Skanda

Verse 1

अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः । विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥१॥

हे महादेव! तुझ्या करुणेच्या एका कणामुळे मी अच्युत (अविनाशी) आहे. मी निश्चयच विज्ञान-घन आहे; मी शिव आहे—यापलीकडे मग काय?

Verse 2

न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् । अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥२॥

अंतःकरणाच्या विस्तार-चेष्टेमुळे स्व (आत्मा) आपला म्हणून प्रकाशत नाही. अंतःकरणाचा नाश (निवृत्ती) झाल्यावर हरि केवळ संवित्-मात्र रूपाने स्थित राहतो.

Verse 3

संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् । व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥३॥

मीही केवळ संवित्-मात्रात स्थित आहे; मी अज (अजन्मा) आहे—यापलीकडे काय? चेतनेपासून भिन्न असलेले सर्व जड स्वप्नासारखे नष्ट होते.

Verse 4

चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः । स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥४॥

चेतन आणि जड—या दोहोंचा जो साक्षी-द्रष्टा आहे, तोच अच्युत, ज्याचा देहच ज्ञानस्वरूप आहे। तोच निश्चयाने महादेव; तोच निश्चयाने महाहरि।

Verse 5

स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः । स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥५॥

तोच ज्योतींचा ज्योति आहे; तोच परमेश्वर आहे। तोच परब्रह्म आहे; ते ब्रह्म मीच आहे—यात संशय नाही।

Verse 6

जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः । तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात् तुषाभावेन तण्डुलः ॥६॥

जीवच शिव आहे आणि शिवच जीव आहे; तो जीव केवळ शिवच आहे। तुसाने बांधला तर ‘धान्य’ म्हणतात; तुस नसल्यास तोच ‘तांदूळ’ (दाणा) म्हणतात।

Verse 7

एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः । पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥७॥

अशा रीतीने जीव बंधनात आहे; कर्मक्षय झाल्यावर तोच सदाशिव होय। पाशाने बांधलेला जीव, पाशमुक्त झाल्यावर तोच सदाशिव होतो॥७॥

Verse 8

शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥८॥

विष्णुरूप शिवास नमस्कार, आणि शिवरूप विष्णूस नमस्कार। शिवाचे हृदय विष्णु आहे, आणि विष्णूचे हृदय शिव आहे॥८॥

Verse 9

यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥९॥

जसा विष्णु शिवमय आहे, तसाच शिवही विष्णुमय आहे। मला त्यांच्यात भेद दिसत नाही; म्हणून माझ्या आयुष्यात स्वस्ति व कल्याण होवो॥९॥

Verse 10

यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा । देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥१०॥

जसे शिव आणि केशव यांच्यात अंतःकरणी भेद नाही, तसेच हे देह देवालय म्हणून सांगितले आहे; तोच जीव खरोखर केवळ शिव आहे।

Verse 11

त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् । अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः । स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥११॥

अज्ञानरूपी निर्माल्य टाकून देऊन ‘सोऽहं’ भावाने पूजन करावे। अभेददर्शन हेच ज्ञान; विषयविरहित मन हेच ध्यान; मनोमलत्याग हेच स्नान; इंद्रियनिग्रह हेच शौच।

Verse 12

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे । वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते । इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥१२॥

ब्रह्मामृताचे पान करावे; देहरक्षणासाठी भिक्षावृत्तीचे आचरण करावे। एकांती होऊन, द्वैतवर्जित एकांतात वास करावा। असेच धीमान साधक आचरावा; याच प्रकारे तो मुक्ती पावतो।

Verse 13

श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति । विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव प्रसादतः । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥१३॥

श्रीच्या परमधामास नमस्कार; “स्वस्ति होवो, दीर्घायुष्य व समृद्धी लाभो”—असे असो। हे नृसिंह देवेश! विरिञ्चि (ब्रह्मा), नारायण व शंकर-स्वरूप देवही तुझ्या प्रसादाने अचिन्त्य, अव्यक्त, अनंत, अव्यय व वेदात्मक अशा ब्रह्माला आपलेच निजस्वरूप म्हणून जाणतात॥१३॥

Verse 14

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥१४॥

विष्णूचे ते परम पद सूरिजन सदैव पाहतात—जसे दिव्यात पसरलेले नेत्र अखंड प्रकाशमान असते॥१४॥

Verse 15

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् । इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमिति वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥१५॥

त्या (परम पद) कडे विप्र, स्तुतिपर कवी आणि जागृत साधक अंतःकरणात साधनेची अग्नी प्रज्वलित करतात—जे विष्णूचे परम पद आहे। असा हा निर्वाणाचा उपदेश; असा हा वेदाचा उपदेश; असा हा वेदाचा उपदेश—असे उपनिषद् सांगते॥१५॥