Kanda 20
Kuntapa & Liturgical Hymns
অথৰ্ববেদৰ কাণ্ড ২০ মূলত ঋগ্বেদ-উৎপন্ন সূক্তসমূহৰ এক সংকলন, যি সোমযজ্ঞত সোজাকৈ সংযোজনৰ বাবে ৰচিত; ইয়াত ইন্দ্ৰ-স্তুতিসমূহ প্ৰধান, য’ত প্ৰশংসাকেই যাজ্ঞিক শক্তি ৰূপে কাৰ্যকৰী কৰা হয়। ১৫টা অনুবাক জুৰি ই পুনঃপুনঃ সোম-মত্ত ইন্দ্ৰক (প্ৰায়ে বৃহস্পতিসহ, কেতিয়াবা অগ্নিসহ) আহ্বান কৰে—বিজয় (সাতি), সুৰক্ষা, যজ্ঞৰ সুশৃঙ্খল সম্পাদন, আৰু বাজ, গোধন তথা শ্ৰৱস্ (খ্যাতি) লাভৰ বাবে। এই স্তোত্ৰসমূহ সোম-পেষণ আৰু আহুতি-প্ৰসঙ্গত এক লিতুৰ্জিক ‘অস্ত্ৰাগাৰ’ৰ দৰে কাম কৰে।
Kinds of hymn
Anuvakas in Kanda 20
15 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
মুখ্য বিষয়: সোম-যজ্ঞত দেৱতাসকলক নিমন্ত্ৰণ আৰু ইন্দ্ৰ-কেন্দ্ৰিক স্তুতিৰ দ্বাৰা যজ্ঞৰ সুশৃঙ্খল সফলতা, বিজয় আৰু সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰা। উপবিষয়: (1) শ্ৰৌত সোম-লিতুৰ্জি—দেৱতাসকলক নিজ নিজ “স্থান”লৈ আহ্বান কৰি ঋতু/ঋত (যথাক্ৰম) অনুসাৰে পান কৰোৱা। (2) সোমৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰৰ আপ্যায়ন/আৱাহন আৰু স্তোম (স্তুতি)ক যজ্ঞশক্তি ৰূপে স্থাপন। (3) সূৰ্যোদয় আৰু শুভ পুনঃক্ৰমবিন্যাসে অঘ (অশুভ লক্ষণ/হানি) দূৰ কৰা। (4) বৃত্ৰ/দস্যু-ধৰণৰ বাধকসকলক জয় কৰি দোষৰহিত সমাপ্তি নিশ্চিত কৰা।
Anuvaka 2
ইন্দ্ৰ-কেন্দ্ৰিক বিজয় আৰু সুৰক্ষা-লিটাৰ্জি; বृहস্পতিৰ পুৰোহিতীয় ৰক্ষাকবচে ইয়াক দৃঢ় কৰি জয়, নিৰাপত্তা আৰু সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰে। উপথিম: (১) যুদ্ধজয়ী শক্তি (ৱাজ) আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বী/দুৰ্গ জয়, (২) অপমাৰ্জনীয় সুৰক্ষা—সতৰ্কতা, অপদূৰণ আৰু যজমানৰ বাবে “নিৰাপদ পৰিসৰ” স্থাপন, (৩) সোম-পেষণৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰৰ ‘মদ’ (উল্লাসিত বল) বৃদ্ধি, (৪) পৌৰাণিক দৃষ্টান্তক আচার-শক্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ (ৱল-ভেদ; স্মৃত বিজয়), (৫) যজমান–দেৱতা সম্পৰ্কে ৰক্ষা আৰু লাভ স্থিৰ কৰা।
Anuvaka 3
মুখ্য বিষয়: সোম-যজ্ঞত বিজয়, ধন-সম্পদ আৰু যজ্ঞ-সিদ্ধিৰ বাবে ইন্দ্ৰৰ আহ্বান (ঋগ্বেদ-উৎপন্ন ইন্দ্ৰ-স্তুতি)। উপবিষয়সমূহ: (১) আৱাহন—ইন্দ্ৰক যজ্ঞ আৰু সোমাসনত আনিব/মুখ ঘুৰাই আনিব, (২) সোম-উল্লাস ইন্দ্ৰৰ দানশক্তিৰ মূল চালিকা, (৩) ৰাজ/ক্ষত্ৰিয় বিজয় আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বী দমন, (৪) পুষ্টিক সমৃদ্ধি—গৰু, ঘোঁৰা, ধন-ৰত্ন, অনুচৰ/অনুগামী, (৫) হৰি (বয় ঘোঁৰা)ৰ দ্বাৰা দ্ৰুত আগমন আৰু বজ্ৰ-শক্তি, (৬) সঠিক লিতুৰ্জিক ক্ৰমে প্ৰভাত সোম-সেৱাক স্থিৰ কৰা।
