનિએ બ્રહ્મલોકમાં બ્રહ્માજી સમક્ષ જે શિવ-સહસ્રનામનું નિરૂપણ કર્યું હતું, તે જ તમે વર્ણવો; અને વ્યાસ આદિ તપોધન, જીતેન્દ્રિય, ઉત્તમ વ્રતધારી મહર્ષિઓ તમારા મુખેથી તેનું શ્રવણ કરે. ધ્રુવ, નન્દી, હોતા, ગોપ્તા, વિશ્વસૃજ, અગ્નિ, મુંડી અને કપર્દી—એવા વિભુના મહાસૌભાગ્યનું તમે વર્ણન કરો.

Verse 22

जो ध्रुव (कूटस्थ), नन्‍दी (आनन्दमय), होता, गोप्ता (रक्षक), विश्वस्रष्टा, गार्हपत्य आदि अग्नि, मुण्डी (चूड़ारहित) और कपर्दी (जटाजूटधारी) हैं, उन भगवान्‌ शंकरके महान्‌ सौभाग्यका आप वर्णन कीजिये ।। वासुदेव उवाच न गति: कर्मणां शक्‍्या वेलुमीशस्य तत्त्वत: । हिरण्यगर्भप्रमुखा देवा: सेन्द्रा महर्षय:,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भगवान्‌ शंकरके कर्मोंकी गतिका यथार्थरूपसे ज्ञान होना अशक्य है। ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवता, महर्षि तथा सूक्ष्मदर्शी आदित्य भी जिनके निवासस्थानको नहीं जानते, सत्पुरुषोंके आश्रयभूत उन भगवान्‌ शिवके तत्त्वका ज्ञान मनुष्यमात्रको कैसे हो सकता है?

ધ્રુવ, નન્દી, હોતા, ગોપ્તા, વિશ્વસૃજ, અગ્નિ, મુંડી અને કપર્દી—એવા વિભુના મહાસૌભાગ્યનું વર્ણન કરો. વાસુદેવે કહ્યું—ઈશ્વરના કર્મોની ગતિ તત્ત્વતઃ જાણવી શક્ય નથી; હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) પ્રભૃતિ દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, અને મહર્ષિઓ પણ (તેમને યથાર્થ જાણી શકતા નથી).

Verse 23

न विदुर्यस्थ भवनमादित्या: सूक्ष्मदर्शिन: । स कथ॑ नरमात्रेण शक्‍्यो ज्ञातुं सतां गति:,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भगवान्‌ शंकरके कर्मोंकी गतिका यथार्थरूपसे ज्ञान होना अशक्य है। ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवता, महर्षि तथा सूक्ष्मदर्शी आदित्य भी जिनके निवासस्थानको नहीं जानते, सत्पुरुषोंके आश्रयभूत उन भगवान्‌ शिवके तत्त्वका ज्ञान मनुष्यमात्रको कैसे हो सकता है?

સૂક્ષ્મદર્શી આદિત્યો પણ જેના નિવાસસ્થાનને નથી જાણતા, તે સત્પુરુષોના આશ્રય અને ગતિ એવા ભગવાનને મનુષ્યમાત્ર કેવી રીતે યથાર્થ જાણી શકે?

Verse 24

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्‌ भगवतो गुणान्‌ । भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्‌,अतः मैं उन असुरविनाशक व्रतेश्वर भगवान्‌ शंकरके कुछ गुणोंका आपलोगोंके समक्ष यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा

હવે હું તે અસુરઘ્ન, વ્રતેશ્વર ભગવાનના કેટલાક ગુણો તમારાં સમક્ષ યથાતથ્ય કીર્તન કરીશ.

Verse 25

वैशम्पायन उवाच एवमुक्‍त्वा तु भगवान्‌ गुणांस्तस्य महात्मन: । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर भगवान्‌ श्रीकृष्ण आचमन करके पवित्र हो बुद्धिमान्‌ परमात्मा शिवके गुणोंका वर्णन करने लगे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! આમ કહીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આચમન કરીને શુદ્ધ થઈ તે મહાત્માના ગુણોનું વર્ણન શરૂ કર્યું. પછી તેઓ વિવેકસભર બુદ્ધિથી પરમેશ્વર શિવની મહિમા અને વિશેષતાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક કહેવા લાગ્યા.

Verse 26

वासुदेव उवाच शुश्रूषध्व॑ ब्राह्म॒णेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर । त्वं चापगेय नामानि शृणुष्वेह कपर्दिने,भगवान्‌ श्रीकृष्ण बोले--यहाँ बैठे हुए ब्राह्मण-शिरोमणियो! सुनो, तात युधिष्ठिर! और गंगानन्दन भीष्म! आपलोग भी यहाँ भगवान्‌ शंकरके नामोंका श्रवण करें

વાસુદેવ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! તમે સૌ ધ્યાનથી સાંભળો; અને તાત યુધિષ્ઠિર! તું પણ સાંભળ. તેમજ ગંગાનંદન ભીષ્મ! અહીં કપર્દી ભગવાન શંકરના ગેય નામોનું શ્રવણ કરો.

Verse 27

यदवाप्तं च मे पूर्व साम्बहेतो: सुदुष्करम्‌ । यथावद्‌ भगवान्‌ दृष्टो मया पूर्व समाधिना,पूर्वकालमें साम्बकी उत्पत्तिके लिये अत्यन्त दुष्कर तप करके मैंने जिस दुर्लभ नामसमूहका ज्ञान प्राप्त किया था और समाथिके द्वारा भगवान्‌ शंकरका जिस प्रकार यथावत्‌रूपसे साक्षात्कार किया था, वह सब प्रसंग सुना रहा हूँ

વાસુદેવ બોલ્યા—પૂર્વકાળમાં સાંબના હિતાર્થે મેં અત્યંત દુષ્કર તપથી જે દુર્લભ નામસમૂહ પ્રાપ્ત કર્યો હતો, અને પૂર્વે સમાધિ દ્વારા મેં ભગવાન શંકરને જેમ યથાવત્ દર્શન કર્યો હતો—તે સમગ્ર પ્રસંગ હવે હું કહું છું.

Verse 28

शम्बरे निहते पूर्व रौक्मिणेयेन धीमता । अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्‌,युधिष्ठिर! बुद्धिमान्‌ रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नके द्वारा पूर्वकालमें जब शम्बरासुर मारा गया और वे द्वारकामें आये, तबसे बारह वर्ष व्यतीत होनेके पश्चात्‌ रुक्मिणीके प्रद्युम्न, चारुदेष्ण आदि पुत्रोंको देखकर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली जाम्बवती मेरे पास आकर इस प्रकार बोली --

વાસુદેવ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! પૂર્વકાળમાં બુદ્ધિમાન રુક્મિણીનંદને શંબરનો વધ કર્યો. ત્યાર પછી બાર વર્ષ વીતી ગયા ત્યારે પુત્રની ઇચ્છાવાળી જાંબવતી મારી પાસે આવી અને આ રીતે બોલી.

Verse 29

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्‌ रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान्‌ पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिछ्िर,युधिष्ठिर! बुद्धिमान्‌ रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नके द्वारा पूर्वकालमें जब शम्बरासुर मारा गया और वे द्वारकामें आये, तबसे बारह वर्ष व्यतीत होनेके पश्चात्‌ रुक्मिणीके प्रद्युम्न, चारुदेष्ण आदि पुत्रोंको देखकर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली जाम्बवती मेरे पास आकर इस प्रकार बोली --

વાસુદેવ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! રુક્મિણીના પ્રદ્યુમ્ન, ચારુદેષ્ણ વગેરે પુત્રોને જોઈ પુત્રાર્થી જાંબવતી મારી પાસે આવી અને મને આ વચન બોલી.

Verse 30

शूरं बलवतां श्रेष्ठ कान्तरूपमकल्मषम्‌ | आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्‌,“अच्युत! आप मुझे अपने ही समान शूरवीर, बलवानोंमें श्रेष्ठ तथा कमनीय रूप- सौन्दर्यसे युक्त निष्पाप पुत्र प्रदान कीजिये। इसमें विलम्ब नहीं होना चाहिये

હે અચ્યુત! વિલંબ કર્યા વિના મને મારા સમાન એવો પુત્ર આપો—જે શૂરવીર હોય, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ હોય, રૂપ-સૌંદર્યથી મનોહર હોય અને નિષ્કલંક હોય. તેમાં મોડું ન થવું જોઈએ.

Verse 31

न हि ते<प्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन । लोकान्‌ सूजेस्त्वमपरानिच्छन्‌ यदुकुलोद्वह,“यदुकुलधुरन्धर! आपके लिये तीनों लोकोंमें कोई भी वस्तु अलभ्य नहीं है। आप चाहें तो दूसरे-दूसरे लोकोंकी सृष्टि कर सकते हैं

હે યદુકુલોદ્વહ! ત્રણેય લોકોમાં તમારા માટે અપ્રાપ્ય એવું કશું નથી. તમે ઇચ્છો તો અન્ય-અન્ય લોકોની પણ સૃષ્ટિ કરી શકો છો.

Verse 32

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रती भूतेन शुष्यता । आराध्य पशुभर्तारें रुक्मिण्यां जनिता: सुता:,“आपने बारह वर्षोतक व्रतपरायण हो अपने शरीरको सुखाकर भगवान्‌ पशुपतिकी आराधना की और रुक्मिणीदेवीके गर्भसे अनेक पुत्र उत्पन्न किये

તમે બાર વર્ષ સુધી વ્રતધારી બની તપથી શરીરને કૃશ કર્યું અને પશુપતિ પ્રભુની આરાધના કરી; ત્યાર પછી રુક્મિણીના ગર્ભથી તમારા પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 33

चारुदेष्ण: सुचारुश्ष चारुवेशो यशोधर: । चारुश्रवाश्लारुयशा: प्रद्युम्न: शम्भुरेव च,“मधुसूदन! चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेश, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्म और शम्भु--इन सुन्दर पराक्रमी पुत्रोंकोी जिस प्रकार आपने रुक्मिणीदेवीके गर्भसे उत्पन्न किया है उसी प्रकार मुझे भी पुत्र प्रदान कीजिये”

હે મધુસૂદન! ચારુદેષ્ણ, સુચારુ, ચારુવેશ, યશોધર, ચારુશ્રવા, ચારુયશા, પ્રદ્યુમ્ન અને શંભુ—આ મારા પુણ્યવાન, શૂર અને સુંદર પરાક્રમી પુત્રો છે. જેમ રુક્મિણીના ગર્ભથી તમે તેમને આપ્યા, તેમ મને પણ પુત્ર આપો.

Verse 34

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमा: । तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन,“मधुसूदन! चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेश, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्म और शम्भु--इन सुन्दर पराक्रमी पुत्रोंकोी जिस प्रकार आपने रुक्मिणीदेवीके गर्भसे उत्पन्न किया है उसी प्रकार मुझे भी पुत्र प्रदान कीजिये”

હે મધુસૂદન! જેમ રુક્મિણીના ગર્ભથી તમારા સુંદર પરાક્રમી પુત્રો જન્મ્યા છે, તેમ મને પણ એક પુત્ર આપો.

Verse 35

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोच॑ सुमध्यमाम्‌ | अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव,देवी जाम्बवतीके इस प्रकार प्रेरणा देनेपर मैंने उस सुन्दरीसे कहा--“रानी! मुझे जानेकी अनुमति दो। मैं तुम्हारी प्रार्थना सफल करूँगा”

દેવીએ આ રીતે પ્રેરણા આપતાં મેં તે સુમધ્યા રાણી ને કહ્યું— “રાજ્ઞી! મને જવાની અનુમતિ આપો; હું તમારું વચન પૂર્ણ કરીશ.”

Verse 36

सा च मामब्रवीद्‌ गच्छ शिवाय विजयाय च | ब्रह्मा शिव: काश्यपश्च नद्यो देवा मनो5नुगा:

તેણે મને કહ્યું— “જાઓ—શિવ તરફ અને વિજય તરફ. બ્રહ્મા, શિવ, કાશ્યપ, નદીઓ અને મનોઽનુગ દેવતાઓ સૌ અનુકૂળ છે.”

Verse 37

क्षेत्रीौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दांस्यृषिगणाध्वरा: । समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहा:

ક્ષેત્ર અને ઔષધિઓ, યજ્ઞવાહકો, છંદો અને અધ્વર કરનાર ઋષિગણ; સમુદ્રો, દક્ષિણાઓ, સ્તોભ-ગાન; નક્ષત્રો, પિતૃઓ અને ગ્રહો—આ બધું (તે દિવ્ય વ્યવસ્થામાં) સમાયેલ છે.

Verse 38

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च | मन्वन्तराणि गावश्न चन्द्रमा: सविता हरि:

દેવપત્નીઓ, દેવકન્યાઓ અને દેવમાતાઓ; મન્વંતરો, ગાયો; ચંદ્ર, સૂર્ય અને હરિ—આ બધું પણ પૂજ્ય છે.

Verse 39

सावित्री ब्रह्म॒विद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा । क्षणा लवा मुहूर्ताश्न निमेषा युगपर्यया:

સાવિત્રી, બ્રહ્મવિદ્યા, ઋતુઓ અને વર્ષો; તેમજ સમયમાપ—ક્ષણ, લવ, મુહૂર્ત, નિમેષ અને યુગપર્યાય—આ બધું પણ (તેમાં) સમાયેલ છે.

Verse 40

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च । अरिए्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

વાસુદેવે કહ્યું— “તમે જ્યાં જ્યાં જાઓ ત્યાં ત્યાં યાદવો તમારું રક્ષણ કરે અને તે તમારાં કલ્યાણ માટે થાય. તમે અનિષ્ટ-રહિત સુરક્ષિત માર્ગે જાઓ; હે અનઘ, સદા સાવધાન રહો.”

Verse 41

उसने कहा--'प्राणनाथ! आप कल्याण और विजय पानेके लिये जाइये। यदुनन्दन! ब्रह्मा, शिव, काश्यप, नदियाँ, मनो$नुकूल देवगण, क्षेत्र, ओषधियाँ, यज्ञवाह (मन्त्र), छन्द, ऋषिगण, यज्ञ, समुद्र, दक्षिणा, सतोभ (सामगानपूरक “हावु” “'हायि” आदि शब्द), नक्षत्र, पितर, ग्रह, देवपत्नियाँ, देवकन्याएँ और देवमाताएँ, मन्वन्तर, गौ, चन्द्रमा, सूर्य, इन्द्र, सावित्री, ब्रह्मविद्या, ऋतु, वर्ष, क्षण, लव, मुहूर्त, निमेष और युग--ये सर्वत्र आपकी रक्षा करें। आप अपने मार्गपर निर्विष्न यात्रा करें और अनध! आप सतत सावधान रहें” | ३६ --४० || एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं ततोडभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम्‌ । पितु: समीपं नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञक्ष तथा55हुकस्य,इस तरह जाम्बवतीके द्वारा स्वस्तिवाचनके पश्चात्‌ मैं उस राजकुमारीकी अनुमति ले नरश्रेष्ठ पिता वसुदेव, माता देवकी तथा राजा उग्रसेनके समीप गया। वहाँ जाकर विद्याधरराजकुमारी जाम्बवतीने अत्यन्त आर्त होकर मुझसे जो प्रार्थना की थी वह सब मैंने बताया और उन सबसे तपके लिये जानेकी आज्ञा ली। गद और अत्यन्त बलवान्‌ बलरामजीसे विदा माँगी। उन दोनोंने बड़े दुःखसे अत्यन्त प्रेमपूर्वक उस समय मुझसे कहा -- भाई! तुम्हारी तपस्या निर्विघ्न पूर्ण हो”

જામ્બવતીએ કહ્યું— “પ્રાણનાથ! કલ્યાણ અને વિજય મેળવવા માટે પ્રસ્થાન કરો. હે યદુનંદન! બ્રહ્મા, શિવ, કાશ્યપ, નદીઓ, મનથી અનુકૂળ દેવગણ, પવિત્ર ક્ષેત્રો, ઔષધિઓ, યજ્ઞવાહ—મંત્ર, છંદ, ઋષિગણ, યજ્ઞ, સમુદ્ર, દક્ષિણા, સામગાનના સ્તોભ, નક્ષત્રો, પિતૃઓ, ગ્રહો, દેવપત્નીઓ, દેવકન્યાઓ અને દેવમાતાઓ, મન્વંતરો, ગાયો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, સાવિત્રી, બ્રહ્મવિદ્યા, ઋતુઓ, વર્ષો અને સમયની સર્વ માપો—ક્ષણ, લવ, મુહૂર્ત, નિમેષ અને યુગ—આ બધાં સર્વત્ર તમારું રક્ષણ કરે. તમે તમારા માર્ગે નિર્વિઘ્ન યાત્રા કરો; હે અનઘ, સદા સાવધાન રહો.” આ સ્વસ્તિવચન પછી મેં તે રાજકુમારીની અનુમતિ લીધી અને મારા શ્રેષ્ઠ પિતા વસુદેવ, માતા દેવકી તથા રાજા ઉગ્રસેન પાસે ગયો. ત્યાં જાંબવતીએ અત્યંત વ્યાકુળ થઈને મારી પાસે જે પ્રાર્થના કરી હતી તે બધું કહ્યુ અને તપ માટે જવાની આજ્ઞા માગી. પછી ગદ અને અતિબલવાન બલરામને વિદાય લીધી; તેઓ બંને દુઃખથી ભરાયા છતાં પ્રેમપૂર્વક બોલ્યા— “ભાઈ, તારી તપસ્યા નિર્વિઘ્ન પૂર્ણ થાઓ.”

