Adhyaya 24

Verse 1

श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥

શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે ભગવન! શ્રીહરિના અદ્ભુત કર્મોમાંથી તેમની આદ્ય મત્સ્ય અવતારની માયામય લીલા-કથા હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 2

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

કર્મબંધમાં પડેલા જીવની જેમ, લોકનિંદિત, તમોગુણમય અને કષ્ટદાયક મત્સ્યરૂપ ભગવાને શા માટે ધારણ કર્યું? હે પ્રભુ, આ બધું યથાવત અમને કહો; ઉત્તમશ્લોકના ચરિત્રનું શ્રવણ સર્વ લોકને સુખ અને મંગળ આપે છે।

Verse 3

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

કર્મબંધમાં પડેલા જીવની જેમ, લોકનિંદિત, તમોગુણમય અને કષ્ટદાયક મત્સ્યરૂપ ભગવાને શા માટે ધારણ કર્યું? હે પ્રભુ, આ બધું યથાવત અમને કહો; ઉત્તમશ્લોકના ચરિત્રનું શ્રવણ સર્વ લોકને સુખ અને મંગળ આપે છે।

Verse 4

श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥

શ્રીસૂતજી બોલ્યા—વિષ્ણુરાત (પરિક્ષિત)એ આમ પૂછતાં ભગવાન્ બાદરાયણિ (શુકદેવ)એ વિષ્ણુના મત્સ્યરૂપે કરેલા ચરિત્રનું વર્ણન શરૂ કર્યું।

Verse 5

श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! ગાયો, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ, સાધુ-ભક્તો, વેદો, ધર્મ અને જીવનના પુરુષાર્થની સિદ્ધિનું રક્ષણ કરવા ભગવાન અવતારરૂપ ધારણ કરે છે।

Verse 6

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥

વાયુ જેમ વિવિધ વાતાવરણમાં ફરતો રહે છે, તેમ પરમેશ્વર ક્યારેક માનવ અને ક્યારેક નીચ યોનિરૂપે દેખાય છે; છતાં તેઓ નિર્ગુણ હોવાથી ગુણોથી લિપ્ત થતા નથી અને ઊંચ-નીચત્વ સ્વીકારતા નથી।

Verse 7

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥

હે રાજા! ગયા કલ્પના અંતે, બ્રહ્માના દિવસના અંતે નૈમિત્તિક પ્રલય થયો; ત્યારે ભૂઃ વગેરે લોકો સમુદ્રજળથી છલકાઈને ડૂબી ગયા।

Verse 8

कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥

સમય આવતાં ધાતા (બ્રહ્મા)ને ઊંઘ આવી અને તેઓ શયન કરવા ઇચ્છતા હતા; ત્યારે તેમના મુખમાંથી નીકળેલા વેદોને નજીક રહેલા હયગ્રીવ નામના બલવાન દૈત્યે હરી લીધા।

Verse 9

ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥

દાનવેન્દ્ર હયગ્રીવની ચેષ્ટાઓ જાણી સર્વૈશ્વર્યસંપન્ન ભગવાન હરિ ઈશ્વરે મત્સ્યરૂપ ધારણ કર્યું અને વેદોની રક્ષા માટે તે દૈત્યનો વધ કર્યો।

Verse 10

तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥

ચાક્ષુષ-મન્વંતરમાં સત્યવ્રત નામે એક મહાન રાજઋષિ હતા. તેઓ નારાયણપરાયણ ભક્ત હતા અને માત્ર જળાહારથી તપસ્યા કરતા હતા।

Verse 11

योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥

આ મહાકલ્પમાં એ જ સત્યવ્રત પછી સૂર્યલોકના રાજા વિવસ્વાનનો પુત્ર થયો અને ‘શ્રાદ્ધદેવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. ભગવાન હરિની કૃપાથી તેને મનુનું પદ મળ્યું।

Verse 12

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥

એક દિવસે કૃતમાલા નદીના કિનારે જળતર્પણ કરતા હતા ત્યારે તેમની અંજલિના પાણીમાં એક નાની માછલી આવી પડી।

Verse 13

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥

હે ભારતવંશજ પરિક્ષિત! દ્રવિડદેશના રાજા સત્યવ્રતે પોતાની અંજલિમાં આવેલી તે માછલીને હાથના પાણી સાથે નદીના પાણીમાં છોડી દીધી।