Anuvaka 4
এই অনুবাকৰ মুখ্য বিষয় হৈছে বিজয়, সুৰক্ষা আৰু সোম-শক্তিৰে পুষ্ট বীৰবল জাগ্ৰত কৰিবলৈ ইন্দ্ৰক আহ্বান। উপবিষয়সমূহ: সোমাৰ্পণ ইন্দ্ৰৰ পুষ্টি আৰু শক্তিবৰ্ধন; বাধা-ভংগ আৰু আৱৰণ-ভেদ (বৃত্ৰ/নমুচি/দস্যু প্ৰতিক); পক্ষপাতী সুৰক্ষা—পৃষ্ঠপোষকৰ পক্ষে ইন্দ্ৰৰ সহায় ঘূৰাই আনি প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা; সমূহীয় স্তুতিয়ে যুদ্ধ-নির্ভয়তা আৰু সামৰিক সফলতা; ইন্দ্ৰৰ অগ্ৰসৰতাত দ্যাউ-প্ৰিথিৱী কসমিক সাক্ষী/সহায়; পিতৃসকলৰ সৈতে ঋতুৱাল ধাৰাবাহিকতা।
Anuvaka 5
মুখ্য বিষয়: ইন্দ্ৰীয় বিজয়-স্তৱনাৰ দ্বাৰা—মন্ত্ৰই কাৰ্যকৰী শক্তি, যিয়ে প্ৰতিবন্ধকতা ভাঙি দেৱশক্তিক ‘ৱাজ’ (জয়শক্তি), গো-ধন, আৰু জনসম্মুখ খ্যাতিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। উপ-বিষয়সমূহ: (1) শত্রু-ভংগ আৰু বাধা-নিবাৰণ (বৃত্ৰ/দ্বেষী) (2) ধন উদ্ধাৰ আৰু ধন আকৰ্ষণ (লুট, মূল্যবান বস্তু, গৰু-সম্পদ) (3) ৰাজসাৰ্বভৌমত্ব আৰু সামাজিক উত্থান (সম্ৰাজ, শ্রৱস, বাৰ্চ্ছস) (4) বিপদৰ মাজেৰে নিৰাপদ গমন; প্ৰতিযোগিতাত সুৰক্ষা (5) সূৰ্য-সম্বন্ধীয় অন্ধকাৰ-প্ৰত্যাৱৰ্তন আৰু পুনঃস্থাপন।
Anuvaka 6
ইন্দ্ৰ-স্তুতি সমৃদ্ধি আৰু সুৰক্ষাৰ লিটাৰ্জি হিচাপে: সোমে উল্লসিত ইন্দ্ৰক অপ্রতিহত বিজয়ী ৰূপে আহ্বান কৰা হয়, যিয়ে আহ্বানকাৰী গোটক বাজ (পুৰস্কাৰ-জয়ী সাফল্য), ধন-সম্পদ আৰু নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰে। উপথিমসমূহ: সোম দেৱশক্তি আৰু যজ্ঞীয় কাৰ্যকাৰিতাৰ উদ্দীপক; ৰণে/সমৰ্যে প্ৰতিযোগিতাত বাজ আৰু বিজয় ধৰ্মীয় লক্ষ্য; ৰাজসাৰ্বভৌমত্ব আৰু দুৰ্গ-ভেদী শক্তি (পুৰন্দৰ) সুৰক্ষামূলক প্ৰতিমা; স্তোম/উক্থ/গীৰক ‘প্ৰক্ষেপিত’ শক্তি হিচাপে ধৰা হয়, যিয়ে দেৱতাক বাধ্য কৰে।
Anuvaka 7
ইন্দ্ৰ-সূক্ত-চক্ৰ: সোম-সমৰ্থিত স্তৱ-স্তোত্ৰেৰে বিজয় (সাতি), ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি লাভ। পৃথিৱী–অন্তৰীক্ষ–স্বৰ্গ সকলো দিশৰ পৰা ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰি সফলতা নিশ্চিত কৰা হয়। পৌৰাণিক দৃষ্টান্তক বৰ্তমানৰ সুৰক্ষাৰূপে ধৰি শত্রুক কঁপাই তোলা হয়। সোম-নিষ্পেষণ আৰু সামূহিক স্তোত্ৰৰ ক্ৰিয়াশক্তিয়েই লাভৰ মুখ্য চালিকা। ধনৰ ভাব: গৰু-ধন, ঘোঁৰা, গৃহ-নিৰাপত্তা, আৰু বণ্টনীয় দান-সমৃদ্ধি (গয়া)। প্ৰতিযোগিতা/যুদ্ধত বৈৰী বাক্য, নিন্দক আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাক প্ৰতিহত কৰা হয়।
Anuvaka 8