Verse 42

गत्वा समावेद्य यदब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता । तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद्‌ गदं तथैवातिबलं च रामम्‌ | अथोचतुः प्रीतियुतौ तदानीं तपःसमृद्धिर्भवतो<स्त्वविघध्नम्‌,इस तरह जाम्बवतीके द्वारा स्वस्तिवाचनके पश्चात्‌ मैं उस राजकुमारीकी अनुमति ले नरश्रेष्ठ पिता वसुदेव, माता देवकी तथा राजा उग्रसेनके समीप गया। वहाँ जाकर विद्याधरराजकुमारी जाम्बवतीने अत्यन्त आर्त होकर मुझसे जो प्रार्थना की थी वह सब मैंने बताया और उन सबसे तपके लिये जानेकी आज्ञा ली। गद और अत्यन्त बलवान्‌ बलरामजीसे विदा माँगी। उन दोनोंने बड़े दुःखसे अत्यन्त प्रेमपूर्वक उस समय मुझसे कहा -- भाई! तुम्हारी तपस्या निर्विघ्न पूर्ण हो”

હું ત્યાં જઈને બધું નિવેદન કર્યું—વિદ્યાધરરાજની પુત્રી અત્યંત વ્યાકુળ થઈને મને જે કહ્યું હતું તે. પછી તે મહાદુઃખમાં તેમની અનુમતિ લઈને મેં ગદ તથા અતિબલવાન બલરામને પણ વિદાય લીધી. ત્યારે તેઓ બંને સ્નેહપૂર્વક બોલ્યા— “ભાઈ, તારી તપસ્યાની સિદ્ધિ નિર્વિઘ્ન થાઓ.”

Verse 43

प्राप्पानुज्ञां गुरुजनादहं ताक्ष्यमचिन्तयम्‌ । सो5वहद्धिमवन्तं मां प्राप्प चैनं व्यसर्जयम्‌,गुरुजनोंकी आज्ञा पाकर मैंने गरुडका चिन्तन किया। उसने (आकर) मुझे हिमालयपर पहुँचा दिया। वहाँ पहुँचकर मैंने गरुडको विदा कर दिया

ગુરુજનોની અનુમતિ મેળવી મેં મનમાં તાક્ષ્ય (ગરુડ)નું સ્મરણ કર્યું. તેણે મને હિમવાન (હિમાલય) સુધી પહોંચાડ્યો; અને ત્યાં પહોંચીને મેં તેને આદરપૂર્વક વિદાય આપી.

Verse 44

तत्राहमद्भुतान्‌ भावानपश्यं गिरिसत्तमे । क्षेत्र च तपसां श्रेष्ठ पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्‌,मैंने उस श्रेष्ठ पर्वतपर वहाँ अद्भुत भाव देखे। मुझे वहाँका स्थान तपस्याके लिये अदभुत, उत्तम और श्रेष्ठ क्षेत्र दिखायी दिया

ત્યાં તે પર્વતશ્રેષ્ઠ પર મેં અદ્ભુત ભાવો અને ચિહ્નો જોયાં. અને તે સ્થાન તપ માટે અદ્ભુત, ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર તરીકે મને દેખાયું.

Verse 45

दिव्यं वैयाच्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मन: । पूजितं देवगन्धर्वै््राह्म्या लक्ष्म्यमा समावृतम्‌,वह व्याप्रपादके पुत्र महात्मा उपमन्युका दिव्य आश्रम था, जो ब्राह्मी शोभासे सम्पन्न तथा देवताओं और गन्धर्वोद्वारा सम्मानित था

વાસુદેવે કહ્યું—વૈયાઘ્રપદવંશીય મહાત્મા ઉપમન્યુનો એક દિવ્ય આશ્રમ હતો. તે બ્રાહ્મી શોભાથી આવૃત હતો અને દેવો તથા ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત હતો.

Verse 46

धवककुभकदम्बनारिकेलै: कुरबककेतकजम्बुपाटलाभि: । वटवरुणकवत्सना भबिल्वै: सरलकपित्थप्रियालसालतालै:,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

વાસુદેવે કહ્યું—ધવ, કકુભ, કદંબ, નારિકેલ, કુરબક, કેતક, જાંબુ, પાટલ, વડ, વરુણક, વત્સનાભ, બિલ્વ, શરલ, કપિત્થ, પ્રિયાલ, શાલ અને તાલ—આવા અનેક ફળ-ફૂલ આપતા વન્ય વૃક્ષો તે આશ્રમને શોભિત કરતા હતા. તે પુષ્પો, ગુલ્મો અને લતાઓથી વ્યાપ્ત હતો અને કેળાના કુંજોએ તેની સુંદરતા હજી વધારી હતી.

Verse 47

बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकै: । मधूकै: कोविदारैश्न चम्पकैः पनसैस्तथा,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

વાસુદેવે કહ્યું—બદરી (બેર), કુન્દ, પુન્નાગ, અશોક, આમ્ર, અતિમુક્ત લતાઓ, મધૂક, કોવિદાર, ચમ્પક અને પનસ (કઠોળ/કટહલ)—આવા અનેક વન્ય વૃક્ષો તે આશ્રમને શોભિત કરતા હતા. તે પુષ્પો, ગુલ્મો અને લતાઓથી વ્યાપ્ત હતો અને કેળાના કુંજોએ તેની સુંદરતા હજી વધારી હતી.

Verse 48

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम्‌ । पुष्पगुल्मलताकीर्ण कदलीषण्डशोभितम्‌,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

વાસુદેવે કહ્યું—તે આશ્રમ અનેક પ્રકારના વન્ય વૃક્ષોથી યુક્ત હતો, જે ફળ અને ફૂલ આપતા હતા. તે સર્વત્ર પુષ્પો, ગુલ્મો અને લતાઓથી ભરેલો હતો અને કેળાના કુંજોથી તેની શોભા વધુ વધેલી હતી.

Verse 49

नानाशकुनिसम्भोज्यै: फलैरव॑क्षेरलंकृतम्‌ । यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभि:,नाना प्रकारके पक्षियोंके खाने योग्य फल और वृक्ष उस आश्रमके अलंकार थे। यथास्थान रखी हुई भस्मराशिसे उसकी बड़ी शोभा हो रही थी

વાસુદેવે કહ્યું—વિવિધ પક્ષીઓ ખાઈ શકે એવા ફળોથી લદાયેલા વૃક્ષો તે આશ્રમના અલંકાર હતા. યથાસ્થાને મૂકાયેલા ભસ્મરાશિઓએ પણ તેની તપોમય શોભા વધારી હતી.

Verse 50

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम्‌ । कुरड़बर्हिणाकीर्ण मार्जारभुजगावृतम्‌ । पूगैश्न मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्‌,रुरु, वानर, शार्दूल, सिंह, चीते, मृग, मयूर, बिल्ली, सर्प, विभिन्न जातिके मृगोंके झुंड, भैंस तथा रीछोंसे उस आश्रमका निकटवर्ती वन भरा हुआ था

તે આશ્રમની નજીકનું વન રુરુ, વાનર, શાર્દૂલ, સિંહ અને ચિત્તાથી ભરેલું હતું. વિવિધ જાતિના મૃગોના ઝુંડ, મોર, બિલાડી અને સર્પ ત્યાં ફરતા; તેમજ ભેંસ અને રીંછ પણ તે વનમાં વસતા હતા.

Verse 51

सकृप्प्रभिन्नैश्व गजैर्विं भूषित॑ प्रहृषष्नानाविधपक्षिसेवितम्‌ । सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै- महीरुहाणां च वनैर्विचित्रै:,जिनके मस्तकसे पहली बार मदकी धारा फूटकर बही थी, ऐसे हाथी वहाँके उपवनकी शोभा बढ़ाते थे। हर्षमें भरे हुए नाना प्रकारके विहंगम वहाँके वृक्षोंपर बसेरे लेते थे। अनेकानेक वृक्षोंके विचित्र वन सुन्दर फूलोंसे सुशोभित हो मेघोंके समान प्रतीत होते थे और उन सबके द्वारा उस आश्रमकी अनुपम शोभा हो रही थी

જેનાં કપાળમાંથી પ્રથમવાર મદની ધારા ફૂટી વહેતી હતી એવા હાથીઓ ત્યાંના ઉપવનની શોભા વધારતા હતા. હર્ષથી ભરેલા નાનાપ્રકારના પક્ષીઓ વૃક્ષો પર વસવાટ કરતા હતા. અનેક મહાવૃક્ષોના વિચિત્ર વનો સુંદર ફૂલોથી સુશોભિત થઈ મેઘ સમાન જણાતાં; અને એ બધાથી તે આશ્રમની અનુપમ શોભા થતી હતી.

Verse 52

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासित: । दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतो5भिमुखो ववौ,सामनेसे नाना प्रकारके पुष्पोंके परागपुंजसे पूरित तथा हाथियोंके मदकी सुगन्धसे सुवासित मन्द-मन्द अनुकूल वायु आ रही थी; जिसमें दिव्य रमणियोंके मधुर गीतोंकी मनोरम ध्वनि विशेषरूपसे व्याप्त थी

સામે તરફથી મન્દ, અનુકૂળ પવન વહેતો હતો—નાનાપ્રકારના ફૂલોના પરાગથી ભરેલો અને હાથીઓના મદની સુગંધથી સુવાસિત; તેમાં દિવ્ય રમણીઓના મધુર ગીતોની મનોહર ધ્વનિ વિશેષ રૂપે વ્યાપ્ત હતી.

Verse 53

धारानिनादैर्विहगप्रणादै: शुभैस्तथा बूंहितैः: कुज्जराणाम्‌ | गीतैस्तथा किन्नराणामुदारै: शुभै: स्वनै: सामगानां च वीर,वीर! पर्वतशिखरोंसे झरते हुए झरनोंकी झर-झर ध्वनि, विहंगमोंके सुन्दर कलरव, हाथियोंकी गर्जना, किन्नरोंक उदार (मनोहर) गीत तथा सामगान करनेवाले सामवेदी विद्वानोंके मंगलमय शब्द उस वन-प्रान्तको संगीतमय बना रहे थे

હે વીર! પર્વતશિખરો પરથી ઝરતાં ઝરણાંઓનો ઝરઝર નાદ, પક્ષીઓનો મધુર કલરવ, હાથીઓની ગર્જના, કિન્નરોના ઉદાર અને મનોહર ગીતો તથા સામગાન કરનારા સામવેદી વિદ્વાનોના મંગલ સ્વર—આ બધાએ તે વનપ્રદેશને સંગીતમય બનાવી દીધો હતો.

Verse 54

अचिन्त्यं मनसाप्यन्यै: सरोभि: समलंकृतम्‌ । विशालैश्वाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतै:,जिसके विषयमें दूसरे लोग मनसे सोच भी नहीं सकते, ऐसी अचिन्त्य शोभासे सम्पन्न वह पर्वतीय भाग अनेकानेक सरोवरोंसे अलंकृत तथा फूलोंसे आच्छादित विशाल अग्निशालाओंद्वारा विभूषित था

જેની શોભા વિષે બીજા લોકો મનથી પણ કલ્પી ન શકે, એવી અચિંત્ય શોભાથી યુક્ત તે પર્વતીય પ્રદેશ અનેક સરોવરોથી અલંકૃત હતો અને ફૂલોથી આચ્છાદિત વિશાળ અગ્નિશાળાઓથી વિભૂષિત હતો.

Verse 55

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्लुकन्यया । विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै- महात्मभिव॑द्लिसमानकल्पै:,नरेश्वर! पुण्यसलिला जाह्नवी सदा उस क्षेत्रकी शोभा बढ़ाती हुई मानो उसका सेवन करती थीं। अग्निके समान तेजस्वी तथा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ अनेकानेक महात्माओंसे वह स्थान विभूषित था

વાસુદેવે કહ્યું—હે નરેશ્વર! તે સ્થાન પુણ્ય અને પવિત્ર જળોથી અલંકૃત હતું અને જહ્નુની કન્યા જાહ્નવી જાણે પ્રેમથી તેનો આસ્વાદ લેતી હોય તેમ સદા ત્યાં આવતી-જતી હતી. ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ, અગ્નિસમાન તેજસ્વી અનેક મહાત્માઓથી પણ તે આશ્રમપ્રદેશ શોભિત હતો. આ રીતે પુણ્યસલિલા જાહ્નવી તે પાવન પ્રદેશની શોભા સતત વધારતી રહી।

Verse 56

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यै: सम्प्रक्षालैयोंगिभिर्ध्याननित्यै: । धूमप्राशैरूष्मपै: क्षीरपैश्न संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रै: समन्तात्‌,वहाँ चारों ओर श्रेष्ठ ब्राह्मण निवास करते थे। उनमेंसे कुछ लोग केवल वायु पीकर रहते थे। कुछ लोग जल पीकर जीवन धारण करते थे। कुछ लोग निरन्तर जपमें संलग्न रहते थे। कुछ साधक मैत्री-मुदिता आदि साधनाओंद्वारा अपने चित्तका शोधन करते थे। कुछ योगी निरन्तर ध्यानमग्न रहते थे। कोई अग्निहोत्रका धूआँ, कोई गरम-गरम सूर्यकी किरणें और कोई दूध पीकर रहते थे

ત્યાં ચારે તરફ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો વસતા હતા. તેમાંના કેટલાક માત્ર વાયુનો આહાર કરતા, કેટલાક પાણી પીીને જીવન ધારણ કરતા અને કેટલાક નિત્ય જપમાં લીન રહેતા. કેટલાક તપસ્વી આંતરિક શુદ્ધિના સાધનો દ્વારા ચિત્તનું પ્રક્ષાલન કરતા, અને યોગીઓ સતત ધ્યાનમાં મગ્ન રહેતા. કોઈ યજ્ઞાગ્નિના ધૂમ પર, કોઈ તપની ઉષ્મા પર અને કોઈ દૂધ પર નિર્વાહ કરતો—સૌ સંયમ અને આત્મનિગ્રહથી ધર્મનું પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ દર્શાવતા હતા।

Verse 57

गोचारिणो<5थाश्मकुट्टा दन्‍तोलूखलिकास्तथा । मरीचिपा: फेनपाश्चव तथैव मृगचारिण:,कुछ लोग गोसेवाका व्रत लेकर गौओंके ही साथ रहते और विचरते थे। कुछ लोग खाद्य वस्तुओंको पत्थरसे पीसकर खाते थे और कुछ लोग दाँतोंसे ही ओखली-मूसलका काम लेते थे। कुछ लोग किरणों और फेनोंका पान करते थे तथा कितने ही ऋषि मृगचर्याका व्रत लेकर मृगोंके ही साथ रहते और विचरते थे

વાસુદેવે કહ્યું—કેટલાકે ગોસેવાનો વ્રત લીધો હતો અને ગાયો સાથે જ રહેતા તથા વિચરતા. કેટલાક પથ્થર પર પીસીને અન્ન ખાતા, અને કેટલાક દાંતોથી જ ઓખલી-મૂસલનું કામ લેતા. કેટલાક સૂર્યકિરણોનું, કેટલાક ફેનનું પાન કરતા; તેમજ અનેક મુનિઓ મૃગચર્યાનો વ્રત લઈને હરણો સાથે જ રહેતા અને ફરતા।