Verse 14

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥

મધુર વાણીથી તે દીન નાની માછલીએ અતિ કરુણામય રાજા સત્યવ્રતને કહ્યું— હે રાજન, દીનવત્સલ! મને આ નદીના જળમાં કેમ છોડો છો? અહીં એવા જલચર છે જે મને મારી શકે; હું તેમનાથી બહુ ડરું છું।

Verse 15

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥

પોતાના મનને પ્રસન્ન કરવા રાજા સત્યવ્રતે, માછલી સ્વયં પરમેશ્વર છે તે અજાણતાં, આનંદ અને પ્રેમથી તેની રક્ષા કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 16

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥

માછલીના અત્યંત દીન વચનો સાંભળી દયાળુ રાજાએ તેને પાણી ભરેલા કલશમાં મૂકી પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયો।

Verse 17

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥

પરંતુ ત્યાં એક જ રાતમાં માછલી એટલી વધી ગઈ કે કમંડલુના પાણીમાં તેને શરીર માટે જગ્યા ન મળી. ત્યારે તેણે રાજાને આ રીતે કહ્યું।

Verse 18

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥

હે પ્રિય રાજન, આ કમંડલુમાં કષ્ટથી રહેવું મને ગમતું નથી. તેથી કૃપા કરીને એક વિશાળ જળાશયની વ્યવસ્થા કરો, જ્યાં હું સુખથી રહી શકું।

Verse 19

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥

પછી રાજાએ તે માછલીને ઘડાના પાણીમાંથી કાઢીને એક મોટા કૂવામાં નાખી દીધી. પરંતુ ક્ષણમાં જ તે ત્રણ હાથ જેટલી લાંબી થઈ ગઈ.

Verse 20

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥

માછલીએ કહ્યું—હે રાજન, આ જળાશય મારા સુખવાસ માટે યોગ્ય નથી. મને વધુ વિશાળ જળસ્થાન આપો; હું તમારી શરણમાં આવી છું.

Verse 21

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥

હે મહારાજ પરિક્ષિત, રાજાએ કૂવામાંથી માછલીને કાઢીને સરોવરમાં નાખી. પરંતુ તે મહામીન પોતાના દેહથી જળની હદને પણ વટાવી વિશાળ થયો.

Verse 22

नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥

માછલીએ કહ્યું—હે રાજન, હું જલચર છું; આ પાણી મારા કલ્યાણ માટે બિલકુલ યોગ્ય નથી. કૃપા કરીને રક્ષણનો ઉપાય કરીને મને એવા હ્રદમાં મૂકો જેનું પાણી કદી ઘટે નહીં.

Verse 23

इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥

આ રીતે વિનંતી થતાં રાજા સત્યવ્રતે માછલીને મોટા મોટા જળાશયોમાં લઈ ગયો. પરંતુ તે પણ અપૂરતા પડતાં અંતે તેણે તે વિશાળ માછલીને સમુદ્રમાં નાખી દીધી.

Verse 24

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥

સમુદ્રમાં ફેંકાતાં માછલીએ સત્યવ્રત રાજાને કહ્યું—હે વીર! આ જળમાં અતિ બળવાન અને ભયંકર મકરાદિ મને ખાઈ જશે; તેથી મને અહીં ન ફેંકો।

Verse 25

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥

તેમની મધુર વાણી સાંભળી રાજા મોહીત થઈ પૂછ્યું—પ્રભુ, તમે કોણ છો? મત્સ્યરૂપે આવીને તમે અમને જ મોહી રહ્યા છો।

Verse 26

नैवंवीर्यो जलचरो द‍ृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥

પ્રભુ! એક જ દિવસે તમે સૈકડો યોજન સુધી વિસ્તરી નદી અને સમુદ્રના જળને ઢાંકી દીધું. આવો પરાક્રમી જલચર અમે ક્યારેય જોયો કે સાંભળ્યો નથી।

Verse 27

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥

નિશ્ચયે તમે સాక్షાત્ અવ્યય ભગવાન નારાયણ, શ્રીહરી છો. જીવજંતુઓ પર કૃપા કરવા તમે જલચરનું રૂપ ધારણ કર્યું છે।

Verse 28

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના ઈશ્વર! હે વિભુ વિષ્ણુ! અમ શરણાગત ભક્તો માટે તમે જ મુખ્ય નેતા અને પરમ ગતિ છો. તમને નમસ્કાર।

