મત્સ્ય

મત્સ્ય બોલ્યા—“આજથી પૃથ્વી પર વરસાદ નહીં પડે; પૂરાં સો વર્ષ અને તેથી વધુ સમય સુધી અશુભ ફળ આપનાર ભયંકર દુર્ભિક્ષ ઊભું થશે.”

મત્સ્ય ભગવાને કહ્યું—દરરોજ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; પક્વ અન્નાદિથી, અથવા માત્ર જળથી, અથવા દૂધ, કંદમૂળ અને ફળોથી પણ—આ રીતે પિતૃઓને પ્રીતિ થાય છે.

મત્સ્યે કહ્યું—જ્યારે લોક એકમાત્ર મહાસાગર બની ગયો, ત્યારે મહાદ્યુતિમાન નારાયણ હંસરૂપે પૃથ્વીને જળથી ઢાંકી શયન કરતો હતો.

‘હું’કારના ગર્ભમાં રહેલા તે મત્સ્યને જોઈ મહેશ્વરે પોતાના તેજથી તેને સ્થંભિત કર્યો અને પછી આ વચન કહ્યું।

ત્યારે દુષ્કર્મી પુષ્કસ વૃક્ષ પરથી નીચે ઉતર્યો; જળસમાન વિસ્તાર પાસે આવી માછલાં મારવા લાગ્યો।

પારદનું નામ ‘શિવા દેવી’ છે અને તે ‘ત્ર્યંબક’ પણ કહેવાય છે. મત્સ્યાદિ રૂપો ‘શાસ્ત્ર-લિંગ’ છે અને તેનું નામ ‘વૃષાકપિ’ પણ છે.

કર્મબંધમાં પડેલા જીવની જેમ, લોકનિંદિત, તમોગુણમય અને કષ્ટદાયક મત્સ્યરૂપ ભગવાને શા માટે ધારણ કર્યું? હે પ્રભુ, આ બધું યથાવત અમને કહો; ઉત્તમશ્લોકના ચરિત્રનું શ્રવણ સર્વ લોકને સુખ અને મંગળ આપે છે।

સૃષ્ટિના કારણ એવા મત્સ્યભગવાનને નમસ્કાર, પ્રલય-સમુદ્રમાં વિચરનારને નમસ્કાર. મધુ-કૈટભના સંહારક હયશીર્ષને નમસ્કાર. મન્દર પર્વત ધારણ કરનાર મહાન કૂર્મને નમસ્કાર. પૃથ્વી ઉદ્ધારની લીલા કરનાર શૂકરમૂર્તિ વરાહને નમસ્કાર.

ચાક્ષુષ મનુના સમય પછી મહાપ્રલયથી સમગ્ર જગત જળમાં ડૂબી ગયું ત્યારે ભગવાને મત્સ્યરૂપ ધારણ કર્યું અને નૌકામાં ચઢાવી વૈવસ્વત મનુનું રક્ષણ કર્યું.

ત્યારે વિષ્ણુરૂપની આવશ્યકતા જાણી, પોતાના દિવ્ય તેજથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરવા માટે, મત્સ્ય-કૂર્માદિ અવતારોની જેમ અન્ય દેહ—વારાહ-તનુ—માં પ્રવેશ કર્યો।

મત્સ્યદેહ ધારણ કરનાર તમને વારંવાર નમસ્કાર; કચ્છપરૂપ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. નૃસિંહરૂપે તમને પ્રણામ; તેમજ ફરી વામનરૂપે પણ તમને નમસ્કાર.

સર્વજ્ઞ મત્સ્યાવતારને નમસ્કાર; હે રામ, આપને નમસ્કાર. કૃષ્ણને નમઃ, બુદ્ધને નમઃ, અને મ્લેચ્છપ્રણાશક પ્રભુને નમસ્કાર।