Verse 58

अश्वत्थफलभक्षाश्व तथा हुदकशायिन: । चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिण:,कोई पीपलके फल खाकर रहते, कोई जलमें ही सोते तथा कुछ लोग चीर, वल्कल और मृगचर्म धारण करते थे

વાસુદેવે કહ્યું—કેટલાક અશ્વત્થ (પીપળ)ના ફળ ખાઈને રહેતા, કેટલાક પાણીમાં જ શયન કરતા, અને કેટલાક ચીર, વલ્કલ તથા મૃગચર્મ ધારણ કરતા।

Verse 59

सुदुःखान्‌ नियमांस्तांस्तान्‌ वहतः सुतपोधनान्‌ । पश्यन्‌ मुनीन्‌ बहुविधानू प्रवेष्टमुपचक्रमे,अत्यन्त कष्टसाध्य नियमोंका निर्वाह करते हुए विविध तपस्वी मुनियोंका दर्शन करते हुए मैंने उस महान्‌ आश्रममें प्रवेश करनेका उपक्रम किया

વાસુદેવે કહ્યું—અત્યંત દુઃસાધ્ય એવા તે-તે નિયમોનું પાલન કરતા, તપ અને આધ્યાત્મિક ધનથી સમૃદ્ધ વિવિધ પ્રકારના મુનિઓને જોઈને, મેં તે મહાન આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવાનો ઉપક્રમ કર્યો।

Verse 60

सुपूजितं देवगणैर्महात्मभि: शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभि: । रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजन्‌ शशिमण्डलं यथा,भरतवंशी नरेश! महात्मा तथा पुण्यकर्मा शिव आदि देवताओंसे समादृत हो वह आश्रममण्डल सदा ही आकाशगमें चन्द्रमण्डलकी भाँति शोभा पाता था

હે ભરતવંશી નરેશ! દેવગણો તથા શિવ આદિ પુણ્યકર્મા મહાત્માઓ દ્વારા અત્યંત પૂજિત તે આશ્રમમંડળ સદા શોભાયમાન રહેતું; તે આકાશમાં ચંદ્રમંડળની જેમ તેજસ્વી દેખાતું હતું।

Verse 61

क्रीडन्ति सर्पर्नकुला मृगैर्व्याच्रिश्व मित्रवत्‌ । प्रभावाद्‌ दीप्ततपसां सैनिकर्षान्महात्मनाम्‌,वहाँ तीव्र तपस्यावाले महात्माओंके प्रभाव तथा सांनिध्यसे प्रभावित हो नेवले साँपोंके साथ खेलते थे और व्याप्र मृगोंके साथ मित्रकी भाँति रहते थे

દીપ્ત તપસ્વી મહાત્માઓના પ્રભાવ અને સાન્નિધ્યથી ત્યાં નકુલો સર્પો સાથે રમતા અને વન્ય મૃગો વ્યાઘ્રો સાથે મિત્રવત્ રહેતા હતા।

Verse 62

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे । सेविते द्विजशार्टूलैवेंदवेदाड़पारगै:,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

ત્યાં સર્વ પ્રાણીઓ માટે મનોહર એવા તે શ્રેષ્ઠ આશ્રમસ્થાને, વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા સેવિત સ્થાને, મેં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 63

नानानियमविख्यातैर्षिभि: सुमहात्मभि: । प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्‌,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

નાના પ્રકારના નિયમોથી વિખ્યાત સુમહાત્મા ઋષિઓથી શોભિત તે આશ્રમમાં પ્રવેશ કરતાં જ મેં જટા અને વલ્કલ ધારણ કરનાર પ્રભુ ઉપમન્યુને જોયા।

Verse 64

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम्‌ । शिष्यैरनुगतं शान्तं युवान ब्राह्मणर्षभम्‌,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

તેજ અને તપથી અગ્નિ સમાન દીપ્ત, શાંત સ્વભાવવાળા, યુવાન અને શિષ્યો દ્વારા અનુગત એવા તે બ્રાહ્મણર્ષભને મેં જોયા।

Verse 65

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत,मैंने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। मुझे वन्दना करते देख उपमन्यु बोले --पुण्डरीकाक्ष! आपका स्वागत है। आप पूजनीय होकर मेरी पूजा करते हैं और दर्शनीय होकर मेरा दर्शन चाहते हैं, इससे हमलोगोंकी तपस्या सफल हो गयी”

મેં મસ્તક નમાવી તેમને પ્રણામ કર્યો. મને વંદન કરતાં જોઈ ઉપમન્યુ બોલ્યા— “પુંડરીકાક્ષ! તમારું સ્વાગત છે. તમે પૂજ્ય હોવા છતાં મારી પૂજા કરો છો; તમે દર્શનીય હોવા છતાં મારું દર્શન ઇચ્છો છો. તેથી અમારી તપસ્યા સફળ થઈ.”

Verse 66

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः । यः पूज्य: पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टमिच्छसि,मैंने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। मुझे वन्दना करते देख उपमन्यु बोले --पुण्डरीकाक्ष! आपका स्वागत है। आप पूजनीय होकर मेरी पूजा करते हैं और दर्शनीय होकर मेरा दर्शन चाहते हैं, इससे हमलोगोंकी तपस्या सफल हो गयी”

ઉપમન્યુ બોલ્યા— “પુંડરીકાક્ષ! સ્વાગત. આજે અમારી તપસ્યા સફળ થઈ— તમે પૂજ્ય હોવા છતાં મારી પૂજા કરો છો અને તમે દર્શનીય હોવા છતાં મારું દર્શન ઇચ્છો છો.”

Verse 67

तमहं प्राउ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु । धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्‌,तब मैंने हाथ जोड़कर आश्रमके मृग, पक्षी, अग्निहोत्र, धर्मांचरण तथा शिष्यवर्गका कुशल-समाचार पूछा

પછી મેં હાથ જોડીને આશ્રમના મૃગ-પક્ષીઓ, અગ્નિહોત્ર, ધર્માચરણ તથા શિષ્યવર્ગનું કુશળ પૂછ્યું— બધું નિરામય તો છે ને?

Verse 68

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना । लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्‌,तब भगवान्‌ उपमन्युने परम मधुर सान्त्वनापूर्ण वाणीमें मुझसे कहा--श्रीकृष्ण/ आप अपने समान पुत्र प्राप्त करेंगे--इसमें संशय नहीं है

પછી ભગવાન ઉપમન્યુએ અતિ મધુર અને સાંત્વનાપૂર્ણ વાણીમાં મને કહ્યું— “હે કૃષ્ણ! તને તારા સમાન પુત્ર પ્રાપ્ત થશે— તેમાં કોઈ સંશય નથી.”

Verse 69

तप: सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम्‌ । इह देव: सपत्नीक: समाक्रीडत्यधोक्षज,अधोक्षज! आप महान्‌ तपका आश्रय लेकर यहाँ सर्वेश्वर भगवान्‌ शिवको संतुष्ट कीजिये। यहाँ महादेवजी अपनी पत्नी भगवती उमाके साथ क्रीड़ा करते हैं

“અધોક્ષજ! મહાન તપનો આશ્રય લઈને સર્વેશ્વર ઈશાનને પ્રસન્ન કરો. અહીં દેવ મહાદેવ પોતાની પત્ની (ઉમા) સાથે ક્રીડા કરે છે.”

Verse 70

इह्ैनं दैवतश्रेष्ठं देवा: सर्षिगणा: पुरा । तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च

અહીં પ્રાચીન કાળમાં દેવતાઓએ ઋષિગણો સાથે તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને દમ (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ) દ્વારા આ દૈવતશ્રેષ્ઠની આરાધના કરીને પરમ દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 71

शत्रुनाशक श्रीकृष्ण! आप जिनकी प्रार्थना करते हैं, वे तेज और तपस्याकी निधि अचिन्त्य भगवान्‌ शंकर यहाँ शम आदि शुभभावोंकी सृष्टि और काम आदि अशुभ भावोंका संहार करते हुए देवी पार्वतीके साथ सदा विराजमान रहते हैं

શત્રુનાશક શ્રીકૃષ્ણ! તમે જેમની પ્રાર્થના કરો છો, તે તેજ અને તપસ્યાના નિધિ, અચિંત્ય ભગવાન શંકર અહીં દેવી પાર્વતી સાથે સદા વિરાજમાન છે—શમ વગેરે શુભભાવોની સૃષ્ટિ કરે છે અને કામ વગેરે અશુભ ભાવોનો સંહાર કરે છે।

Verse 72

शुभाशुभान्वितान्‌ भावान्‌ विसृजन्‌ संक्षिपन्नपि । आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो य॑ प्रार्थयसि शत्रुहन्‌,शत्रुनाशक श्रीकृष्ण! आप जिनकी प्रार्थना करते हैं, वे तेज और तपस्याकी निधि अचिन्त्य भगवान्‌ शंकर यहाँ शम आदि शुभभावोंकी सृष्टि और काम आदि अशुभ भावोंका संहार करते हुए देवी पार्वतीके साथ सदा विराजमान रहते हैं

શુભ-અશુભ ભાવોને પ્રસરે પણ અને સંક્ષિપ્ત કરીને દબાવે પણ—દેવી સાથે તે સદા અચિંત્ય પ્રભુ અહીં વિરાજમાન છે. હે શત્રુહન! તમે જેમની પ્રાર્થના કરો છો, તે તેજ અને તપસ્યાના નિધિ ભગવાન શંકર શમ વગેરે શુભભાવોની સૃષ્ટિ કરે છે અને કામ વગેરે અશુભ ભાવોને દમન/લય કરે છે।

Verse 73

तोषयित्वा शुभान्‌ कामान्‌ प्राप्तवन्तो जनार्दन । जनार्दन! यहाँ सुरश्रेष्ठ महादेवजीको तपस्या, ब्रह्मचर्य, सत्य और इन्द्रिय-संयमद्दारा संतुष्ट करके पहले कितने ही देवता और महर्षि अपने शुभ मनोरथ प्राप्त कर चुके हैं || ७० ५़्‌ 3 तेजसां तपसां चैव निधि: स भगवानिह,हिरण्यकशिपुर्यो5 भूदू दानवो मेरुकम्पन: । तेन सर्वामरैश्वर्य शर्वात्‌ प्राप्तं समार्बुदम्‌ पहले जो मेरुपर्वतको भी कम्पित कर देनेवाला हिरण्यकशिपु नामक दानव हुआ था, उसने भगवान्‌ शंकरसे एक अर्बुद (दस करोड़) वर्षोतकके लिये सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त किया था

વાસુદેવે કહ્યું—હે જનાર્દન! અહીં પૂર્વકાળમાં દેવશ્રેષ્ઠ મહાદેવને તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને ઇન્દ્રિય-સંયમ દ્વારા પ્રસન્ન કરીને અનેક દેવતા અને મહર્ષિઓએ પોતાના શુભ મનોરથ પ્રાપ્ત કર્યા. મેરુ પર્વતને પણ કંપાવી દે એવો હિરણ્યકશિપુ નામનો દાનવ પણ શર્વ (શિવ) પાસેથી એક અર્બુદ—દસ કરોડ વર્ષ—સુધી સર્વ દેવતાઓનું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરી ગયો હતો।

Verse 74

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दारो नाम विश्रुत: । महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्‌,उसीका श्रेष्ठ पुत्र मन्दार नामसे विख्यात हुआ, जो महादेवजीके वरसे एक अर्बुद वर्षोंतक इन्द्रके साथ युद्ध करता रहा

તેનો જ શ્રેષ્ઠ પુત્ર ‘મંદાર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો; મહાદેવના વરદાનથી તેણે એક અર્બુદ વર્ષો સુધી શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે યુદ્ધ કર્યું।

Verse 75

विष्णोश्ष॒क्रंं च तद्‌ घोरं वज़ञमाखण्डलस्य च । शीर्ण पुराभवत्‌ तात ग्रहस्याड्रेषु केशव,तात केशव! भगवान्‌ विष्णुका वह भयंकर चक्र तथा इन्द्रका वज्र भी पूर्वकालमें उस ग्रहके अंगोंपर पुराने तिनकोंके समान जीर्ण-शीर्ण-सा हो गया था

વાસુદેવે કહ્યું—તાત કેશવ! વિષ્ણુનું તે ભયંકર ચક્ર અને આખંડલ (ઇન્દ્ર)નું વજ્ર પણ પૂર્વકાળે તે ગ્રહના અંગો પર જૂના તૃણ સમાન જીર્ણ-વિખંડિત થઈ ગયું હતું.

Verse 76

यत्‌ तद्‌ भगवता पूर्व दत्त चक्रं तवानघ । जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्‌,निष्पाप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें जलके भीतर रहनेवाले गर्वीले दैत्यको मारकर भगवान्‌ शंकरने आपको जो चक्र प्रदान किया था, उस अग्निके समान तेजस्वी शस्त्रको स्वयं भगवान्‌ वृषध्वजने ही उत्पन्न किया और आपको दिया था, वह अस्त्र अद्भुत तेजसे युक्त एवं दुर्धर्ष है

વાસુદેવે કહ્યું—નિષ્પાપ! જળની અંદર વિચરતા બલ-ગર્વિત દૈત્યને મારીને ભગવાને પૂર્વે તમને જે ચક્ર આપ્યું હતું, તે સ્વયં વૃષધ્વજ (શિવ)એ ઉત્પન્ન કરીને તમને અર્પણ કર્યું હતું. તે અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, અદ્ભુત તેજથી યુક્ત અને દુર્ધર્ષ શસ્ત્ર છે.

Verse 77

उत्पादितं वृषाड्केन दीप्तज्वलनसंनिभम्‌ | दत्तं भगवता तुभ्य॑ दुर्धर्ष तेजसाद्भुतम्‌,निष्पाप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें जलके भीतर रहनेवाले गर्वीले दैत्यको मारकर भगवान्‌ शंकरने आपको जो चक्र प्रदान किया था, उस अग्निके समान तेजस्वी शस्त्रको स्वयं भगवान्‌ वृषध्वजने ही उत्पन्न किया और आपको दिया था, वह अस्त्र अद्भुत तेजसे युक्त एवं दुर्धर्ष है

વૃષાંકધારી ભગવાન્ (શિવ)એ તેને ઉત્પન્ન કર્યું—તે પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન દીપ્ત હતું. એ જ ભગવાને તેને તમને આપ્યું; તે અદ્ભુત તેજથી યુક્ત અને દુર્ધર્ષ છે.

Verse 78

न शव्यं द्रष्टमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम्‌ । सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्‌,पिनाकपाणि भगवान्‌ शंकरको छोड़कर दूसरा कोई उसको देख नहीं सकता था। उस समय भगवान्‌ शंकरने कहा--“यह अस्त्र सुदर्शन (देखनेमें सुगम) हो जाय।” तभीसे संसारमें उसका सुदर्शन नाम प्रचलित हो गया। तात केशव! ऐसा प्रसिद्ध अस्त्र भी उस ग्रहके अंगोंपर जीर्ण-सा हो गया

પિનાકધારી (શિવ)ને છોડીને બીજું કોઈ તેને જોઈ શકતું ન હતું. ત્યારે ભવ (શિવ)એ કહ્યું—“આ સुदર્શન બની જાય.”

Verse 79

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम्‌ । तज्जीर्णमभवत््‌ तात ग्रहस्याड्रेषु केशव,पिनाकपाणि भगवान्‌ शंकरको छोड़कर दूसरा कोई उसको देख नहीं सकता था। उस समय भगवान्‌ शंकरने कहा--“यह अस्त्र सुदर्शन (देखनेमें सुगम) हो जाय।” तभीसे संसारमें उसका सुदर्शन नाम प्रचलित हो गया। तात केशव! ऐसा प्रसिद्ध अस्त्र भी उस ग्रहके अंगोंपर जीर्ण-सा हो गया

ત્યારે લોકમાં તેનું નામ ‘સુદર્શન’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયું. છતાં, તાત કેશવ! તે પણ તે ગ્રહના અંગો પર જીર્ણ થઈ ગયું.