Verse 29

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥

હે પ્રભુ! તમારા સર્વ લીલા-અવતારો સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે જ પ્રગટ થાય છે. તેથી તમે મત્સ્યરૂપ કયા હેતુથી ધારણ કર્યું તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 30

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीद‍ृशो यद् वपुरद्भ‍ुतं हि न: ॥ ३० ॥

હે અરવિંદાક્ષ પ્રભુ! તમે સર્વના પરમ સુહૃદ અને પ્રિય અંતર્યામી છો; તમારા કમળચરણોની શરણાગતિ કદી નિષ્ફળ થતી નથી. દેહબુદ્ધિમાં રહેલાઓની દેવપૂજા સર્વથા વ્યર્થ છે; તેથી તમે આ અદ્ભુત મત્સ્યરૂપ પ્રગટ કર્યું છે.

Verse 31

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—રાજા સત્યવ્રતે આમ કહ્યું ત્યારે, યુગાંતમાં મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને પ્રલયના સમુદ્રમાં લીલા કરવા અને પોતાના એકાંત ભક્તનું હિત કરવા ઇચ્છુક જગત્પતિ ભગવાને પ્રિય વચન કહ્યું.

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्‌क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે અરિંદમ રાજા! આજથી સાતમા દિવસે ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ—આ ત્રિલોક પ્રલયના જળમાં લીન થઈ જશે.

Verse 33

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥

જ્યારે ત્રિલોક પ્રલયના જળમાં લીન થઈ રહ્યું હશે, ત્યારે મારી દ્વારા મોકલાયેલી એક વિશાળ નૌકા તારા સમક્ષ પ્રગટ થશે.

Verse 34

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

ત્યારબાદ, હે રાજન, તું સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓ અને ઊંચા-નીચા સર્વ બીજો એકત્ર કરી તે મહાન નૌકામાં ચઢાવ. સપ્તર્ષિઓ સાથે અને સર્વ જીવોથી પરિભ્રમિત થઈ, નૌકામાં આરોહણ કરીને, નિર્વિષાદ રહી, પ્રલયના એકાર্ণવના અંધકારમાં પણ ઋષિઓના તેજને જ પ્રકાશ માની સહજ રીતે વિહરશે।

Verse 35

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

તે મહાન નૌકામાં આરોહણ કરીને, સપ્તર્ષિઓ સાથે અને સર્વ જીવોથી સમૃદ્ધ થઈ, તું નિર્ભય રીતે વિહરશે. પ્રલયના એકાર্ণવના ઘોર અંધકારમાં પણ તારો માર્ગ માત્ર મહર્ષિઓના તેજથી પ્રકાશિત રહેશે।

Verse 36

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे श‍ृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥

જ્યારે પ્રબળ પવનથી નૌકા ડોલતી રહે, ત્યારે મારી પાસે હાજર રહેલા મારા શૃંગે તે નૌકાને મહાસર્પ વાસુકિ દ્વારા બાંધી દે; કારણ કે હું તારી બાજુમાં હાજર રહીશ।

Verse 37

अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥

હે રાજન, હું તને અને ઋષિઓને લઈને તે નૌકાને જળમાં ખેંચતો, બ્રહ્માની રાત્રિ—પ્રલયકાળ—સમાપ્ત થાય ત્યાં સુધી વિહરતો રહીશ।

Verse 38

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥

મારા અનुग્રહથી તું ‘પરં બ્રહ્મ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ મારા મહિમાને સંપૂર્ણ રીતે જાણીશ. તારા પ્રશ્નોથી તે બધું તારા હૃદયમાં ઉઘડીને પ્રગટ થશે; તેથી તું મને સર્વથા જાણીશ।

Verse 39

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥

આ રીતે રાજાને ઉપદેશ આપી ભગવાન હરિ તરત જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ રાજા સત્યવ્રતે હૃષીકેશએ જણાવેલા તે સમયની રાહ જોઈ.

Verse 40

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्‌मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥

પૂર્વ તરફ ટોચવાળી દર્ભા પાથરી, રાજર્ષિ ઈશાન દિશા તરફ મુખ કરીને બેઠા. તેમણે મત્સ્યરૂપ ધારણ કરનાર ભગવાન હરિ (વિષ્ણુ)ના ચરણોનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 41

तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भ‍ि: समद‍ृश्यत ॥ ४१ ॥

ત્યારબાદ સમુદ્ર ઉછળી પડ્યો અને સર્વ તરફથી ધરતીને ડૂબાડવા લાગ્યો. અવિરત વરસતા મહામેઘોથી તે વધુ ને વધુ વધતો દેખાયો.

