Anuvaka 2
આ અનુવાકનો મુખ્ય વિષય એ છે કે અથર્વણીય ઉપચાર, સત્ય-પરીક્ષણ, પર્જન્ય દ્વારા વરસાદ કરાવવો અને પ્રતિ-અભિચાર દ્વારા શરીર, સમાજ અને બ્રહ્માંડનો ક્રમ (ઋત) પુનઃસ્થાપિત કરવો. ઉપવિષયો: (1) ભૈષજ્ય ઉપચાર—હાડકાં બેસાડવા, ઘાવને ‘વણીને/જોડી’ સાજા કરવું, ક્ષીણ થઈ પડેલા રોગીને ફરી ઊભો કરવો. (2) કૃત્યા, પિશાચ, રાક્ષસ, કીમિદિન વગેરે સામે રક્ષા અને રક્ષોઘ્ન સુરક્ષા. (3) અપામાર્ગને સર્વાધિક/સ્વામી ઔષધિ તરીકે—કાપવું, ઝાડીને દૂર કરવું, તૂટેલા બંધનો પુનઃજોડવા. (4) વરુણ ન્યાયિક પરીક્ષક તરીકે—સ્વીકારોક્તિ, ચોરી અને અસત્યનું પ્રકટીકરણ. (5) પર્જન્ય વરસાદ-મંત્ર અને ઋતુ/મોસમનું નવીનીકરણ.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
આ સૂક્ત સામાજિક રીતે સીમાવર્તી પરંતુ વિધિદૃષ્ટિએ અત્યંત શક્તિશાળી એવા બાર “વ્રાત્ય રાત્રિઓ”ને પ્રજાપતિના સર્જનક્રમમાં સ્થાપિત કરીને પવિત્ર કરે છે અને તેની શિસ્તને “બળદનું વ્રત” (anaḍuho vratam) તરીકે ઓળખાવે છે. સાથે જ દીક્ષાને કૃષિબળ સાથે જોડે છે: ધ્વનિ કરતો, પરિશ્રમ કરતો હળનો બળદ, ધર્મસંગત આપ-લે (દાતા/ગ્રાહક), અને બ્રહ્મનનું યોગ્ય જ્ઞાન—આ બધું મળીને સમૃદ્ધિ, પ્રજનન/ફળદ્રુપતા, અને વિધિની વૈધતા તથા અધિકારને પ્રમાણિત કરે છે.
Sukta 12
આ અથર્વવેદીય ઉપચારસૂક્ત હાડાં ગોઠવવાનું અને ઘા ‘વણવાનું’ (ભરી જોડવાનું) મંત્રરૂપ ઉપાય છે. ભંગ, સાંધો ઊખડી જવો અથવા કાપાના ઘા કારણે વિખૂટું પડેલું શરીર “સાંધે સાંધો” એમ ફરી એકત્ર કરી મજ્જા, માંસ, ચામડી અને હાડાંને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. તૂટેલું-છિન્નભિન્ન થયેલું ફરી ગોઠવી શકે એવા વિશ્વના નિયામક ધાતૃને આહ્વાન કરતાં, સાથે સાથે ઓષધીને (ઔષધી વનસ્પતિ—ઘણીવાર રોહિણી તરીકે ઓળખાતી) “એકસાથે ગોઠવી બેસાડવાની” અને નુકસાન પામેલા તંતુઓ ફરી ઉગાડવાની શક્તિથી સશક્ત કરે છે.