Verse 80

ग्रहस्यथातिबलस्याजड्रे वरदत्तस्य धीमत: । न शस्त्राणि वहन्त्यड्रे चक्रवज्ञशतान्यपि,भगवान्‌ शंकरसे उसको वर मिला था। उस अत्यन्त बलशाली बुद्धिमान ग्रहके अंगमें चक्र और वज्र-जैसे सैकड़ों शस्त्र भी काम नहीं देते थे

વાસુદેવે કહ્યું—શિવના વરથી અનુગ્રહિત તે અત્યંત બળવાન અને બુદ્ધિમાન ગ્રહના અંગને ચક્ર અને વજ્ર જેવી ધારદાર સૈકડો શસ્ત્રો પણ ભેદી શકતા નહોતા; દૈવી કૃપાથી રક્ષિત વ્યક્તિ સામે માત્ર બળ અને આયુધો નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 81

अर्द्धमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । शिवदत्तवरान्‌ जष्नुरसुरेन्द्रान सुरा भूशम्‌,जब उस बलवान ग्रहने देवताओंको सताना आरम्भ कर दिया तब देवताओंने भी भगवान्‌ शंकरसे वर पाये हुए उन असुरेन्द्रोंकी बहुत पीटा। (इस प्रकार उनमें दीर्घकालतक युद्ध होता रहा)

વાસુદેવે કહ્યું—જ્યારે અત્યંત બળવાન ગ્રહે દેવતાઓને સતાવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે દબાણમાં હોવા છતાં દેવતાઓએ શિવના વરપ્રાપ્ત અસુરેન્દ્રો પર પ્રહાર કરીને તેમને પરાસ્ત કર્યા; આ રીતે તેમના વચ્ચે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું।

Verse 82

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ | शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो5भवत्‌,इसी तरह विद्युत्प्रभ नामक दैत्यपर भी संतुष्ट होकर रुद्रदेवने उसे तीनों लोकोंका आधिपत्य प्रदान कर दिया। इस प्रकार वह एक लाख वर्षोतक सम्पूर्ण लोकोंका अधीश्वर बना रहा

રુદ્રદેવ વિદ્યૂત્પ્રભ નામના દૈત્ય પર પ્રસન્ન થયા અને તેને ત્રિલોકનું અધિપત્ય આપ્યું; આ રીતે તે એક લાખ વર્ષ સુધી સર્વ લોકનો અધીશ્વર બની રહ્યો।

Verse 83

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्‌ | तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभु:,भगवानने उसे यह भी वर दिया था कि “तुम मेरे नित्य पार्षद हो जाओगे” साथ ही उन प्रभुने उसे सहस्र अयुत (एक करोड़) पुत्र प्रदान किये

તેમણે વધુમાં કહ્યું—“તું સદાય મારો જ અનુચર (પાર્ષદ) રહીશ”; અને તે પ્રભુએ તેને સહસ્રોના અયુત—અર્થાત એક કરોડ—પુત્રો પણ આપ્યા।

Verse 84

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानज: । तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुर:

અજ (અજન્મા) ભગવાને તેને રાજ્ય સહિત કુશદ્વીપ પણ આપ્યો; તેમજ ધાતાએ શતમુખ નામના એક મહા અસુરની સૃષ્ટિ કરી।

Verse 85

त॑ प्राह भगवांस्तुष्ट: कि करोमीति शंकर:,उससे संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने पूछा--“बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूर्ण करूँ?” तब शतमुखने उनसे कहा--'सुरश्रेष्ठ! मुझे अद्भुत योगशक्ति प्राप्त हो। साथ ही आप मुझे सदा बना रहनेवाला बल प्रदान कीजिये”

તેના પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શંકરે પૂછ્યું— “કહો, હું તમારાં માટે શું કરું? તમારો કયો મનોભાવ પૂર્ણ કરું?” ત્યારે શતમુખ બોલ્યો— “સુરશ્રેષ્ઠ! મને અદ્ભુત યોગશક્તિ આપો; અને સાથે કદી ન ક્ષીણ થતું શાશ્વત બળ પણ પ્રદાન કરો.”

Verse 86

त॑ं वै शतमुख: प्राह योगो भवतु मे5द्भुत: । बलं॑ च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे,उससे संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने पूछा--“बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूर्ण करूँ?” तब शतमुखने उनसे कहा--'सुरश्रेष्ठ! मुझे अद्भुत योगशक्ति प्राप्त हो। साथ ही आप मुझे सदा बना रहनेवाला बल प्रदान कीजिये”

ત્યારે શતમુખે તેમને કહ્યું— “દૈવતશ્રેષ્ઠ! મને અદ્ભુત યોગશક્તિ પ્રાપ્ત થાઓ; અને મને શાશ્વત, અક્ષય બળ પણ આપો.”

Verse 87

तथेति भगवानाह तस्य तद्‌ वचन प्रभु: । स्वायम्भुव: क्रतुश्चापि पुत्रार्थम भवत्‌ पुरा,उसकी वह बात सुनकर शक्तिशाली भगवानने “तथास्तु' कहकर उसे स्वीकार कर लिया। इसी तरह पूर्वकालमें स्वयम्भूके पुत्र क्रतुने पुत्र-प्राप्तिके लिये तीन सौ वर्षोतक योगके द्वारा अपने आपको भगवान्‌ शिवके चिन्तनमें लगा रखा था; अतः क्रतुको भी भगवान्‌ शंकरने उन्हींके समान एक हजार पुत्र प्रदान किये

તેના વચન સાંભળી શક્તિશાળી પ્રભુ ભગવાને “તથાસ્તુ” કહી તેની ઇચ્છા સ્વીકારી. એ જ રીતે પ્રાચીનકાળમાં સ્વયંભૂના પુત્ર ક્રતુએ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે યોગસાધનાથી ત્રણસો વર્ષ સુધી મન ભગવાન શિવના ચિંતનમાં સ્થિર રાખ્યું હતું.

Verse 88

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि । तस्य चोपददौ पुत्रान्‌ सहस्न॑ क्रतुसम्मितान्‌,उसकी वह बात सुनकर शक्तिशाली भगवानने “तथास्तु' कहकर उसे स्वीकार कर लिया। इसी तरह पूर्वकालमें स्वयम्भूके पुत्र क्रतुने पुत्र-प्राप्तिके लिये तीन सौ वर्षोतक योगके द्वारा अपने आपको भगवान्‌ शिवके चिन्तनमें लगा रखा था; अतः क्रतुको भी भगवान्‌ शंकरने उन्हींके समान एक हजार पुत्र प्रदान किये

યોગ દ્વારા પોતાના આત્મામાં પ્રવેશ કરીને તે ત્રણસો વર્ષ સુધી તેમાં લીન રહ્યો. તેનાથી પ્રસન્ન થઈ શંકરે તેને ક્રતુ સમાન પ્રતિષ્ઠાવાળા એક હજાર પુત્રો આપ્યા.

Verse 89

योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशय: । याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषि: परमधार्मिक:

વાસુદેવે કહ્યું— “હે કૃષ્ણ! યોગેશ્વરની તે દિવ્ય ગીતા તું નિઃસંદેહ જાણે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય નામે પ્રસિદ્ધ એક ઋષિ છે— જે પરમ ધાર્મિક છે.”

Verse 90

वेदव्यासश्न योगात्मा पराशरसुतो मुनि:

વાસુદેવે કહ્યું—અને વેદવ્યાસ—યોગાત્મા, પરાશરના પુત્ર એવા મુનિ।

Verse 91

सो<5पि शड्करमाराध्य प्राप्तवानतुलं यश: । पराशरजीके पुत्र मुनिवर वेदव्यास तो योगके स्वरूप ही हैं। उन्होंने भी शंकरजीकी आराधना करके वह महान्‌ यश पा लिया, जिसकी कहीं तुलना नहीं है ।। बालखिल्या मघवता ह्ावज्ञाता: पुरा किल

વાસુદેવે કહ્યું—તેણે પણ શંકરની આરાધના કરીને અતુલ યશ પ્રાપ્ત કર્યો. પરાશરના પુત્ર મુનિવર વેદવ્યાસ તો યોગસ્વરૂપ જ છે; તેણે પણ ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરીને એવી મહાન કીર્તિ મેળવી કે તેની કોઈ ઉપમા નથી. અને પ્રાચીનકાળે બાલખિલ્ય ઋષિઓને મઘવા (ઇન્દ્ર)એ અવગણ્યા હતા.

Verse 92

तांक्षापि दैवतश्रेष्ठ: प्राह प्रीतो जगत्पति:

ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠ, જગત્પતિ, પ્રસન્નચિત્ત થઈને તેણીને પણ બોલ્યા।

Verse 93

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टा: पुराभवन्‌,पहलेकी बात है, महादेवजीके रोषसे जल नष्ट हो गया था। तब देवताओंने, जिसके स्वामी रुद्र हैं, उस सप्त कपालयागके द्वारा दूसरा जल प्राप्त किया। इस प्रकार त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ शिवके प्रसन्न होनेपर ही भूतलपर जलकी उपलब्धि हुई

પ્રાચીનકાળે મહાદેવના રોષથી જળ નષ્ટ થઈ ગયું હતું. ત્યારે દેવતાઓએ—જે યાગના સ્વામી રુદ્ર છે—તે સપ્તકપાલ યાગ દ્વારા બીજું જળ પ્રાપ્ત કર્યું; આ રીતે ત્રિનેત્રધારી ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા પછી જ પૃથ્વી પર જળ ઉપલબ્ધ થયું.

Verse 94

ताक्ष सप्तकपालेन देवैरन्या: प्रवर्तिता: । ततः पानीयमभवत्‌ प्रसन्ने >यम्बके भुवि,पहलेकी बात है, महादेवजीके रोषसे जल नष्ट हो गया था। तब देवताओंने, जिसके स्वामी रुद्र हैं, उस सप्त कपालयागके द्वारा दूसरा जल प्राप्त किया। इस प्रकार त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ शिवके प्रसन्न होनेपर ही भूतलपर जलकी उपलब्धि हुई

દેવતાઓએ સપ્તકપાલ યાગ દ્વારા બીજું જળ પ્રવર્તિત કર્યું; ત્યારબાદ ત્ર્યંબક (ત્રિનેત્રધારી) પ્રસન્ન થયા ત્યારે પૃથ્વી પર પીવાનું જળ ઉપલબ્ધ થયું.

Verse 95

अन्रेर्भार्यापि भर्तां संत्यज्य ब्रह्म॒वादिनी । नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन

વાસુદેવે કહ્યું—‘અનૃની પત્ની પણ, બ્રહ્મવાદિની હોવા છતાં, પતિને ત્યજી ગઈ. તેથી હું હવે ક્યારેય, કોઈ રીતે પણ, તે મુનિના વશમાં નહીં પડું.’

Verse 96

निराहारा भयादवत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि

વાસુદેવે કહ્યું—‘ભયના કારણે તે નિરાહાર રહી—સૈકડો વર્ષો સુધી પણ.’

Verse 97

तामब्रवीद्धसन्‌ देवो भविता वै सुतस्तव,तब महादेवजीने उनसे हँसते हुए कहा--'देवि! मेरी कृपासे केवल यज्ञसम्बन्धी चरुका द्रव पीनेमात्रसे तुम्हें पतिके सहयोगके बिना ही एक पुत्र प्राप्त होगा--इसमें संशय नहीं है। वह तुम्हारे वंशमें तुम्हारे ही नामसे इच्छानुसार ख्याति प्राप्त करेगा"

હસતાં હસતાં દેવે તેણીને કહ્યું—‘દેવિ! તને નિશ્ચયે પુત્ર થશે. મારી કૃપાથી યજ્ઞસંબંધિત ચરુના દ્રવનું માત્ર પાન કરવાથી, પતિના સહકાર વિના પણ, તને પુત્ર પ્રાપ્ત થશે—એમાં શંકા નથી. અને તે તારા વંશમાં તારા જ નામથી, ઇચ્છાનુસાર, ખ્યાતિ પામશે.’

Verse 98

विना भर्त्रां च रुद्रेण भविष्यति न संशय: । वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्‌,तब महादेवजीने उनसे हँसते हुए कहा--'देवि! मेरी कृपासे केवल यज्ञसम्बन्धी चरुका द्रव पीनेमात्रसे तुम्हें पतिके सहयोगके बिना ही एक पुत्र प्राप्त होगा--इसमें संशय नहीं है। वह तुम्हारे वंशमें तुम्हारे ही नामसे इच्छानुसार ख्याति प्राप्त करेगा"

વાસુદેવે કહ્યું—‘પતિ વિના પણ—રુદ્રની શક્તિથી—આ બનશે; તેમાં શંકા નથી. તારા જ વંશમાં તે પુત્ર તારા જ નામ સાથે જોડાયેલી, ઇચ્છિત ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે.’

Verse 99

विकर्णश्व महादेवं तथा भक्तसुखावहम्‌ | प्रसाद्य भगवान्‌ सिद्धि प्राप्तवान्‌ मधुसूदन,मधुसूदन! ऐश्वर्यशाली विकर्णने भक्तसुखदायक महादेवजीको प्रसन्न करके मनोवांछित सिद्धि प्राप्त की थी

વાસુદેવે કહ્યું—‘એ જ રીતે વિકર્ણે પણ ભક્તોને સુખ આપનાર ભગવાન મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. હે મધુસૂદન! આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે શિવની સાચી ભક્તિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના સફળતા આપે છે.’

Verse 100

शाकल्य: संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि । आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव,केशव! शाकल्य ऋषिके मनमें सदा संशय बना रहता था। उन्होंने मनोमय यज्ञ (ध्यान)-के द्वारा भगवान्‌ शिवकी नौ सौ वर्षोतक आराधना की

વાસુદેવે કહ્યું—હે કેશવ! સંયમિત અને સ્થિરાત્મા ઋષિ શાકલ્યે મનોયજ્ઞ (અંતર્યાગ/ધ્યાન) દ્વારા ભગવાન ભવ (શિવ)ની આરાધના કરી; અને તેણે સતત નવસો વર્ષ સુધી તે ભક્તિ અડગ રીતે જાળવી.

Verse 101

त॑ चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि । वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रिलोक्ये वै भविष्यति,तब उनसे भी संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने कहा--“वत्स! तुम ग्रन्थकार होओगे तथा तीनों लोकोंमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति फैल जायगी

તેનાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને કહ્યું—“વત્સ! તું ગ્રંથકાર બનશે; અને તારી કીર્તિ ત્રિલોકમાં અક્ષય બની વ્યાપશે.”

Verse 102

अक्षयं च कुल ते<स्तु महर्षिभिरलंकृतम्‌ । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ: सूत्रकर्ता सुतस्तव,“तुम्हारा कुल अक्षय एवं महर्षियोंसे अलंकृत होगा। तुम्हारा पुत्र एक श्रेष्ठ ब्राह्मण एवं सूत्रकार होगा'

“તારું કુળ અક્ષય રહે અને મહર્ષિઓથી અલંકૃત થાય. તારો પુત્ર દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ અને સૂત્રકાર (સૂત્રરચયિતા) બનશે.”

Verse 103

सावर्णिश्वापि विख्यात ऋषिरासीत्‌ कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ,सत्ययुगमें सावर्णिनामसे विख्यात एक ऋषि थे। उन्होंने यहाँ आकर छ: हजार वर्षोतक तपस्या की

વાસુદેવે કહ્યું—કૃત (સત્ય) યુગમાં સાવર્ણિ નામે એક વિખ્યાત ઋષિ પણ હતા. તેઓ આ જ સ્થાને આવીને છ હજાર વર્ષ સુધી કઠોર તપ કર્યું.

Verse 104

तमाह भगवान्‌ रुद्र: साक्षात्‌ तुष्टोडस्मि तेडनघ । ग्रन्थकूल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामर:,तब भगवान्‌ रुद्रने उन्हें साक्षात्‌ दर्शन देकर कहा--“अनघ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम विश्वविख्यात ग्रन्थकार और अजर-अमर होओगे”

ત્યારે ભગવાન રુદ્ર સాక్షાત્ પ્રગટ થઈ કહ્યું—“અનઘ! હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું. તું લોકવિખ્યાત ગ્રંથકાર બનશે અને અજર-અમર બનશે.”

Verse 105

शक्रेण तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन । आराधितो<भूद्‌ भक्तेन दिग्वासा भस्मगुण्ठित:

પૂર્વકાળે વારાણસીમાં શક્રે ભક્તિભાવથી ભગવાન જનાર્દનનું આરાધન કર્યું; તેઓ દિગંબર તપસ્વીના રૂપે, દેહ પર ભસ્મ લપેટીને પ્રગટ થયા.

