Skanda

Verse 1

अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः । विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥१॥

હે મહાદેવ, તારા કરુણાના એક અંશમાત્રથી હું અચ્યુત (અવિનાશી) છું. હું જ્ઞાન-ઘન સ્વરૂપ છું; હું શિવ છું—આથી પર શું છે?

Verse 2

न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् । अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥२॥

અંતઃકરણની વિસ્તૃતિ/ચંચળતાથી સ્વ-સ્વરૂપ પોતાનું જ તરીકે પ્રકાશતું નથી. અંતઃકરણના નાશ (શમન)થી હરિ માત્ર સંવિદ્ (શુદ્ધ ચેતના) રૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 3

संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् । व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥३॥

હું પણ માત્ર સંવિદ્ (શુદ્ધ ચેતના) રૂપે સ્થિત છું; હું અજ (અજન્મા) છું—આથી પર શું છે? ચેતનાથી વ્યતિરિક્ત સર્વ જડ સ્વપ્નની જેમ નાશ પામે છે.

Verse 4

चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः । स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥४॥

ચેતન અને જડ—બન્નેનો જે દ્રષ્ટા (સાક્ષી) છે, તે અચ્યુત છે, જ્ઞાનમય સ્વરૂપ ધરાવનાર. એ જ નિશ્ચયે મહાદેવ છે; એ જ નિશ્ચયે મહાહરિ છે.

Verse 5

स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः । स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥५॥

એ જ નિશ્ચયે જ્યોતિઓની જ્યોતિ છે; એ જ પરમેશ્વર છે. એ જ નિશ્ચયે પરબ્રહ્મ છે; તે બ્રહ્મ હું જ છું—એમાં સંશય નથી.

Verse 6

जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः । तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात् तुषाभावेन तण्डुलः ॥६॥

જીવ શિવ છે; શિવ જ જીવ છે; એ જીવ તો કેવળ શિવ જ છે. તુષથી બંધાયેલો હોય તો ‘વ્રીહિ’ (ધાન) કહેવાય; તુષ ન રહે તો ‘તંડુલ’ (ચોખાનો દાણા) કહેવાય.

Verse 7

एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः । पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥७॥

આ રીતે જીવ બંધાયેલો રહે છે; કર્મનો નાશ થતાં તે સદાશિવ બને છે. જેમ જીવ પાશથી બંધાય છે, તેમ પાશમુક્ત થતાં તે સદાશિવ જ છે॥૭॥

Verse 8

शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥८॥

વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરનાર શિવને, અને શિવરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુને નમસ્કાર. શિવનું હૃદય વિષ્ણુ છે, અને વિષ્ણુનું હૃદય શિવ છે॥૮॥

Verse 9

यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥९॥

જેમ વિષ્ણુ શિવમય છે, તેમ શિવ પણ વિષ્ણુમય છે. હું એમની વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી જોતો; તેથી મારા આયુષ્યમાં કલ્યાણ રહે॥૯॥

Verse 10

यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा । देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥१०॥

જેમ શિવ અને કેશવમાં આંતરિક ભેદ નથી, તેમ દેહને દેવાલય કહેવાયો છે; એ જ જીવ માત્ર શિવ સ્વરૂપ છે.

Verse 11

त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् । अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः । स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥११॥

અજ્ઞાનના નિર્માલ્યને ત્યજી, ‘સોઽહં’ ભાવથી પૂજા કરવી. અભેદદર્શન જ જ્ઞાન છે; ધ્યાન એટલે વિષયરહિત મન. સ્નાન એટલે મનમલનો ત્યાગ; શૌચ એટલે ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ.

Verse 12

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे । वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते । इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥१२॥

બ્રહ્મનું અમૃત પાન કરવું; દેહરક્ષણ માટે ભિક્ષાવૃત્તિ આચરવી. એકાંતિક બની, દ્વૈતવર્જિત એકાંતમાં નિવાસ કરવો. આમ જ બુદ્ધિમાન આચરે તો મુક્તિ પામે.

Verse 13

श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति । विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव प्रसादतः । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥१३॥

શ્રીના પરમ ધામને નમસ્કાર; “કલ્યાણ થાઓ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિ થાઓ” એમ. હે નૃસિંહ, દેવેશ! વિરિંચિ (બ્રહ્મા), નારાયણ અને શંકર સ્વરૂપ એવા તમે—તમારી કૃપાથી તેઓ પોતાના સ્વરૂપરૂપે તે બ્રહ્મને જાણે છે, જે અચિંત્ય, અવ્યક્ત, અનંત, અવિનાશી અને વેદાત્મા છે.

Verse 14

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥१४॥

વિષ્ણુનું તે પરમ પદ સૂરિજન સદા દર્શે છે—આકાશમાં વિસ્તરેલા નેત્ર સમાન.

Verse 15

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् । इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमिति वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥१५॥

તે (પરમ પદ) તરફ વિપ્રો—પ્રેરિત કવિ, સ્તુત્ય અને જાગૃત—પ્રજ્વલિત થાય છે; કારણ કે તે વિષ્ણુનું પરમ પદ છે. આ રીતે નિર્વાણ વિષયક ઉપદેશ સમાપ્ત; આ રીતે વેદનો ઉપદેશ સમાપ્ત; આ રીતે વેદનો ઉપદેશ સમાપ્ત—એવું ઉપનિષદ કહે છે.