Sukta 13
AV 4.13 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-પ્રાર્થના છે. રોગથી ઢળી પડેલા વ્યક્તિને ઊભો કરાવવા, અને જ્યાં વ્યાધિ આઘસ (દોષ) અથવા કર્મ-નૈતિક કલંક સાથે બંધાયેલી હોય ત્યાં પણ પ્રાણને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે તે વિશ્વે દેવાઃને વિનવે છે. દેવો, મરુતો અને “સર્વ ભૂતો” મળીને દર્દીની આસપાસ રક્ષણનું વલય રચે છે. અંતે મંત્ર-નિર્દેશિત ઉપચાર-સ્પર્શ આવે છે—સમ્યક વાણીથી સશક્ત બનેલા હાથો અનામય (રોગમુક્તિ) ઉત્પન્ન કરે છે. આ સૂક્તની શક્તિ પ્રાયશ્ચિત્તને પુનર્જીવન સાથે જોડવામાં છે: કારણ (અપરાધ/અશુદ્ધિ) દૂર કરવું અને જીવનશક્તિનું પુનઃપ્રતિષ્ઠાપન.
Sukta 14
AV 4.14 સ્વર્ગકામ્ય (svargakāmya) અથર્વણિક સૂક્ત છે. તેમાં પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ—આ ત્રણ કોસ્મિક સ્થાનોથી “આરોહણ”ને વિધિરૂપે ગોઠવી, અંતે સ્વઃ (Svàr)ના પ્રકાશમાં પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરવાની કલ્પના છે. નાકા તરફ ચઢવાની દ્રષ્ટિભાષા અને યજ્ઞની ચોક્કસ તાંત્રિક સૂચનાઓ (પંચવિધ પાયસ, દિશાનુસાર બકરાનું સ્થાપન) એકત્ર થઈ, સૂક્ષ્મ રૂપે એક બ્રહ્માંડ રચાય છે—જેથી યજમાનને ઇહલોકમાં પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ અને પરલોકમાં તેજોમય પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 15
આ અથર્વવેદીય વરસાદ-મંત્ર મેઘો, પવન અને જળોને ગતિમાન કરીને પર્જન્યની વર્ષાધારાઓને આમંત્રિત કરે છે. વરસાદી ઋતુ ખરેખર આવી ગઈ છે તેનું શ્રાવ્ય શુકન તરીકે તે દેડકાઓના ફરીથી ગુંજતા ટરટરાટને માને છે. સર્વ દિશાઓમાંથી મેઘોને આદેશ આપતી વૈશ્વિક આજ્ઞા અને તળાવ–દેડકા–ધ્વનિ જેવી ગામસ્તરની વિધિ-વાસ્તવિકતા સાથે મળીને, ખેતીનો ઋતુચક્ર પુનઃસ્થાપિત કરવો, અન્નસુરક્ષા અને સમુદાયનું કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરવું—આ તેનો હેતુ છે.
Sukta 16
AV 4.16 એક ન્યાયસંબંધી અથર્વણિક સૂક્ત છે. તેમાં સત્ય–અસત્યના અચૂક પરિક્ષક તરીકે વરુણને અને સર્વવ્યાપી સાક્ષી તરીકે વિશ્વે દેવોને સાક્ષી રાખીને ચોરી પ્રગટ કરી દોષીને કબૂલાત કરાવવા માટે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. પૃથ્વી, આકાશ અને નાનું પાણીનું બિંદુ પણ વરુણને ‘છુપાવે’ છે—એથી છુપાવવું અશક્ય બને છે—એવી દિવ્ય નજરદારીની થિયોલોજી સૂક્તમાં રચાય છે. અંતે ખોટાબોલનાર/ચોરને વરુણપાશથી બાંધી દંડિત કરવાની પરાકાષ્ઠા આવે છે; સમાજવ્યવસ્થા (ઋત)નું રક્ષણ કરવા સત્યવાણી ફરજિયાત કરાવતી ઉચ્ચારિત શપથ–પરીક્ષા (ordeal) તરીકે તે કાર્ય કરે છે.