Verse 106

नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधित: पुरा,गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि । देवर्षि नारदने भी पहले भक्तिभावसे भगवान्‌ शंकरकी आराधना की थी। इससे संतुष्ट होकर गुरुस्वरूप देवगुरु महादेवजीने उन्हें यह वरदान दिया कि “तेज, तप और कीर्तिमें कोई तुम्हारी समता करनेवाला नहीं होगा। तुम गीत और वीणावादनके द्वारा सदा मेरा अनुसरण करोगे'

પૂર્વકાળે દેવર્ષિ નારદે ભક્તિભાવથી ભવ (શિવ)નું આરાધન કર્યું હતું. તે ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભવે વર આપ્યો—“ગીત અને વાદ્યવાદન દ્વારા તું સદા મારું અનુસરણ અને પ્રચાર કરશ.”

Verse 107

तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुगगुरु: । तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्ममो न भविष्यति

તેમાં પ્રસન્ન થઈ દેવગુરુઓના પણ ગુરુ મહાદેવે કહ્યું—“તેજ, તપ અને કીર્તિમાં તારા સમાન કોઈ નહીં થાય.”

Verse 108

मयापि च यथा दृष्टो देवदेव: पुरा विभो

હે વિભો! જેમ વર્ણન થયું છે તેમ જ મેં પણ પૂર્વકાળે દેવોના દેવનું દર્શન કર્યું હતું.

Verse 109

यदर्थ च मया देव: प्रयतेन तथा विभो

હે વિભો! જે હેતુથી મેં પ્રયત્નપૂર્વક દેવને શોધ્યો હતો, તે હેતુ સિદ્ધ થયો છે.

Verse 110

यदवाप्तं॑ च मे पूर्व देवदेवान्महेश्वरात्‌

અને દેવોના દેવ મહેશ્વર—મહાન પ્રભુ—પાસેથી મેં પૂર્વે જે પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તે જ હું હવે યથાર્થ રીતે પ્રમાણ માનીને કહું છું।

Verse 111

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशा:

પ્રાચીન કાળે, કૃતયુગમાં, હે તાત, એક મહાયશસ્વી ઋષિ હતા।

Verse 112

तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुज:,उन्हींका मैं पुत्र हूँ। मेरे छोटे भाईका नाम धौम्य है। माधव! किसी समय मैं धौम्यके साथ खेलता हुआ पवित्रात्मा मुनियोंके आश्रमपर आया

હું તેનો પુત્ર હતો અને ધૌમ્ય મારો નાનો ભાઈ હતો।

Verse 113

कस्यचित्‌ त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव । आगच्छमाश्रमं क्रडिन्‌ मुनीनां भावितात्मनाम्‌,उन्हींका मैं पुत्र हूँ। मेरे छोटे भाईका नाम धौम्य है। माधव! किसी समय मैं धौम्यके साथ खेलता हुआ पवित्रात्मा मुनियोंके आश्रमपर आया

એક સમયે, હે માધવ, ધૌમ્ય સાથે રમતા રમતા હું ભાવિતાત્મા મુનિઓના આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 114

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्ममाना पयस्विनी । लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो हमृतोपमम्‌,वहाँ मैंने देखा, एक दुधारू गाय दुही जा रही थी। वहीं मैंने दूध देखा, जो स्वादमें अमृतके समान होता है

ત્યાં મેં એક દૂધાળ ગાયને દોહતા જોયી; અને તે દૂધ પણ મેં નિહાળ્યું—સ્વાદમાં અમૃત સમાન.

Verse 115

ततो&5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तथा । क्षीरोदनसमायुक्त भोजन हि प्रयच्छ मे,तब मैंने बालस्वभाववश अपनी मातासे कहा--“माँ! मुझे खानेके लिये दूध-भात दो”

ત્યારે બાળસ્વભાવવશ મેં મારી માતાને કહ્યું— “મા! મને ખાવા માટે દૂધ-ભાત આપો.”

Verse 116

अभावाच्चैव दुग्धस्य दु:खिता जननी तदा । ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव

વાસુદેવે કહ્યું— “દૂધ ન હોવાથી ત્યારે માતા દુઃખી થઈ. પછી, હે માધવ, તેણે લોટને પાણી સાથે સારી રીતે ગુંધી/ઘોળી દીધો.”

Verse 117

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्‌ प्राशितं मया,तात! उसके पहले एक दिन मैंने गायका दूध पीया था। पिताजी यज्ञके समय एक बड़े भारी धनी कुटुम्बीके घर मुझे ले गये थे। वहाँ दिव्य सुरभी गाय दूध दे रही थी

વાસુદેવે કહ્યું— “બેટા! એ પહેલાં એક દિવસ મેં ગાયનું દૂધ પીધું હતું.”

Verse 118

पित्राहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत्‌ । तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौ: सुरनन्दिनी,तात! उसके पहले एक दिन मैंने गायका दूध पीया था। पिताजी यज्ञके समय एक बड़े भारी धनी कुटुम्बीके घर मुझे ले गये थे। वहाँ दिव्य सुरभी गाय दूध दे रही थी

વાસુદેવે કહ્યું— “યજ્ઞકાળે પિતાએ મને આપણા જ્ઞાતિકુળના એક મહાન ગૃહમાં લઈ ગયા. ત્યાં દેવોને આનંદ આપનારી તે દિવ્ય ગાય—સુરનંદિની સૂરભિ—દૂધ ઝરાવતી હતી.”

Verse 119

तस्याहं तत्‌ पय: पीत्वा रसेन हमृतोपमम्‌ । ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्नैव उपलभ्य हि सम्भवम्‌,उस अमृतके समान स्वादिष्ट दूधको पीकर मैं यह जान गया था कि दूधका स्वाद कैसा होता है और उसकी उपलब्धि किस प्रकार होती है

વાસુદેવે કહ્યું— “અમૃત સમાન રસાળ તે દૂધ પીધા પછી મને દૂધના ગુણ કેવા છે અને તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તે સમજાયું.”

Verse 120

स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत्‌ । ततो5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा

પ્રિય! તે પિષ્ટ-રસ જેવો આહાર મને સંતોષ આપતો ન હતો. તેથી બાળભાવથી જ મેં ત્યારે મારી જનનીને કહ્યું.

Verse 121

तात! इसीलिये वह आटेका रस मुझे प्रिय नहीं लगा; अतः मैंने बालस्वभाववश ही अपनी मातासे कहा-- ।। नेंदं क्षीरोदनं मातर्यत्‌ त्वं मे दत्तवत्यसि । ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता,वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्‌ | “माँ! तुमने मुझे जो दिया है, यह दूध-भात नहीं है।” माधव! तब मेरी माता दुःख और शोकमें मग्न हो पुत्रस्नेहतहश मुझे हृदयसे लगाकर मेरा मस्तक सूँघती हुई मुझसे बोली --ेटा! जो सदा वनमें रहकर कन्द, मूल और फल खाकर निर्वाह करते हैं, उन पवित्र अन्तः:करणवाले मुनियोंको भला दूध-भात कहाँसे मिल सकता है?

પ્રિય! તેથી જ તે જાડા પિષ્ટ-રસનો સ્વાદ મને ગમ્યો નહીં. બાળસહજ નિર્દોષતાથી મેં મારી માતાને કહ્યું— “મા, તમે મને જે આપ્યું છે તે ક્ષીરોદન (દૂધ-ભાત) નથી.” ત્યારે દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ મારી માતાએ, માતૃસ્નેહથી મને ભેળવી, મારા મસ્તકને સૂંઘીને કહ્યું— “બેટા! જે મુનિઓ સદા વનમાં રહી કંદ, મૂળ અને ફળ ખાઈને જીવન ચલાવે છે, એવા ભાવિતાત્મા મુનિઓને દૂધ-ભાત ક્યાંથી મળશે?”

Verse 122

पुत्रस्नेहात्‌ परिष्वज्य मूर्थ्नि चाप्राय माधव । कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम्‌

માધવ! પુત્રસ્નેહથી મને ભેળવી અને મસ્તક પર ચુંબન કરીને (માતા બોલી)— “વત્સ! ભાવિતાત્મા મુનિઓને ક્ષીરોદન ક્યાંથી મળશે?”

Verse 123

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैनिषेविताम्‌

તે એક દિવ્ય નદી છે—જેનો આશ્રય લઈને સ્થિરચિત્ત તપસ્વીઓ સ્થિત રહે છે—અને જે વાલખિલ્ય મુનિઓ દ્વારા સેવિત છે.

Verse 124

कुतः क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम्‌ | “जो बालखिल्योंद्वारा सेवित दिव्य नदी गंगाका सहारा लिये बैठे हैं, पर्वतों और वनोंमें रहनेवाले उन मुनियोंको दूध कहाँसे मिलेगा? || १२३ $ ।। पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम्‌

વનમાં રહેનારા, પર્વતવાસી તે મુનિઓને દૂધ ક્યાંથી મળશે? તેઓ પાવન છે, વનાહાર પર નિર્ભર છે અને વનાશ્રમમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 125

नास्ति पुत्र पयो5रण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते,“बेटा! यहाँ सुरभी गायकी कोई संतान नहीं है, अतः इस जंगलमें दूधका सर्वधा अभाव है। नदी, कन्दरा, पर्वत और नाना प्रकारके तीर्थोमें तपस्यापूर्वक जपमें तत्पर रहनेवाले हम ऋषि-मुनियोंके भगवान्‌ शंकर ही परम आश्रय हैं

વાસુદેવે કહ્યું—“વત્સ! આ વન સુરભી-ગોત્રથી રહિત છે; તેથી અહીં દૂધનો સર્વથા અભાવ છે—અહીં ગાયો નથી. તેથી નદી, કંદરા, પર્વત અને નાનાવિધ તીર્થોમાં તપ અને જપમાં નિરત રહેનારા અમારે ઋષિ-મુનિઓ માટે ભગવાન શંકર જ પરમ આશ્રય છે.”

Verse 126

नदीगदह्दरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च । तपसा जप्यनित्यानां शिवो न: परमा गति:,“बेटा! यहाँ सुरभी गायकी कोई संतान नहीं है, अतः इस जंगलमें दूधका सर्वधा अभाव है। नदी, कन्दरा, पर्वत और नाना प्रकारके तीर्थोमें तपस्यापूर्वक जपमें तत्पर रहनेवाले हम ऋषि-मुनियोंके भगवान्‌ शंकर ही परम आश्रय हैं

નદીઓ, કંદરાઓ, પર્વત-ગહ્વરો તથા નાનાવિધ તીર્થોમાં તપ અને જપમાં નિત્ય નિરત રહેનારા અમારે તપસ્વીઓ માટે શિવ જ પરમ ગતિ અને પરમ આશ્રય છે.

Verse 127

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम्‌ । कुत: क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च,“वत्स! जो सबको वर देनेवाले, नित्य स्थिर रहनेवाले और अविनाशी ईश्वर हैं, उन भगवान्‌ विरूपाक्षको प्रसन्न किये बिना दूध-भात और सुखदायक वस्त्र कैसे मिल सकते हैं?

વત્સ! સર્વને વર આપનારા, નિત્ય સ્થિર અને અવિનાશી ભગવાન વિરূপાક્ષને પ્રસન્ન કર્યા વિના દૂધ-ભાત, સુખસામગ્રી અને ઉત્તમ વસ્ત્રો ક્યાંથી મળશે?

Verse 128

त॑ प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शड्करम्‌ | तत्प्रसादाच्च कामेभ्य: फल प्राप्स्यसि पुत्रक,“बेटा! सदा सर्वतोभावसे उन्हीं भगवान्‌ शंकरकी शरण लेकर उनकी कृपासे ही इच्छानुसार फल पा सकोगे'

વત્સ! સર્વભાવથી સદા શંકરની શરણમાં જા; તેમની કૃપાથી જ તું ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 129

जनन्यास्तद्‌ वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्‌ प्राउजलि: प्रणतो भूत्वा इृदमम्बामचोदयम्‌,शत्रुसूदन! जननीकी वह बात सुनकर उसी समय मैंने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर माताजीसे यह पूछा--

જનનીના તે વચન સાંભળતાં જ, હે શત્રુહન, હું હાથ જોડીને નમ્ર થયો. તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને મેં આદરપૂર્વક માતાને પૂછ્યું—ધર્મનો માર્ગ મને બતાવો.

Verse 130

को5यमम्ब महादेव: स कथं च प्रसीदति । कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथठचन,“अम्व! ये महादेवजी कौन हैं? और कैसे प्रसन्न होते हैं? वे शिव देवता कहाँ रहते हैं और कैसे उनका दर्शन किया जा सकता है?

વાસુદેવે કહ્યું—“મા! આ મહાદેવ કોણ છે? કયા ઉપાયથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે? તે દેવ ક્યાં વસે છે, અને શું કોઈ રીતે તેમનું દર્શન થઈ શકે?”

Verse 131

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं॑ तस्य च कीदृशम्‌ । कथं ज्ञेय: प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननि मम,मेरी माँ! यह बताओ कि शिवजीका रूप कैसा है? वे कैसे संतुष्ट होते हैं? उन्हें किस तरह जाना जाय अथवा वे कैसे प्रसन्न होकर मुझे दर्शन दे सकते हैं?”

વાસુદેવે કહ્યું—“મા! શર્વ (શિવ) કેવી રીતે સંતોષ પામે છે, અને તેમનું સ્વરૂપ કેવું છે? તેમને સાચે કેવી રીતે જાણવું? અથવા પ્રસન્ન થઈને તેઓ મને કેવી રીતે દર્શન આપી શકે?”

Verse 132

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला । मूर्थन्याप्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना,सच्चिदानन्दस्वरूप गोविन्द! सुरश्रेष्ठ मधुसूदन! मेरे इस प्रकार पूछनेपर मेरी पुत्रवत्सला माताके नेत्रोंमें आँसू भर आये। वह मेरा मस्तक सूँघकर मेरे सभी अज्जोंपर हाथ फेरने लगी और कुछ दीन-सी होकर यों बोली

હું એમ બોલ્યો ત્યારે, ગોવિંદ, પુત્રવાત્સલ્યથી ભરેલી મારી માતાની આંખો આંસુઓથી છલકાઈ ગઈ. તે મારા મસ્તક પાસે આવી સ્નેહથી તેને સૂંઘવા લાગી અને આંસુભરી નજરે મારા અંગો પર હાથ ફેરવવા લાગી.

Verse 133

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन । दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम,सच्चिदानन्दस्वरूप गोविन्द! सुरश्रेष्ठ मधुसूदन! मेरे इस प्रकार पूछनेपर मेरी पुत्रवत्सला माताके नेत्रोंमें आँसू भर आये। वह मेरा मस्तक सूँघकर मेरे सभी अज्जोंपर हाथ फेरने लगी और कुछ दीन-सी होकर यों बोली

હે મધુસૂદન, મારી માતા મારા અંગોને સ્નેહથી પુંછતી અને સહેલાવતી, દૈન્યભાવ ધારણ કરીને—હે દેવોત્તમ—મને આ વચન બોલી.

Verse 134

अम्बोवाच दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तक: । दुराबाधश्र दुर्ग्राह्मो दुर्दुश्यो हकृतात्मभि:,माताने कहा--जिन्होंने अपने मनको वशमें नहीं किया है, ऐसे लोगोंके लिये महादेवजीका ज्ञान होना बहुत कठिन है। उनका मनसे धारण करनेमें आना मुश्किल है। उनकी प्राप्तिके मार्ममें बड़े-बड़े विध्न हैं। दुस्तर बाधाएँ हैं। उनका ग्रहण और दर्शन होना भी अत्यन्त कठिन है

અંબાએ કહ્યું—“મહાદેવને જાણવું અત્યંત કઠિન છે. તેમને મનમાં ધારણ કરવું દુષ્કર છે, અને તેમની પ્રાપ્તિનો માર્ગ ભયંકર વિઘ્નોથી ઘેરાયેલો છે. જેમણે આત્મસંયમ સાધ્યો નથી, તેમના માટે તેઓ અગમ્ય છે—ગ્રહણ કરવું કઠિન અને દર્શન પણ દુર્લભ.”