Verse 42

ध्यायन् भगवदादेशं दद‍ृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥

ભગવાનના આદેશનું સ્મરણ કરતાં સત્યવ્રતે પોતાની પાસે આવતી નૌકા જોઈ. ત્યારબાદ તેણે ઔષધિઓ અને વેલીઓ એકત્ર કરી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે નૌકામાં ચઢ્યો.

Verse 43

तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥

પ્રસન્ન મુનિઓએ કહ્યું: હે રાજન, કેશવનું ધ્યાન કરો. એ જ અમને આ સંકટમાંથી બચાવશે અને કલ્યાણ કરશે.

Verse 44

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकश‍ृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥

ત્યારે રાજા સતત ભગવાનનું ધ્યાન કરતો હતો ત્યારે પ્રલયના મહાસમુદ્રમાં એક વિશાળ સુવર્ણમય મત્સ્ય પ્રગટ થયો. તેને એક શૃંગ હતું અને તે નિયુત-યોજન લાંબો હતો.

Verse 45

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥

પૂર્વે હરિએ જેમ કહ્યું હતું તેમ રાજાએ નૌકાને તે મત્સ્યના શૃંગે બાંધી અને વાસુકિ નાગને દોરી બનાવી બાંધ્યો. સંતોષ પામી તેણે મધુસૂદનનું સ્તવન શરૂ કર્યું.

Verse 46

श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यद‍ृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥

રાજાએ કહ્યું—અનાદિ અવિદ્યાથી જેમનું આત્મજ્ઞાન ઢંકાઈ ગયું છે અને તે અજ્ઞાનના મૂળથી સંસારના પરિશ્રમમાં પીડિત છે, તેઓ પ્રભુની કૃપાથી આપ જેવા મુક્તિદાતા ભક્તને મળે છે. આપ જ અમારા પરમ ગુરુ છો.

Verse 47

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥

આ અબુદ્ધ જીવ પોતાના કર્મબંધનમાં બંધાયેલો, સુખની ઇચ્છાથી એવા કર્મ કરે છે કે અંતે દુઃખ જ આપે છે. પરંતુ ભગવાનની સેવામાં તે ખોટી સુખ-આકાંક્ષા ધોવાઈ જાય છે. અમારા ગુરુ હૃદયની એ ગાંઠ કાપે.

Verse 48

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥

જે ભૌતિક બંધનમાંથી મુક્ત થવા ઇચ્છે, તે ભગવાનની સેવા સ્વીકારી અજ્ઞાનરૂપ મલ—પુણ્ય-પાપ કર્મોની કલુષતા સહિત—ત્યજી દે. જેમ અગ્નિથી શુદ્ધ કરતાં સોનું-ચાંદીની મેલ ઉતરી જાય છે, તેમ તે પોતાની મૂળ ઓળખ પાછી મેળવે છે. એ અક્ષય પરમેશ્વર જ અમારા ગુરુ થાઓ, કારણ કે તેઓ સર્વ ગુરુઓના પણ પરમ ગુરુ છે.

Verse 49

न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥

દેવો, કહેવાતા ગુરુઓ અને અન્ય લોકો, એકલા કે મળીને પણ, તમારી કૃપાના દસ હજારમા ભાગ જેટલી પણ દયા આપી શકતા નથી. તેથી હું તમારા કમળચરણોમાં શરણ લઉં છું।

Verse 50

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कद‍ृक् सर्वद‍ृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥

જેમ આંખ વિનાનો અંધ માણસ બીજા અંધને આગેવાન માને છે, તેમ જીવનનું લક્ષ્ય ન જાણનારા લોકો મૂર્ખને ગુરુ માને છે. પરંતુ અમને આત્મસાક્ષાત્કાર જોઈએ છે; તેથી સૂર્ય સમા સર્વદિશા જોનાર સર્વજ્ઞ ભગવાન તમને જ ગુરુ સ્વીકારીએ છીએ।