Sukta 17
AV 4.17 માં અપામાર્ગને “ઔષધિઓનો અધિપતિ” તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવ્યો છે અને રોગ, દુઃસ્વપ્નજન્ય વ્યાધિ તથા શત્રુત્વપૂર્ણ બળો પર વિજય માટે તેને પકડી રાખવામાં આવે છે. આ સ્તુતિ ભૈષજ્ય (ઉપચારક) અને રક્ષા (રક્ષણાત્મક હાંકલણી) બંને રૂપે કાર્ય કરે છે; વનસ્પતિના ઝાડવા/પોચા મારવાના પ્રતીક દ્વારા દર્દી પર “બેસી ગયેલું/ચોંટેલું” દોષ દૂર કરે છે. મંત્રબળ અપામાર્ગને અગદ (પ્રતિવિષ/નિવારક) તરીકે ચિતરે છે—જે સક્રિય રીતે આગળ જઈ પીડા અને દુષ્ટ વાણીના પ્રભાવને ઉકેલીને નાશ કરે છે.
Sukta 18
AV 4.18 એક પ્રતિમંત્ર (કાઉન્ટર-સોર્સરી) સૂક્ત છે, જે શત્રુએ રચેલી કૃત્યા (બનાવટી ટોણા-મંત્ર/જાદુ)ને તેના કર્તા પર જ પાછી ફેરવી, નિર્દોષ ઘર અને તેની આજીવિકાનું રક્ષણ કરે છે. અપામાર્ગની અપોત્રોપાયક શક્તિને ઔષધિ-બળ તરીકે કેન્દ્રમાં રાખીને, આ સૂક્ત દાવો કરે છે કે મંત્રમાં ખેતરોમાં, પશુધનમાં અને વ્યક્તિઓ પર કરાયેલા ટોણા-મંત્રને “બગાડવાની” શક્તિ છે; તે વિરોધીની કાર્યક્ષમતાને અશક્ત બનાવી, યજમાન માટે કલ્યાણ અને આશીર્વાદ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 19
આ સૂક્ત ‘ઝાડી નાખનાર’ અપામાર્ગ (અપામાર્ગ વનસ્પતિ)ને જીવંત, છેદક અને બંધન-પુનઃસ્થાપક શક્તિ તરીકે પ્રયોગમાં લે છે. તે વર્ષો સુધી પીછો કરતી પુનરાવર્તિત વ્યાધિ/પીડાને કાપી નાખે છે અને ઘરવંશની રેખાને નિશાન બનાવતી શત્રુની કૃત્યા (ઘડેલી ટોણા-મંત્રની ક્રિયા/જાદુ)ને ભંગ કરે છે. ઉપચારના હેતુ સાથે સાથે તે સામાજિક એકતા ફરી બાંધે છે—‘મિત્ર’ અને ‘સગા’ બનાવે છે—અને ઇન્દ્રના ઓજસથી દૃઢ થયેલો શતગણો/સહસ્રગણો રક્ષણ-પરિઘ સ્થાપે છે.
Sukta 20
આ સૂક્ત રક્ષોઘ્ન-ભૈષજ્ય પ્રકારનું મંત્રોચ્ચાર-ચર્મ છે. તેમાં પ્રકાશક ઓષધિને શક્તિ આપી, છુપાઈને હાનિ કરનાર કીમીદિન, પિશાચ, રાક્ષસ વગેરેને પ્રગટ કરીને દેખાડવામાં આવે છે; તેથી તેઓ નિયંત્રિત કરી શકાય એવા અને હાંકી કાઢી શકાય એવા બને છે. આ ઓષધિને સાધકના જમણા હાથમાં મૂકેલી ‘દ્રષ્ટિ-શક્તિ’ તરીકે માનવામાં આવી છે, જે સર્વ વેશધારણાઓ અને ગતિઓ વચ્ચે પણ સાચી ઓળખ અને વિવેક આપે છે. ગુપ્ત રૂપોને આવિષ્કૃત કરાવી, અદૃશ્ય પીડાને દૃશ્ય, નામ આપી શકાય એવા લક્ષ્યમાં ફેરવી, દર્દી અથવા ગૃહની રક્ષા સાથે તેને દૂર કરવા યોગ્ય બનાવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.