ইন্দ্ৰ-কেন্দ্ৰিক বিজয়, প্ৰতিষ্ঠা (শ্ৰৱস) আৰু সমৃদ্ধি—সোম-যুগীয় স্তৱ-স্তোত্ৰৰ দ্বাৰা সুনিশ্চিত। উপ-বিষয়সমূহ: বাধা অপসাৰণ আৰু ৰোধ কৰি ৰখা/আটকাই থোৱা ধন (গৰু, ঘোঁৰা, পানী) মুক্ত কৰা; বাক্-খ্যাতি আৰু সামাজিক দীপ্তি—“ভালকৈ কোৱা হয়” বুলি সুনাম; ক্ৰতু (প্ৰেৰিত সংকল্প) আৰু সঠিক পথ-নির্দেশিত শক্তি; সফলতাৰ ধৰ্ম-তাত্ত্বিক ভিত্তি হিচাপে ইন্দ্ৰৰ বিশ্বগত অতুলনীয়তা; সঠিক মাত্ৰা (মাত্ৰা), কাৰ্যকৰী স্তৱ (গিৰঃ) আৰু সোম—ফল-সিদ্ধিৰ উদ্দীপক; নীতি-আচাৰগত স্থিৰতা।
Anuvaka 9
ইন্দ্ৰ–বৃহস্পতিৰ ৰক্ষা-সমৃদ্ধিৰ লিতুৰ্জি: ব্ৰহ্ম-শক্তিৰে সোম-যজ্ঞ, সমাজ আৰু ধন-সম্পদ সুৰক্ষিত কৰি, বাধা-বিঘ্ন জয় কৰি কল্যাণ আনে। উপ-বিষয়: (১) পিষা সোমলৈ ইন্দ্ৰক ‘আ-য়াহি’ বুলি আহ্বান আৰু স্তোত্ৰ-শক্তিৰে ত্বৰিত আগমন। (২) বৃত্ৰ/বলা ধাৰাৰ বাধা ভাঙি ধন, গোধন আৰু মুকলি ঠাই (ৱৰিবস) উন্মুক্ত কৰা। (৩) মানৱ/দৈত্যীয় বৈৰী শক্তিৰ বিৰুদ্ধে স্তৰবদ্ধ আশ্ৰয় আৰু সকলো দিশৰ পৰা প্ৰতিৰক্ষা। (৪) বৃহস্পতি পুৰোহিত-অভিভাৱক ৰূপে: ঋত, গর্জন আৰু শিলা-ভেদী শক্তিৰে পথ মুকলি কৰি সুৰক্ষা দান।
Anuvaka 10
সোম-পেষণৰ সময়ত ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰি ৰক্ষা, বিজয় আৰু কল্যাণ প্ৰাৰ্থনা; অগ্নিক যজ্ঞৰ দীপ্ত দূত/হোতৃ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা। সোম-শক্তিৰে ইন্দ্ৰৰ যুদ্ধীয় বল বৃদ্ধি (বজ্ৰ, বিজয়-প্ৰতীক); নিপুণ স্তোম (বিশেষ স্তৱ) দ্বাৰা দেৱতাক জাগ্ৰত কৰি ‘ওচৰলৈ অনা’; শত্রু, বাধাদায়ক আৰু সামাজিকভাৱে চিহ্নিত বৈৰী (যেনে ব্ৰহ্ম-দ্বিষ)ৰ পৰা সুৰক্ষা; শ্ৰৌত-পাঠৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু শুদ্ধতা (AV ২০ত RV পুনৰাবৃত্তি); অগ্নি দূত/হোতৃ হিচাপে যজ্ঞক আলোকিত কৰে।
Anuvaka 11
ইন্দ্ৰ-কেন্দ্ৰিক বিজয়-লিতুৰ্জি: সোম আৰু স্তৱ-স্তোত্ৰৰ জৰিয়তে সার্বভৌম বল (ইন্দ্ৰিয়, শুষ্ম, ক্ৰতু, মন্যু) আহ্বান কৰি বাধা ভাঙি জয় নিশ্চিত কৰা হয়। উপ-বিষয়সমূহ: (১) অগ্নি—ৰক্ষাকাৰী, সমৃদ্ধিদায়ক, যজ্ঞৰ দ্বাৰ-মুকলি কৰোঁতা; (২) মন্যু (ক্ৰোধ)—বিৰোধ জয়ৰ বাবে দীক্ষিত শক্তি; (৩) বৃত্ৰ-বধ আৰু অৱৰোধ (বৃত্ৰ/ৰোধস) অপসাৰণ; (৪) ওজস, নৃম্ণ, সুৱীৰ্য পৃষ্ঠপোষকলৈ স্থানান্তৰ; (৫) সোম-উল্লাস আৰু ত্ৰিকদ্ৰুক/বিষূৱত পেষণ-প্ৰতিমা।
Anuvaka 12
মুখ্য বিষয়: ইন্দ্ৰক শীঘ্ৰ আহ্বান, সোমেৰে শক্তিদান, আৰু প্ৰবল স্তোত্ৰ-বাণীৰ দ্বাৰা বিজয় আৰু সমৃদ্ধি দান। উপ-বিষয়সমূহ: (1) আহ্বান—যজমানৰ ফালে ইন্দ্ৰক মুখ ঘূৰাই শীঘ্ৰ আহিবলৈ বাধ্য কৰা। (2) সোমপান—ইন্দ্ৰৰ ‘মদ’ (যুদ্ধ-উন্মাদনা) আৰু বৃত্ৰ-বিধ্বংসী শক্তি জাগ্ৰত হোৱাৰ কাৰণ। (3) পৌষ্টিক লক্ষ্য—গৰু, ঘোঁৰা, সোণ-সদৃশ প্ৰাচুৰ্য, পুৰস্কাৰ আৰু আহাৰ। (4) ব্ৰহ্ম/স্তৱ—বৰষুণৰ দৰে লাভ মুকলি কৰা কাৰ্যকৰী শক্তি। (5) বাসস্থানৰ সুৰক্ষা আৰু সামূহিক কল্যাণ।