Verse 135

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिण: । स्थानानि च विचित्राणि प्रसादाक्षाप्पनेकश:,मनीषी पुरुष कहते हैं कि भगवान्‌ शंकरके अनेक रूप हैं। उनके रहनेके विचित्र स्थान हैं और उनका कृपाप्रसाद भी अनेक रूपोंमें प्रकट होता है

મનીષીઓ કહે છે કે ભગવાન શંકરના અનેક રૂપ છે. તેમના નિવાસસ્થાનો પણ અદ્ભુત અને વિવિધ છે, અને તેમની કૃપાપ્રસાદ પણ અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 136

को हि तत्त्वेन तद्‌ वेद ईशस्य चरितं शुभम्‌ । कृतवान्‌ यानि रूपाणि देवदेव: पुरा किल | क्रीडते च तथा शर्व: प्रसीदति यथा च वै,पूर्वकालमें देवाधिदेव महादेवने जो-जो रूप धारण किये हैं, ईश्वरके उस शुभ चरित्रको कौन यथार्थरूपसे जानता है? वे कैसे क्रीडा करते हैं और किस तरह प्रसन्न होते हैं? यह कौन समझ सकता है

પૂર્વકાળમાં દેવદેવ મહાદેવે જે જે રૂપ ધારણ કર્યા, ઈશ્વરના તે શુભ ચરિત્રને કોણ તત્ત્વથી જાણી શકે? શર્વ કેવી રીતે લીલા કરે છે અને કઈ રીતે પ્રસન્ન થાય છે—એ કોણ સમજી શકે?

Verse 137

हृदिस्थ: सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वर: । भक्तानामनुकम्पार्थ दर्शनं च यथाश्रुतम्‌

જેનુ સ્વરૂપ સમગ્ર વિશ્વ છે એવા મહેશ્વર સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે. ભક્તો પર અનુકંપા કરવા માટે તેઓ દર્શન આપે છે—જેમ શ્રુતિ-પરંપરામાં સાંભળવામાં આવ્યું છે.

Verse 138

कृतवान्‌ यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसै:,वत्स! उन्होंने ब्राह्मणोंपर अनुग्रह करनेके लिये देवताओंद्वारा कथित जो-जो रूप ग्रहण किये हैं, उन्हें संक्षेपसे सुनो। वत्स! तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे हो, वे सारी बातें मैं तुम्हें बताऊँगी

વત્સ! દેવતાઓએ કહેલા મુજબ તેમણે ધારણ કરેલા વિવિધ રૂપો સંક્ષેપમાં સાંભળો.

Verse 139

अनुग्रहर्थ विप्राणां शूणु वत्स समासत: । तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि,वत्स! उन्होंने ब्राह्मणोंपर अनुग्रह करनेके लिये देवताओंद्वारा कथित जो-जो रूप ग्रहण किये हैं, उन्हें संक्षेपसे सुनो। वत्स! तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे हो, वे सारी बातें मैं तुम्हें बताऊँगी

વત્સ! બ્રાહ્મણો પર અનુકંપા કરવા માટે દેવતાઓએ કહેલા તે રૂપો સંક્ષેપમાં સાંભળો. તમે મને જે જે પૂછો છો, તે બધું હું તમને કહેશ.

Verse 140

अम्बोवाच ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि । विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भव:,ऐसा कहकर माता फिर कहने लगी--भगवान्‌ शिव ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार तथा सम्पूर्ण देवताओंका शरीर धारण करते हैं

અંબાએ કહ્યું—ભવ (શિવ) બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સુરೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર, રુદ્રો, આદિત્યો, અશ્વિનીકુમારો તથા સર્વ દેવતાઓનાં પણ દેહ ધારણ કરે છે.

Verse 141

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयो: । किरातशबराणां च जलजानामनेकश:

વાસુદેવે કહ્યું—માનવોમાં, દેવનારીઓમાં, તેમજ પ્રેત અને પિશાચોમાં; કિરાતો અને શબરોમાં પણ; અને જળમાં જન્મતા અનેક પ્રકારના જીવોમાં પણ (આ તત્ત્વ સર્વત્ર દેખાય છે).

Verse 142

कूर्मो मत्स्यस्तथा शड्ख: प्रवालाड्कुरभूषण:,कूर्म, मत्स्य, शंख, नये-नये पल्‍लवोंके अंकुरसे सुशोभित होनेवाले वसंत आदिके रूपोंमें भी वे ही प्रकट होते हैं। वे महादेवजी यक्ष, राक्षस, सर्प, दैत्य, दानव और पातालवासियोंका भी रूप धारण करते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે કૂર્મ, મત્સ્ય અને શંખરૂપે પણ પ્રગટ થાય છે—પ્રવાલસમાન અંકુરોથી ભૂષિત. વસંત વગેરે ઋતુઓના નિત્ય-નૂતન રૂપોમાં, નવા પલ્લવોથી શોભિત થઈ, તે જ દેખાય છે. એ જ મહાપ્રભુ યક્ષ, રાક્ષસ, સર્પ, દૈત્ય, દાનવ તથા પાતાળવાસીઓનાં પણ રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 143

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि । वपुर्धारयते देवो भूयश्व विलवासिनाम्‌,कूर्म, मत्स्य, शंख, नये-नये पल्‍लवोंके अंकुरसे सुशोभित होनेवाले वसंत आदिके रूपोंमें भी वे ही प्रकट होते हैं। वे महादेवजी यक्ष, राक्षस, सर्प, दैत्य, दानव और पातालवासियोंका भी रूप धारण करते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—દેવ યક્ષો, રાક્ષસો અને સર્પોમાં પણ, તેમજ દૈત્યો અને દાનવોમાં પણ દેહ ધારણ કરે છે; અને ફરી ફરી પાતાળવાસીઓનાં પણ રૂપ લે છે.

Verse 144

व्याप्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्रिणाम्‌ उलूकश्चशृगालानां रूपाणि कुरुतेडपि च,वे व्याप्र, सिंह, मृग, तरक्षु, रीछ, पक्षी, उल्लू, कुत्ते और सियारोंके भी रूप धारण कर लेते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે વાઘ, સિંહ અને મૃગ; તરક્ષુ, રીંછ અને પક્ષી; તેમજ ઘુવડ, કૂતરો અને શિયાળ—આ બધાંનાં પણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.

Verse 145

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम्‌ | रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राज़््योरपि,हंस, काक, मोर, गिरगिट, सारस, बगले, गीध और चक्रांग (सविशेष)-के भी रूप वे महादेवजी धारण करते हैं। पर्वत, गाय, हाथी, घोड़े, ऊँट और गदहेके आकारमें भी वे प्रकट हो जाते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—મહાદેવ હંસ, કાગડો, મોર, ગરોળી અને સારસનાં રૂપ ધારણ કરે છે; બગલો, ગીધ અને ચક્રવાક પક્ષીનાં રૂપ પણ સ્વીકારે છે. આમ પ્રભુ અસંખ્ય જીવરૂપોમાં પ્રગટ થઈ બતાવે છે કે દિવ્યતા સર્વ પ્રાણીઓમાં વ્યાપ્ત છે અને કોઈ પણ જીવ આદર-વંદનાથી બહાર નથી.

Verse 146

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम्‌ । गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्टखराकृति:,हंस, काक, मोर, गिरगिट, सारस, बगले, गीध और चक्रांग (सविशेष)-के भी रूप वे महादेवजी धारण करते हैं। पर्वत, गाय, हाथी, घोड़े, ऊँट और गदहेके आकारमें भी वे प्रकट हो जाते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે; પર્વત પણ ધારણ કરી શકે છે. મહાદેવ ગાયના રૂપમાં પણ પ્રગટ થાય છે અને હાથી, ઘોડા, ઊંટ તથા ગધેડાના આકારમાં પણ દેખાય છે.

Verse 147

छागशार्दूलरूपश्न अनेकमृगरूपधृक्‌ । अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भव:,वे बकरे और शार्दूलके रूपमें भी उपलब्ध होते हैं। नाना प्रकारके मृगों--वन्य पशुओंके भी रूप धारण करते हैं तथा भगवान्‌ शिव दिव्य पक्षियोंके भी रूप धारण कर लेते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—ભવ (શિવ) બકરા અને શાર્દૂલ (વાઘ)ના રૂપમાં પણ પ્રગટ થાય છે. તે અનેક પ્રકારના મૃગો—વન્ય પશુઓ—ના રૂપ ધારણ કરે છે અને દિવ્ય પક્ષીઓના દેહ પણ સ્વીકારે છે.

Verse 148

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां धारणस्तथा । षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षक:,वे द्विजोंके चिह्न दण्ड, छत्र और कुण्ड (कमण्डलु) धारण करते हैं। कभी छ: मुख और कभी बहुत-से मुखवाले हो जाते हैं। कभी तीन नेत्र धारण करते हैं। कभी बहुत-से मस्तक बना लेते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે દ્વિજોના ચિહ્નો—દંડ, છત્ર અને કુંડી (કમંડળુ)—ધારે છે. ક્યારેક ષણ્મુખ, ક્યારેક બહુಮುಖ; ક્યારેક ત્રિનેત્ર, અને ક્યારેક બહુશીર્ષ રૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 149

अनेककटिपादश्न अनेकोदरवकक्‍्त्रधृक्‌ । अनेकपाणिपार्श्श्ष अनेकगणसंवृत:,उनके पैर और कटिभाग अनेक हैं। वे बहुसंख्यक पेट और मुख धारण करते हैं। उनके हाथ और पार्श्रभाग भी अनेकानेक हैं। अनेक पार्षदगण उन्हें सब ओरसे घेरे रहते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તેમની કટિ અને પગ અનેક છે; તેઓ અસંખ્ય ઉદર અને મુખ ધારણ કરે છે. તેમના હાથ અને પાર্শ્વ પણ અનેક છે, અને અનેક ગણો તેમને સર્વ બાજુથી ઘેરી રહે છે.

Verse 150

ऋषिगन्धर्वरूपश्व सिद्धचारणरूपधृक्‌ । भस्मपाण्ड्रगात्रश्न चन्द्रार्थकृतभूषण:,वे ऋषि और गन्धर्वरूप हैं। सिद्ध और चारणोंके भी रूप धारण करते हैं। उनका सारा शरीर भस्म रमाये रहनेसे सफेद जान पड़ता है। वे ललाटमें अर्द्धचन्द्रका आभूषण धारण करते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે ઋષિ અને ગંધર્વના રૂપ ધારણ કરે છે, તેમજ સિદ્ધ અને ચારણોના રૂપ પણ ગ્રહણ કરે છે. પવિત્ર ભસ્મના લેપથી તેનું સમગ્ર શરીર ધવળ દેખાય છે અને તે લલાટે અર્ધચંદ્રનું ભૂષણ ધારણ કરે છે.

Verse 151

अनेकरावसंघुष्ट श्वानेकस्तुतिसंस्कृत: । सर्वभूतान्तकः सर्व: सर्वलोकप्रतिछ्तित:,उनके पास अनेक प्रकारके शब्दोंका घोष होता रहता है। वे अनेक प्रकारकी स्तुतियोंसे सम्मानित होते हैं, समस्त प्राणियोंका संहार करते हैं, स्वयं सर्वस्वरूप हैं तथा सबके अन्तरात्मारूपसे सम्पूर्ण लोकोंमें प्रतिष्ठित हैं

વાસુદેવે કહ્યું—અनेक પ્રકારના નાદ અને કિલકારીઓથી તે ગુંજતો રહે છે; અનેકવિધ સ્તુતિઓથી તે સન્માનિત થાય છે. તે સર્વ પ્રાણીઓનો અંત કરનાર, સ્વયં સર્વસ્વરૂપ, અને સર્વના અંતરાત્મા રૂપે સર્વ લોકોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 152

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि । सर्वत्र भगवान्‌ ज्ञेयो हृदिस्थ: सर्वदेहिनाम्‌,वे सम्पूर्ण जगतके अन्तरात्मा, सर्वव्यापी और सर्ववादी हैं, उन भगवान्‌ शिवको सर्वत्र और सम्पूर्ण देहधारियोंके हृदयमें विराजमान जानना चाहिये

વાસુદેવે કહ્યું—તે સર્વ લોકોની અંતરાત્મા, સર્વવ્યાપી અને સર્વ વાદ-વચનોનો પણ આધાર છે. તે ભગવાન શિવને સર્વત્ર જાણવો જોઈએ; તે સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 153

यो हि यं कामयेत्‌ काम॑ यस्मिन्नर्थेडर्च्यते पुनः । तत्‌ सर्व वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि,जो जिस मनोरथको चाहता है और जिस उद्देश्यसे उसके द्वारा भगवान्‌की अर्चना की जाती है, देवेश्वर भगवान्‌ शिव वह सब जानते हैं। इसलिये यदि तुम कोई वस्तु चाहते हो तो उन्हींकी शरण लो

વાસુદેવે કહ્યું—માનવ જે ઇચ્છા કરે છે અને જે હેતુથી વારંવાર પૂજા કરે છે, દેવેશ્વર ભગવાન શિવ તે બધું જાણે છે. તેથી જો તું કોઈ વર કે સિદ્ધિ ઇચ્છે, તો તેની જ શરણ લે.

Verse 154

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि । चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टिशी,वे कभी आनन्दित रहकर आनन्द देते, कभी कुपित होकर कोप प्रकट करते और कभी हुंकार करते हैं, अपने हाथोंमें चक्र, शूल, गदा, मुसल, खड्ग और पट्टिश धारण करते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે ક્યારેક આનંદિત થઈને આનંદ આપે છે, ક્યારેક ક્રોધિત થઈને રોષ પ્રગટ કરે છે અને ક્યારેક હૂંકાર કરે છે. તે હાથમાં ચક્ર, શૂલ, ગદા, મુસલ, ખડ્ગ અને પટ્ટિશ ધારણ કરે છે.

Verse 155

भूधरो नागमौज्जी च नागकुण्डलकुण्डली । नागयज्ञोपवीती च नागचर्मोत्तरच्छद:,वे धरणीधर शेषनागरूप हैं, वे नागकी मेखला धारण करते हैं। नागमय कुण्डलसे कुण्डलधारी होते हैं। नागोंका ही यज्ञोपवीत धारण करते हैं तथा नागचर्मका ही उत्तरीय (चादर) लिये रहते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે ભૂધર છે; નાગોની મેખલા ધારણ કરે છે. નાગમય કુંડળોથી કુંડળધારી છે; નાગોનું જ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે છે અને નાગચર્મને જ ઉત્તરીય (ચાદર) રૂપે ઓઢે છે.

Verse 156

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम्‌ । वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युत:,वे अपने गणोंके साथ रहकर हँसते हैं, गाते हैं, मनोहर नृत्य करते हैं और विचित्र बाजे भी बजाते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે પોતાના ગણો સાથે રહી હસે છે, ગાય છે, મનોહર નૃત્ય કરે છે અને વિચિત્ર પ્રકારનાં વાદ્યો પણ વગાડે છે.

Verse 157

वल्गते जृम्भते चैव रुदते रोदयत्यपि । उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वर:,भगवान्‌ रुद्र उछलते-कूदते हैं। जँभाई लेते हैं। रोते हैं, रुलाते हैं। कभी पागलों और मतवालोंकी तरह बातें करते हैं और कभी मधुर स्वरसे उत्तम वचन बोलते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—ભગવાન રુદ્ર ક્યારેક ઉછળે-કૂદે છે, ક્યારેક જાંભાઈ લે છે; ક્યારેક રડે છે અને બીજાને રડાવે પણ છે. ક્યારેક ઉન્મત્ત કે મત્તની જેમ બોલે છે, અને ક્યારેક મધુર સ્વરે ઉત્તમ વચનો ઉચ્ચારે છે.

Verse 158

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्‌ नयनैर्जनम्‌ । जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुखम्‌

વાસુદેવે કહ્યું—તે રૌદ્ર ભાવથી અતિશય હસે છે અને પોતાની નજરથી જ લોકોને ભયભીત કરે છે. છતાં તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ જાગે છે, સૂએ છે અને સુખથી જાંભાઈ લે છે.

Verse 159

कभी भयंकर रूप धारण करके अपने नेत्रोंद्वारा लोगोंमें त्रास उत्पन्न करते हुए जोर- जोरसे अट्टहास करते, जागते, सोते और मौजसे अँगड़ाई लेते हैं ।। जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुन: । ददाति प्रतिगृह्नाति युज्जते ध्यायतेडपि च,वे जप करते हैं और वे ही जपे जाते हैं; तप करते हैं और तपे जाते हैं (उन्हींके उद्देश्यसे तप किया जाता है)। वे दान देते और दान लेते हैं तथा योग और ध्यान करते हैं

વાસુદેવે કહ્યું—તે જપ કરે છે અને તે જ જપ્ય છે; તે તપ કરે છે અને તેના માટે જ તપ કરવામાં આવે છે. તે દાન આપે છે અને દાન સ્વીકારે પણ છે; તે યોગમાં યુક્ત થાય છે અને ધ્યાન પણ કરે છે.