Verse 51

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥

ભૌતિકવાદી કહેવાતા ગુરુ પોતાના ભૌતિકવાદી શિષ્યોને ધનવિકાસ અને ઇન્દ્રિયભોગ શીખવે છે, તેથી તેઓ દુસ્તર અજ્ઞાનના અંધકારમાં જ રહે છે. પરંતુ તમે અવિનાશી, અમોઘ જ્ઞાન આપો છો; તે જ્ઞાનથી બુદ્ધિમાન ઝડપથી પોતાના સ્વરૂપસ્થાને સ્થિત થાય છે।

Verse 52

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥

હે પ્રભુ, તમે સર્વ લોકના પરમ હિતેચ્છુ મિત્ર, અતિ પ્રિય, નિયંત્રણકર્તા, અંતર્યામી આત્મા, પરમ ગુરુ, પરમ જ્ઞાન અને સર્વ ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ આપનાર છો. છતાં હૃદયમાં કામનાઓથી બંધાયેલા મૂઢ લોકો, હૃદયસ્થ તમને ઓળખી શકતા નથી।

Verse 53

त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥

હે ભગવન, દેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય, વરેણ્ય દેવ, સર્વેશ્વર! આત્મબોધ માટે હું તમારી શરણમાં આવું છું. જીવનનો અર્થ પ્રકાશિત કરનાર તમારા ઉપદેશવચનો દ્વારા કૃપા કરીને મારા હૃદયના ગાંઠો કાપો અને મારી ગતિ-ગંતવ્ય પ્રગટ કરો।

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—સત્યવ્રત રાજાએ મત્સ્યરૂપ ધારણ કરેલા આદિપુરુષ ભગવાનને પ્રાર્થના કરી; ત્યારે પ્રલયજળમાં વિહાર કરતા પ્રભુએ તેને પરમ તત્ત્વ સમજાવ્યું।

Verse 55

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥

ભગવાને રાજર્ષિ સત્યવ્રતને દિવ્ય પુરાણ-સંહિતા તથા સाङ્ખ્ય-યોગની ક્રિયાઓসহ આત્મ-ગુહ્ય જ્ઞાન સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું અને તે શાસ્ત્રોમાં પોતાને પણ પ્રગટ કર્યો।

Verse 56

अश्रौषीद‍ृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥

નાવમાં બેઠેલા રાજા સત્યવ્રતે મહર્ષિઓ સાથે ભગવાને કહેલું આત્મતત્ત્વ તથા સનાતન બ્રહ્મ-શાસ્ત્ર શ્રવણ કર્યું; તેથી રાજા અને ઋષિઓને પરમ સત્ય વિષે કોઈ સંશય રહ્યો નહિ।

Verse 57

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥

પાછલા પ્રલયના અંતે, જ્યારે વેધસ બ્રહ્મા જાગ્યા, ત્યારે હરિએ હયગ્રીવ નામના અસુરનો વધ કરીને વેદોને ફરી બ્રહ્માને પરત આપ્યા।

Verse 58

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥

વિષ્ણુની કૃપાથી રાજા સત્યવ્રત જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી પ્રકાશિત થયા; અને આ કલ્પમાં તેઓ સૂર્યદેવના પુત્ર વૈવસ્વત મનુ તરીકે પ્રગટ થયા।

Verse 59

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥

રાજર્ષિ સત્યવ્રત અને શારઙ્ગધારી ભગવાન વિષ્ણુના માયામત્સ્ય અવતારનો આ મહાન સંવાદ પરમ પાવન મહાખ્યાન છે. જે ભક્તિથી સાંભળે તે પાપફળથી મુક્ત થાય છે.

Verse 60

अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥

જે મનુષ્ય દરરોજ શ્રીહરિના મત્સ્ય અવતારનું વર્ણન અને સત્યવ્રતનું ચરિત્ર કીર્તન કરે છે, તેના બધા સંકલ્પો સિદ્ધ થાય છે; તે નિશ્ચયે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 61

प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥

હું તે પરમેશ્વરને નમસ્કાર કરું છું, જેમણે વક્ર મત્સ્યરૂપ ધારણ કર્યું; પ્રલયજળમાં સુપ્ત બ્રહ્માના મુખોથી અપહૃત વેદશ્રુતિઓને દૈત્યનો વધ કરીને પાછી અપાવી; અને સત્યવ્રત આદિ મહાત્માઓને વેદસાર ઉપદેશ્યો।