Anuvaka 13
ইন্দ্ৰ আৰু সহচৰ দেৱশক্তিসকলৰ স্তৱ-প্ৰশংসাৰ দ্বাৰা ৰাজ-অনুষ্ঠানৰ কাৰ্যকাৰিতা প্ৰকাশ পায়—বিজয়, সুৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধ স্থাপন নিশ্চিত কৰিবলৈ। ইন্দ্ৰ-স্তুতি অপমাৰ্জক শক্তি হৈ সকলো দিশৰ পৰা বৈৰিতা দূৰ কৰে। পুষ্টিক ফলস্বৰূপে পোষণ, বৃদ্ধি আৰু যজমানৰ সামাজিক উন্নতি ঘটে। নাৰাশংসৰ জৰিয়তে দান আৰু যশৰ সাৰ্বজনীন বৈধতা/প্ৰতিষ্ঠা হয়। বৃক্ষ/বনস্পতিত স্থিৰতা-দৃঢ়তাৰ উপমাই ৰক্ষা আৰু বৃদ্ধি সূচায়। লগতে অভিচাৰ/জাদুটোনা-ধৰণৰ শত্রু-কৰ্ম ছিন্নভিন্ন কৰি প্ৰতিসৰ্জন (counter-sorcery) কৰাৰ মন্ত্র-প্ৰয়োগো অন্তৰ্ভুক্ত।
Anuvaka 14
এই অনুবাকৰ মুখ্য বিষয়—দিশসমূহক সাক্ষী/প্ৰহৰী কৰি সীমা নিৰ্ধাৰণ, বাক্শক্তি আৰু ধ্বনি-অনুষ্ঠান (ঢোল, যুগল পাঠ, ‘দৃঢ় হৈ থাক’ ধৰণৰ সূত্র)ৰ জৰিয়তে দৈনন্দিন কাৰ্য সফল কৰা, বাধা ভাঙি বৈৰী শক্তিক দূৰ কৰা, ইন্দ্ৰীয় বল—মন্ত্ৰক বজ্ৰৰ দৰে কৰি বৰষুণ-সদৃশ বৃদ্ধি আনোৱা, আৰু অশ্বিনীদেৱৰ তৎক্ষণাৎ চিকিৎসা, উদ্ধাৰ আৰু প্ৰাণশক্তিৰে যজমান/গ্ৰাহকক সুস্থতা দান; লগতে উষা (প্ৰভাত)ৰ সৈতে নবজীৱন আৰু সুৰক্ষাৰ আহ্বান।
Anuvaka 15
মুখ্য ভাব: অশ্বিনী-দ্বয়ক শীঘ্ৰ আগমন আৰু জীৱন-ধাৰক সমৃদ্ধিৰ বাবে আহ্বান (পৌষ্টিক স্তুতি)। উপ-ভাব: (১) দিৱ্য যমজ চিকিৎসক অশ্বিনী-দ্বয়ক যজ্ঞ-অনুষ্ঠানলৈ মাতি অনা, (২) সোণালী, সু-গড়াগড়ি চলা ৰথৰ চিত্ৰণ—বেগ আৰু কাৰ্যকাৰিতাৰ প্ৰতীক, (৩) যজমানলৈ নিশ্চিত আৰু নিৰ্ণায়ক সহায়, (৪) প্ৰাণশক্তি, সুস্থতা আৰু মঙ্গলময় সফলতাৰ আশীৰ্বাদ। ব্যৱহাৰিক লক্ষ্য: স্বাস্থ্য আৰু প্ৰাণবলেৰ বাবে শীঘ্ৰ, ফলপ্ৰসূ সহায় বিচাৰিলে, আৰু যজ্ঞ বা কোনো কাৰ্যত মঙ্গলময় গতি-প্ৰবাহ আৰু সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
Inside Kanda 20
What sets it apart
- Predominantly borrowed from the Rigveda (especially Indra hymns) and repurposed for Atharvanic Soma-sacrifice liturgy
- Strong Indra–Soma nexus: Indra is repeatedly invoked as Soma-exhilarated victor granting vāja (prize-winning power), cattle-wealth, and śravas (renown)
- Marked royal/communal victory-and-protection orientation (sāti), with ritual success framed as conquest over obstruction
- Frequent pairing of Indra with Bṛhaspati as brahman/priestly guardianship securing rite, community, and prosperity