Verse 160

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने । दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धों युवा तथा,यज्ञकी वेदीमें, यूपमें, गौशालामें तथा प्रज्वलित अग्निमें वे ही दिखायी देते हैं। बालक, वृद्ध और तरुणरूपमें भी उनका दर्शन होता है

યજ્ઞની વેદીમાં, યૂપ પર, ગોશાળામાં અને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં—તે દેખાય છે, નિશ્ચયે દેખાય છે. તે બાળક, વૃદ્ધ અને યુવાન રૂપે પણ દર્શન આપે છે.

Verse 161

क्रीडते ऋषिकन्याभिक्रषिपत्नीभिरेव च । ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचन:,वे ऋषिकन्याओं तथा मुनिपत्नियोंके साथ खेला करते हैं। कभी ऊर्ध्वकेश (ऊपर उठे हुए बालवाले), कभी महालिंग, कभी नंग-धड़ंग और कभी विकराल नेत्रोंसे युक्त हो जाते हैं

તે ઋષિકન્યાઓ તથા મુનિપત્નીઓ સાથે ક્રીડા કરે છે. ક્યારેક ઊર્ધ્વકેશ, ક્યારેક મહાશેફ, ક્યારેક નગ્ન અને ક્યારેક વિકૃત-લોચન (ભયંકર નેત્રવાળો) રૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 162

गौर: श्यामस्तथा कृष्ण: पाण्डुरो धूमलोहित: । विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासा: सर्ववासक:,कभी गोरे, कभी साँवले, कभी काले, कभी सफेद, कभी धूएँके समान रंगवाले एवं लोहित दिखायी देते हैं। कभी विकृत नेत्रोंसे युक्त होते हैं। कभी सुन्दर विशाल नेत्रोंसे सुशोभित होते हैं। कभी दिगम्बर दिखायी देते हैं और कभी सब प्रकारके वस्त्रोंसे विभूषित होते हैं

ક્યારેક તે ગૌર, ક્યારેક શ્યામ, ક્યારેક કૃષ્ણ, ક્યારેક પાંડુર; ક્યારેક ધૂમ્રવર્ણ અને ક્યારેક લોહિતવર્ણ દેખાય છે. ક્યારેક તેની આંખો વિકૃત લાગે છે, અને ક્યારેક સુંદર વિશાળ નેત્રોથી શોભિત હોય છે. ક્યારેક દિગંબર દેખાય છે અને ક્યારેક સર્વ પ્રકારના વસ્ત્રોથી વિભૂષિત.

Verse 163

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिण: । अनाट्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते को5स्य तत्त्वतः,वे रूपरहित हैं। उनका स्वरूप ही सबका आदिकारण है। वे रूपसे अतीत हैं। सबसे पहले जिसकी सृष्टि हुई है जल उन्हींका रूप है। इन अजन्मा महादेवजीका स्वरूप आदि- अन्तसे रहित है। उसे कौन ठीक-ठीक जान सकता है

તે અરূপ છે—અને અરূপોમાં પણ આદ્ય છે; રૂપથી પર છે, છતાં સર્વ રૂપોનું કારણ છે. તે અજ છે—જેનુ ન આદિ છે ન અંત. તેના તત્ત્વને યથાર્થ રીતે કોણ જાણી શકે?

Verse 164

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञित: । ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्मो महेश्वर:,भगवान्‌ शंकर प्राणियोंके हृदयमें प्राण, मन एवं जीवात्मारूपसे विराजमान हैं। वे ही योगस्वरूप, योगी, ध्यान तथा परमात्मा हैं। भगवान्‌ महेश्वर भक्तिभावसे ही गृहीत होते हैं

પ્રાણીઓના હૃદયમાં તે જ પ્રાણ, તે જ મન અને તે જ જીવાત્મા બનીને વિરાજે છે. તે જ યોગસ્વરૂપ છે, તે જ યોગી છે, તે જ ધ્યાન છે અને તે જ પરમાત્મા છે. મહેશ્વર ભક્તિભાવથી જ ગ્રહ્ય છે.

Verse 165

वादको गायनश्वैव सहस्रशतलोचन: । एकवतक्त्रो द्विवक्त्रश्न त्रिवक्‍त्रोडनेकवक्त्रक:,वे बाजा बजानेवाले और गीत गानेवाले हैं। उनके लाखों नेत्र हैं। वे एकमुख, द्विमुख, त्रिमुख और अनेक मुखवाले हैं

ત્યાં વાદ્ય વગાડનારાં અને ગાન કરનારાં પણ છે. તેમના સૈંકડો-હજારો નેત્રો છે; તેઓ એકમુખ, દ્વિમુખ, ત્રિમુખ અને અનેકમુખવાળા તરીકે વર્ણવાયા છે.

Verse 166

तद्धक्तस्तद्गतो नित्य॑ तन्निष्ठस्तत्परायण: । भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितम्‌,बेटा! तुम उन्हींके भक्त बनकर उन्हींमें आसक्त रहो। सदा उन्हींपर निर्भर रहो और उन्हींके शरणागत होकर महादेवजीका निरन्तर भजन करते रहो। इससे तुम्हें मनोवाज्छित वस्तुकी प्राप्ति होगी

તેનાં જ ભક્ત બનો, નિત્ય તેનામાં જ મન લગાવો. એ એકનિષ્ઠામાં સ્થિર રહો અને તેને જ પરમ આશ્રય માનો. પુત્ર! મહાદેવનું સતત ભજન કરો; ત્યારે તમને ઇચ્છિત પ્રાપ્ત થશે.

Verse 167

जनन्यास्तद्‌ वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्‌ । मम भक्तिर्महादेवे नैप्ठेकी समपद्यत

માતાના તે વચન સાંભળીને, હે શત્રુહન, તે સમયથી મહાદેવ પ્રત્યે મારી ભક્તિ નૈષ્ઠિક—અડગ અને અચલ—બની ગઈ.

Verse 168

शत्रुसूदन श्रीकृष्ण! माताका वह उपदेश सुनकर तभीसे महादेवजीके प्रति मेरी सुदृढ़ भक्ति हो गयी ।। ततो<5हं तप आस्थाय तोषयामास शड्करम्‌ | एकं वर्षसहस््रं तु वामाड्गुष्ठाग्रविछ्ित:,तदनन्तर मैंने तपस्याका आश्रय ले भगवान्‌ शंकरको संतुष्ट किया। एक हजार वर्षतक केवल बायें पैरके अँगूठेके अग्रभागके बलपर मैं खड़ा रहा

ત્યારબાદ મેં તપનો આશ્રય લઈને શંકરને પ્રસન્ન કર્યો. પૂરાં એક હજાર વર્ષ સુધી હું ડાબા પગના અંગૂઠાના અગ્રભાગ પર જ આધાર રાખીને ઊભો રહ્યો.

Verse 169

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततो 5भवम्‌ । द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजन:,पहले तो एक सौ वर्षोतक मैं फलाहारी रहा। दूसरे शतकमें गिरे-पड़े सूखे पत्ते चचाकर रहा और तीसरे शतकमें केवल जल पीकर ही प्राण धारण करता रहा

પ્રથમ પૂરાં સો વર્ષ સુધી હું માત્ર ફળાહાર પર રહ્યો. બીજા શતકમાં પડેલા સૂકા પાંદડાં ખાઈને રહ્યો, અને ત્રીજા શતકમાં માત્ર પાણી પીીને જ જીવન ધારણ કર્યું.

Verse 170

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदा भवम्‌ | एकं वर्षसहसत्रं तु दिव्यमाराधितो मया,फिर शेष सात सौ वर्षोतक केवल हवा पीकर रहा। इस प्रकार मैंने एक सहस्र दिव्य वर्षोतक उनकी आराधना की

વાસુદેવે કહ્યું—તે સમયે હું માત્ર વાયુનો આહાર કરીને સાતસો વર્ષ રહ્યો. આ રીતે મેં પૂર્ણ એક સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી ભક્તિ અને તપથી તેમની આરાધના કરી.

Verse 171

ततस्तुष्टो महादेव: सर्वलोके श्वरः: प्रभु: । एकभक्त इतितकज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा,तदनन्तर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी भगवान्‌ महादेव मुझे अपना अनन्यभक्त जानकर संतुष्ट हुए और मेरी परीक्षा लेने लगे

ત્યારબાદ સર્વ લોકોના સ્વામી પ્રભુ મહાદેવ પ્રસન્ન થયા. મને એકનિષ્ઠ ભક્ત જાણીને, મારી ભક્તિની સ્થિરતા તપાસવા તેમણે ત્યારે મારી પરીક્ષા લેવી શરૂ કરી.

Verse 172

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृत: । सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिमहायशा:,उन्होंने सम्पूर्ण देवताओंसे घिरे हुए इन्द्रका रूप धारण करके पदार्पण किया। उस समय उनके सहख् नेत्र शोभा पा रहे थे। उन महायशस्वी इन्द्रके हाथमें वज्र प्रकाशित हो रहा था

ત્યારે તેમણે સર્વ દેવગણોથી ઘેરાયેલા શક્ર (ઇન્દ્ર)નું રૂપ ધારણ કર્યું. સહસ્રાક્ષ, મહાયશસ્વી વજ્રપાણિ ઇન્દ્રરૂપે તેઓ પ્રગટ થયા.

Verse 173

सुधावदातं रक्ताक्ष॑ं स्तब्धकर्ण मदोत्कटम्‌ । आवेष्टितकरं घोर चतुर्दष्टं महागजम्‌,वे भगवान्‌ इन्द्र लाल नेत्र और खड़े कानवाले, सुधाके समान उज्ज्वल, मुड़ी हुई सूँड़से सुशोभित, चार दाँतोंसे युक्त और देखनेमें भयंकर मदसे उन्मत्त महान्‌ गजराज ऐरावतकी पीठपर बैठकर अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए वहाँ पधारे। उनके मस्तकपर मुकुट, गलेमें हार और भुजाओंमें केयूर शोभा दे रहे थे

મેં તે મહાગજને જોયો—સુધા સમાન ઉજ્જવળ શ્વેત, લાલ નેત્રવાળો, ઊભા કાનવાળો, મદથી ઉન્મત્ત, વળેલી સૂંઢવાળો, ભયંકર અને ચાર દાંતવાળો.

Verse 174

समास्थित: स भगवान्‌ दीप्यमान: स्वतेजसा । आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषित:,वे भगवान्‌ इन्द्र लाल नेत्र और खड़े कानवाले, सुधाके समान उज्ज्वल, मुड़ी हुई सूँड़से सुशोभित, चार दाँतोंसे युक्त और देखनेमें भयंकर मदसे उन्मत्त महान्‌ गजराज ऐरावतकी पीठपर बैठकर अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए वहाँ पधारे। उनके मस्तकपर मुकुट, गलेमें हार और भुजाओंमें केयूर शोभा दे रहे थे

તે ભગવાન પોતાના જ તેજથી દીપ્ત, સ્થિર રહી ત્યાં આવ્યા—મસ્તક પર મુકુટ ધારણ કરીને અને હાર તથા કેયૂરથી અલંકૃત.

Verse 175

पाण्डुरेणातपत्रेण प्रियमाणेन मूर्थनि । सेव्यमानो5प्सरोभि श्व्‌ दिव्यगन्धर्वनादितै:,सिरपर श्वेत छत्र तना हुआ था। अप्सराएँ उनकी सेवा कर रही थीं और दिव्य गन्धर्वोंके संगीतकी मनोरम ध्वनि वहाँ सब ओर गूँज रही थी

તેમના મસ્તક ઉપર પ્રેમપૂર્વક શ્વેત છત્ર તણાયેલું હતું. અપ્સરાઓ તેમની સેવા કરી રહી હતી અને દિવ્ય ગંધર્વોના મધુર સંગીતના સ્વર સર્વત્ર ગુંજતા હતા—પુણ્યફળરૂપે પ્રાપ્ત થયેલા રાજસન્માન અને અલૌકિક સૌભાગ્યનું તે દૃશ્ય હતું.

Verse 176

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्ते5हं द्विजोत्तम । वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्‌ ते मनसि वर्तते,उस समय देवराज इन्द्रने मुझसे कहा--'द्विजश्रेष्ठ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम्हारे मनमें जो वर लेनेकी इच्छा हो, वही मुझसे माँग लो।” इन्द्रकी बात सुनकर मेरा मन प्रसन्न नहीं हुआ। मैंने ऊपरसे हर्ष प्रकट करते हुए देवराजसे यह कहा--

ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રે મને કહ્યું—“દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હું તારા પર અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું. તારા મનમાં જે ઇચ્છા હોય, તે જ વર મારી પાસે માગ.” ઇન્દ્રની વાત સાંભળીને પણ મારું હૃદય ઉલ્લાસિત ન થયું; છતાં શિષ્ટાચારવશ હર્ષ દર્શાવી મેં દેવરાજને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 177

शक्रस्य तु वच: श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम्‌ । अब्रुवंश्व तदा हृष्टो देवराजमिदं वच:,उस समय देवराज इन्द्रने मुझसे कहा--'द्विजश्रेष्ठ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम्हारे मनमें जो वर लेनेकी इच्छा हो, वही मुझसे माँग लो।” इन्द्रकी बात सुनकर मेरा मन प्रसन्न नहीं हुआ। मैंने ऊपरसे हर्ष प्रकट करते हुए देवराजसे यह कहा--

શક્રના વચન સાંભળીને પણ હું અંદરથી પ્રસન્ન ન થયો. છતાં બહારથી હર્ષ દર્શાવી મેં દેવરાજને આ વચન કહ્યું.

Verse 178

नाहं त्वत्तो वरं काडक्षे नान्यस्मादपि दैवतात्‌ | महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते,'सौम्य! मैं महादेवजीके सिवा तुमसे या दूसरे किसी देवतासे वर लेना नहीं चाहता। यह मैं सच्ची बात कहता हूँ

સૌમ્ય! હું તારી પાસે કે અન્ય કોઈ દેવતા પાસે પણ વર માગતો નથી. મહાદેવ સિવાય—આ સત્ય વાત હું તને કહું છું.

Verse 179

सत्यं सत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्‌ सुनिश्चितम्‌ | न यन्महे श्वरं मुक्त्वा कथान्या मम रोचते,“इन्द्र! हमारा यह कथन सत्य है, सत्य है और सुनिश्चित है। मुझे महादेवजीको छोड़कर और कोई बात अच्छी ही नहीं लगती है

હે શક્ર! અમારું આ વચન સત્ય છે—સત્ય જ છે—અને દૃઢ નિશ્ચિત છે. મહેશ્વરને છોડીને બીજી કોઈ વાત મને રુચે નહીં.

Verse 180

पशुपतिवचनाद्‌ भवामि सद्य: कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाख: । अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा,“मैं भगवान्‌ पशुपतिके कहनेसे तत्काल प्रसन्नतापूर्वक कीट अथवा अनेक शाखाओंसे युक्त वृक्ष भी हो सकता हूँ; परंतु भगवान्‌ शिवसे भिन्न दूसरे किसीके वर-प्रसादसे मुझे त्रिभुवनका राज्यवैभव प्राप्त हो रहा हो तो वह भी अभीष्ट नहीं है

વાસુદેવે કહ્યું—ભગવાન પશુપતિના વચનથી હું તત્કાળ આનંદપૂર્વક કીડો પણ બની શકું, અનેક શાખાવાળું વૃક્ષ પણ બની શકું. પરંતુ પશુપતિ (શિવ) સિવાય બીજા કોઈના વર-પ્રસાદથી જો મને ત્રિભુવનનું રાજ્ય-વૈભવ મળે, તો તે પણ મને ઇચ્છનીય નથી.

