
Rishi: Atharvanic seer(s) of the Bhaisajya corpus
Devata: Apāmārga (personified Oṣadhi)
Chandas: Anuṣṭubh (with Atharvanic invocatory style)
AV 4.17 માં અપામાર્ગને “ઔષધિઓનો અધિપતિ” તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવ્યો છે અને રોગ, દુઃસ્વપ્નજન્ય વ્યાધિ તથા શત્રુત્વપૂર્ણ બળો પર વિજય માટે તેને પકડી રાખવામાં આવે છે. આ સ્તુતિ ભૈષજ્ય (ઉપચારક) અને રક્ષા (રક્ષણાત્મક હાંકલણી) બંને રૂપે કાર્ય કરે છે; વનસ્પતિના ઝાડવા/પોચા મારવાના પ્રતીક દ્વારા દર્દી પર “બેસી ગયેલું/ચોંટેલું” દોષ દૂર કરે છે. મંત્રબળ અપામાર્ગને અગદ (પ્રતિવિષ/નિવારક) તરીકે ચિતરે છે—જે સક્રિય રીતે આગળ જઈ પીડા અને દુષ્ટ વાણીના પ્રભાવને ઉકેલીને નાશ કરે છે.
Mantra 1
अपामार्गः। ईशा॑णां त्वा भेष॒जाना॒मुज्जे॑ष॒ आ र॑भामहे । च॒क्रे स॒हस्र॑वीर्यं॒ सर्व॑स्मा ओषधे त्वा
અપામાર્ગ! ઔષધિઓના ઈશાન, તને વિજય માટે અમે પકડી હાથમાં લઈએ છીએ. તું સહસ્રવીર્ય શક્તિ રચી છે; સર્વ આવશ્યકતા માટે, હે ઓષધિ, તને અમે આવાહન કરીએ છીએ.
Mantra 2
स॒त्य॒जितं॑ शपथ॒याव॑नीं॒ सह॑मानां पुनःस॒राम्। सर्वाः॒ सम॒ह्व्योष॑धीरि॒तो नः॑ पारया॒दिति॑
સત્યને જીતનાર, શાપને દૂર કરનાર, પ્રબળ, આરોગ્યને ફરી સ્થાપનાર—બધી ઔષધિઓને એકત્ર બોલાવીને, તે (દેવી/ઔષધિ) અમને અહીંથી સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતારે; એમ જ થાઓ.
Mantra 3
या श॒शाप॒ शप॑नेन॒ याघं मूर॑माद॒धे। या रस॑स्य॒ हर॑णाय जा॒तमा॑रे॒भे तो॒कम॑त्तु॒ सा
જે સ્ત્રીએ શાપથી શાપ આપ્યો છે, જેણે અઘં (અપશકુન/દુર્ભાગ્ય) અને મૂર (જડતા-ભર્યો સ્તબ્ધતા) ચઢાવ્યો છે; જે રસ (જીવનરસ) ચોરવા માટે નવજાતોમાંના બાળક પર હુમલો કરે છે—તે સ્ત્રીને જ તેના પોતાના વિષથી ભક્ષણ થાઓ.
Mantra 4
यां ते॑ च॒क्रुरा॒मे पात्रे॒ यां च॒क्रुर्नी॑ललोहि॒ते। आ॒मे मां॒से कृ॒त्यां यां च॒क्रुस्तया॑ कृत्या॒कृतो॑ जहि
કાચા પાત્રમાં જે કૃત્યા તેમણે તારા પર કરી છે, અને નીલ-લોહિતમાં જે કરી છે; કાચા માંસમાં જે કૃત્યા તેમણે કરી છે—એ જ કૃત્યાથી કૃત્યા કરનારાઓને તું પ્રહાર કર.
Mantra 5
दौष्व॑प्न्यं॒ दौर्जी॑वित्यं॒ रक्षो॑ अ॒भ्वऽमरा॒य्यः । दु॒र्णाम्नीः॒ सर्वा॑ दु॒र्वाच॒स्ता अ॒स्मन्ना॑शयामसि
દુઃસ્વપ્ન, દુર્જીવન, રક્ષસ્—ભયંકર, મરણકારક; સર્વ દુર્નામ શક્તિઓ, સર્વ દુર્વચનો—આ બધું અમે અમારામાંથી નાશ પામે એમ કરીએ છીએ.
Mantra 6
क्षु॒धा॒मा॒रं तृ॑ष्णामा॒रम॒गोता॑मनप॒त्यता॑म्। अपा॑मार्ग॒ त्वया॑ व॒यं सर्वं॒ तदप॑ मृज्महे
ક્ષુધા-મારક, તૃષ્ણા-મારક, ગો-અભાવ અને અપત્ય-અભાવ—હે અપામાર્ગ, તારા દ્વારા અમે તે સર્વને પુંછીને દૂર કરીએ છીએ.
Mantra 7
तृ॒ष्णा॒मा॒रं क्षु॑धामा॒रमथो॑ अक्षपराज॒यम्। अपा॑मार्ग॒ त्वया॑ व॒यं सर्वं॒ तदप॒ मृज्महे
તૃષ્ણા-મારક, ક્ષુધા-મારક, અને અક્ષોમાં પરાજય પણ—હે અપામાર્ગ, તારા દ્વારા અમે તે સર્વને પુંછીને દૂર કરીએ છીએ.
Mantra 8
अ॒पा॒मा॒र्ग ओष॑धीनां॒ सर्वा॑सा॒मेक॒ इद् व॒शी। तेन॑ ते मृज्म॒ आस्थि॑त॒मथ॒ त्वम॑ग॒दश्च॑र
અપામાર્ગ સર્વ ઔષધિઓમાં ખરેખર એકમાત્ર સ્વામી છે. તેના દ્વારા અમે તારા પર જે ચોંટીને બેઠું છે તેને પુંછીને દૂર કરીએ છીએ; પછી તું ઉપચારરૂપે આગળ વધ અને કાર્ય કર.
Both. The sukta treats Apāmārga as an actual medicinal herb and as a personified oṣadhi-power—“sovereign of medicines”—whose agency can be invoked to cure and protect.
It targets illness and ‘settled’ affliction, but also unseen harms: nightmares (duḥsvapnya), life-wasting misfortune (daurjīvitā), demonic/hostile agencies, curses, and evil speech directed at the patient.
A common Atharvanic application is mārjana—gently wiping/sweeping the person with Apāmārga while reciting the verses—then concluding by commissioning the herb to act as an agada (antidote) that ‘goes forth’ to work the cure.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.