Verse 181

जन्म श्व॒पाकम ध्ये5पि मे5स्तु हरचरणवन्दनरतस्य । मा वानीश्वरभक्तो भवानि भवने5पि शक्रस्य,“यदि मुझे भगवान्‌ शंकरके चरणारविन्दोंकी वन्दनामें तत्पर रहनेका अवसर मिले तो मेरा जन्म चाण्डालोंमें भी हो जाय तो यह मुझे सहर्ष स्वीकार है। परंतु भगवान्‌ शिवकी अनन्यभक्तिसे रहित होकर मैं इन्द्रके भवनमें भी स्थान पाना नहीं चाहता

વાસુદેવે કહ્યું—જો હર (શંકર) ના ચરણોની વંદનામાં રત રહેવાનો અવસર મળે, તો મારું જન્મ ચાંડાલોમાં પણ થાય તો તે મને સ્વીકાર્ય છે. પરંતુ શિવની અનન્ય ભક્તિ વિના હું ઇન્દ્રના ભવનમાં પણ નિવાસ ઇચ્છતો નથી.

Verse 182

वाय्वम्बुभुजो5पि सतो नरस्य दुःखक्षय: कुतस्तस्य । भवति हि सुरासुरगुरौ यस्य न विश्वेश्वरे भक्ति:,“कोई जल या हवा पीकर ही रहनेवाला क्‍यों न हो, जिसकी सुरासुरगुरु भगवान्‌ विश्वनाथमें भक्ति न हो, उसके दु:खोंका नाश कैसे हो सकता है?

વાસુદેવે કહ્યું—કોઈ મનુષ્ય માત્ર વાયુ અને જળ પર જીવતો હોય તોય, દેવ-અસુરોના ગુરુ એવા વિશ્વેશ્વરમાં જેને ભક્તિ નથી, તેના દુઃખનો ક્ષય કેવી રીતે થાય?

Verse 183

अलमन्याभिस्तेषां कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभि: । येषां न क्षणमपि रुचितो हरचरणस्मरणविच्छेद:,“जिन्हें क्षणभरके लिये भी भगवान्‌ शिवके चरणारविन्दोंके स्मरणका वियोग अच्छा नहीं लगता, उन पुरुषोंके लिये अन्यान्य धर्मोसे युक्त दूसरी-दूसरी सारी कथाएँ व्यर्थ हैं

જેઓને ક્ષણમાત્ર માટે પણ હર (શિવ) ના ચરણકમળોના સ્મરણથી વિયોગ ગમતો નથી, તેમના માટે અન્ય ધર્મોથી યુક્ત બધી બીજી કથાઓ વ્યર્થ છે.

Verse 184

हरचरणनिरतमतिना भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य । संसारभयं न भवति हरभक्तिरसायनं पीत्वा,“कुटिल कलिकालको पाकर सभी पुरुषोंकों अपना मन भगवान्‌ शंकरके चरणारविन्दोंके चिन्तनमें लगा देना चाहिये। शिव-भक्तिरूपी रसायनके पी लेनेपर संसाररूपी रोगका भय नहीं रह जाता है

કુટિલ કલિયુગ પ્રાપ્ત થયો હોય તોય મનુષ્યે પોતાનું ચિત્ત હર (શંકર) ના ચરણકમળોના ચિંતનમાં લગાવવું જોઈએ. શિવભક્તિરૂપ રસાયણનું પાન કર્યા પછી સંસારનો ભય રહેતો નથી.

Verse 185

दिवसं दिवसार्ध वा मुहूर्त वा क्षणं लवम्‌ न हालब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शडूकरे,“जिसपर भगवान्‌ शिवकी कृपा नहीं है, उस मनुष्यकी एक दिन, आधे दिन, एक मुहूर्त, एक क्षण या एक लवके लिये भी भगवान्‌ शंकरमें भक्ति नहीं होती है

જેણે ભગવાન શિવની કૃપા પ્રાપ્ત કરી નથી, તેને શંકર પ્રત્યે ભક્તિ એક દિવસ, અડધો દિવસ, એક મુહૂર્ત, એક ક્ષણ કે એક લવ જેટલી પણ ઉત્પન્ન થતી નથી.

Verse 186

अपि कीट: पतड़्जो वा भवेयं शड्कराज्ञया । न तु शक्र त्वया दत्त त्रलोक्यमपि कामये,'शक्र! मैं भगवान्‌ शंकरकी आज्ञासे कीट या पतंग भी हो सकता हूँ, परंतु तुम्हारा दिया हुआ त्रिलोकीका राज्य भी नहीं लेना चाहता। महेश्वरके कहनेसे यदि मैं कुत्ता भी हो जाऊँ तो उसे मैं सर्वोत्तम मनोरथकी पूर्ति समझूँगा; परंतु महादेवजीके सिवा दूसरे किसीसे प्राप्त हुए देवताओंके राज्यको लेनेकी भी मुझे इच्छा नहीं है

હે શક્ર! શંકરની આજ્ઞાથી હું કીટ કે પતંગ પણ બની જાઉં; પરંતુ તારા દ્વારા અપાયેલું ત્રિલોકનું રાજ્ય પણ હું ઇચ્છતો નથી.

Verse 187

श्वापि महेश्वरवचनाद्‌ भवामि स हि नः पर: काम: । त्रिदशगणराज्यमपि खलु नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्‌,'शक्र! मैं भगवान्‌ शंकरकी आज्ञासे कीट या पतंग भी हो सकता हूँ, परंतु तुम्हारा दिया हुआ त्रिलोकीका राज्य भी नहीं लेना चाहता। महेश्वरके कहनेसे यदि मैं कुत्ता भी हो जाऊँ तो उसे मैं सर्वोत्तम मनोरथकी पूर्ति समझूँगा; परंतु महादेवजीके सिवा दूसरे किसीसे प्राप्त हुए देवताओंके राज्यको लेनेकी भी मुझे इच्छा नहीं है

હે શક્ર! મહેશ્વરના વચનથી હું કૂતરો પણ બની જાઉં—એ જ મારી પરમ ઇચ્છા છે. અને મહેશ્વરની આજ્ઞા વિના દેવગણનું રાજ્ય પણ હું ઇચ્છતો નથી.

Verse 188

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं न ब्रह्मलोक॑ न च निष्कलत्वम्‌ | न सर्वकामानखिलान्‌ वृणोमि हरस्य दासत्वमहं वृणोमि,“न तो मैं स्वर्गलोक चाहता हूँ, न देवताओंका राज्य पानेकी अभिलाषा रखता हूँ। न ब्रह्मलोककी इच्छा करता हूँ और न निर्गुण ब्रह्मका सायुज्य ही प्राप्त करना चाहता हूँ। भूमण्डलकी समस्त कामनाओंको भी पानेकी मेरी इच्छा नहीं है। मैं तो केवल भगवान्‌ शिवकी दासताका ही वरण करता हूँ

મને ન સ્વર્ગલોક જોઈએ, ન દેવરાજ્ય, ન બ્રહ્મલોક, ન નિષ્કલ (નિર્ગુણ) મુક્તિ. સર્વ કામનાઓની પૂર્ણતા પણ હું પસંદ કરતો નથી—હર (શિવ)નું દાસત્વ જ હું વરું છું.

Verse 189

यावच्छशाड्कधवलामलबद्धमौलि- न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्‌ ममेश: । तावज्जरामरणजन्मशताभिषघातै- दुःखानि देहविहितानि समुद्गह्यामि,“जिनके मस्तकपर अर्द्धचन्द्रमय उज्ज्वल एवं निर्मल मुकुट बँधा हुआ है, वे मेरे स्वामी भगवान्‌ पशुपति जबतक प्रसन्न नहीं होते हैं, तबतक मैं जरा-मृत्यु और जन्मके सैकड़ों आधघातोंसे प्राप्त होनेवाले दैहिक दुःखोंका भार ढोता रहूँगा

જેનાં મસ્તક પર ચંદ્ર સમ ધવળ, નિર્મળ અર્ધચંદ્રનું મુકુટ બંધાયેલું છે, તે મારા સ્વામી ભગવાન પશુપતિ જ્યાં સુધી પ્રસન્ન ન થાય, ત્યાં સુધી જન્મ-જરા-મરણના સૈકડો આઘાતોથી ઉપજતા દેહદુઃખોના ભારને હું વહન કરતો રહીશ.

Verse 190

दिवसकरशशाड्कवद्िदीप्तं त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्‌ । अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्‌,“जो अपने नेत्रभूत सूर्य, चन्द्रमा और अग्निकी प्रभासे उद्भासित होते हैं, त्रिभुवनके साररूप हैं, जिनसे बढ़कर सारतत्त्व दूसरा नहीं है, जो जगतके आदिकरण, अद्वितीय तथा अजर-अमर हैं, उन भगवान्‌ रुद्रको भक्तिभावसे प्रसन्न किये बिना कौन पुरुष इस संसारमें शान्ति पा सकता है

વાસુદેવે કહ્યું—જે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના તેજથી દીપ્ત છે; જે ત્રિભુવનના સારસ્વરૂપ છે, જેમના કરતાં ઊંચું બીજું કોઈ સારતત્ત્વ નથી; જે જગતના આદિકારણ, અદ્વિતીય, અજર અને અમર છે—તે ભગવાન રુદ્રને ભક્તિથી પ્રસન્ન કર્યા વિના આ જગતમાં કયો પુરુષ શાંતિ મેળવી શકે?

Verse 191

यदि नाम जन्म भूयो भवति मदीयेै: पुनर्दोषै: । तस्मिंस्तस्मिउजन्मनि भवे भवेन्मे$क्षया भक्ति:,“यदि मेरे दोषोंसे मुझे बारंबार इस जगत्में जन्म लेना पड़े तो मेरी यही इच्छा है कि उस-उस प्रत्येक जन्ममें भगवान्‌ शिवमें मेरी अक्षय भक्ति हो”

વાસુદેવે કહ્યું—મારા જ વારંવાર થતા દોષોના કારણે જો મને આ જગતમાં ફરી ફરી જન્મ લેવો પડે, તો મારી ઇચ્છા એટલી જ છે કે તે તે દરેક જન્મમાં ભગવાન શિવ પ્રત્યે મારી ભક્તિ અક્ષય અને અવિનાશી રહે.

Verse 192

शक्र उवाच कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे । येन शरवददृतेडन्यस्मात्‌ प्रसादं नाभिकाड्क्षसि,इन्द्रने पूछा--ब्रह्म! कारणके भी कारण जगदीश्वर शिवकी सत्तामें क्‍या प्रमाण है, जिससे तुम शिवके अतिरिक्त दूसरे किसी देवताका कृपा-प्रसाद ग्रहण करना नहीं चाहते?

શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યો—હે ઈશ! હે કારણોના પણ કારણ! પુનર્જન્મનું કારણ શું છે? અને એવો કયો પ્રમાણ છે કે જેના કારણે તમે શર્વ (શિવ) સિવાય બીજા કોઈ દેવતાની કૃપા-પ્રસાદની ઇચ્છા રાખતા નથી?

Verse 193

उपमन्युरुवाच सदसद्‌ व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिन: । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,उपमन्युने कहा--देवराज! ब्रह्मवादी महात्मा जिन्हें विभिन्न मतोंके अनुसार सत्‌- असत्‌, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य, एक और अनेक कहते हैं, उन्हीं महादेवजीसे हम वर माँगेंगे

ઉપમન્યુએ કહ્યું—દેવરાજ! બ્રહ્મવાદી મહાત્માઓ વિવિધ મત અનુસાર જેમને સત્-અસત્, વ્યક્ત-અવ્યક્ત, નિત્ય, એક અને અનેક કહે છે—એ મહાદેવ પાસેથી જ અમે વર માગીશું.

Verse 194

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम्‌ । आत्मानं परमं यस्माद्‌ वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जिनका आदि, मध्य और अन्त नहीं है, ज्ञान ही जिनका ऐश्वर्य है तथा जो चित्तकी चिन्तनशक्तिसे भी परे हैं और इन्हीं कारणोंसे जिन्हें परमात्मा कहा जाता है, उन्हीं महादेवजीसे हम वर प्राप्त करेंगे

જેનામાં આদি, મધ્ય અને અંત નથી; જ્ઞાન જ જેમનું ઐશ્વર્ય છે; જે ચિત્તની ચિંતનશક્તિથી પણ પરે છે—એથી જ જેમને પરમાત્મા કહે છે—એ મહાદેવ પાસેથી જ અમે વર પ્રાપ્ત કરીશું.

Verse 195

ऐश्वर्य सकल॑ यस्मादनुत्पादितमव्ययम्‌ | अबीजाद्‌ बीजसम्भूतं वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,योगीलोग महादेवजीके समस्त ऐश्वर्यको ही नित्य सिद्ध और अविनाशी बताते हैं। वे कारणरहित हैं और उन्हींसे समस्त कारणोंकी उत्पत्ति हुई है। अतः महादेवजीकी ऐसी महिमा है, इसलिये हम उन्हींसे वर माँगते हैं

જેનાથી સર્વ ઐશ્વર્ય અનૂત્પન્ન, અવ્યય અને અક્ષય રૂપે પ્રગટ થાય છે; જે સ્વયં અબીજ છે અને જેમાથી બીજસમ્ભૂત સર્વ કારણ-કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે—એ મહાદેવ પાસેથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

Verse 196

तमस: परम ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम्‌ य॑ ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जो अज्ञानान्धकारसे परे चिन्मय परमज्योति:स्वरूप हैं, तपस्वीजनोंके परम तप हैं तथा जिनका ज्ञान प्राप्त करके ज्ञानी पुरुष कभी शोक नहीं करते हैं, उन्हीं भगवान्‌ शिवसे हम वर प्राप्त करना चाहते हैं

તે અજ્ઞાન-તમસથી પરે ચિન્મય પરમજ્યોતિ છે; તપસ્વીઓ માટે પરમ તપ છે; જેમને જાણી જ્ઞાની પુરુષો કદી શોક કરતા નથી—એ ભગવાન શિવ પાસેથી જ અમે વર ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 197

भूतभावनभावज्ञ सर्वभूताभिभावनम्‌ | सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरन्दर,पुरंदर! जो सम्पूर्ण भूतोंके उत्पादक तथा उनके मनोभावोंको जाननेवाले हैं, समस्त प्राणियोंके पराभव (विलय)-के भी जो एकमात्र स्थान हैं तथा जो सर्वव्यापी और सब कुछ देनेमें समर्थ हैं, उन्हीं महादेवजीकी मैं पूजा करता हूँ

પુરંદર! જે સર્વ ભૂતોના ઉત્પાદક છે અને તેમના ભાવોને જાણે છે; જે સર્વ પ્રાણીઓના પરાભવ-લયનું પણ પરમ આશ્રય છે; જે સર્વવ્યાપી અને સર્વદાયક દેવ છે—એ મહાદેવની હું પૂજા કરું છું.

Verse 198

हेतुवादैर्विनिर्मुक्ते सांख्ययोगार्थदं परम्‌ यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जो युक्तिवादसे दूर हैं, जो अपने भक्तोंको सांख्य और योगका परम प्रयोजन (आत्यन्तिक दु:खनिवृत्ति और ब्रह्मसाक्षात्कार) प्रदान करनेवाले हैं, तत्त्वज्ञ पुछष जिनकी सदा उपासना करते हैं, उन्हीं महादेवजीसे हम वरके लिये प्रार्थना करते हैं

જે હેતુવાદ અને વાદવિવાદની યુક્તિથી પરે છે; જે ભક્તોને સાંખ્ય અને યોગનો પરમ પ્રયોજન આપે છે; જેમની તત્ત્વજ્ઞો સતત ઉપાસના કરે છે—એ મહાદેવ પાસેથી અમે વર માટે પ્રાર્થના કરીએ છીએ.

Verse 199

मघवन्‌ मघवात्मान यं वदन्ति सुरेश्वरम । सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,मघवन! ज्ञानी पुरुष जिन्हें देवेश्वर इन्द्ररूप तथा सम्पूर्ण भूतोंके गुरुदेव बताते हैं, उन्हींसे हम वर लेना चाहते हैं

હે મઘવન, હે મઘવાત્મન! જેને લોકો સુરેશ્વર અને સર્વ ભૂતોના ગુરુ-દેવ કહે છે—એ દેવ પાસેથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

Verse 200

य: पूर्वमसृजद्‌ देवं ब्रह्माणं लोकभावनम्‌ । अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जिन्होंने पूर्वकालमें आकाशव्यापी ब्रह्माण्ड एवं लोकस्रष्टा देवेश्वर ब्रह्माको उत्पन्न किया, उन्हीं महादेवजीसे हम वर प्राप्त करना चाहते हैं

જેણે આદિકાળે લોકભાવન દેવ બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કર્યો અને આકાશને મહાઅંડથી પરિપૂર્ણ કર્યું—એ મહાદેવ પાસેથી જ અમે વર માગીએ છીએ।