- Mantra-as-weapon emphasis: praise and stotra-speech portrayed as the operative force that energizes heroic power and breaks opposition
- Ends with an Aśvin-focused paustika note (swift aid and life-supporting prosperity)
Its themes
- Indra–Soma victory liturgy (sāti)Core stutis that invite and exhilarate Indra through Soma, converting praise into conquering power that breaks opposition and grants victory, vāja, and secure dominion for the invoking group.
- Ritual efficacy and ordered Soma-sacrifice performanceHymns tailored to Soma-pressing and offering contexts: ensuring right sequence, successful completion, and the smooth functioning of the rite through properly aimed stotra-speech and divine attendance.
- Protection of community, wealth, and rite (Indra–Bṛhaspati)Bṛhaspati’s brahmanic guardianship joins Indra’s force to protect the sacrifice, ward off obstruction, and stabilize prosperity, cattle-wealth, and social safety.
- Prosperity, cattle-wealth, and renown (vāja, go, śravas)Material and reputational fruits of sacrifice: prize-winning success, cattle and wealth, and public fame—presented as the tangible outcome of effective praise and divine favor.
- Royal/sovereign power and heroic force (indriya, śuṣma, kratu, manyu)A political-theological strand where sovereignty and martial potency are summoned and intensified through Soma and hymn-power, aimed at triumph and stable establishment.
- Paustika swift aid of the AśvinsA closing, life-supporting accent: the Aśvins are invoked for rapid arrival, assistance, and sustaining prosperity, complementing the dominant Indraic sacrificial tone.
Its seers
- Gṛtsamada (Gṛtsamāda)Early Indra-stuti and Soma-related praise-poetry emphasizing victory and the gaining of vāja Notable: AV 20.1 (selected Indra–Soma invitations); AV 20.3 (Indra stutis for Soma-rite success)
- ViśvāmitraIndra-centered victory hymns and forceful stotra-speech used to secure protection and conquest Notable: AV 20.4 (Indra invocation for protection and heroic force); AV 20.11 (summoning indriya/śuṣma/kratu/manyu)
- VasiṣṭhaSoma-pressing liturgy and Indra praise framed as safeguarding order, prosperity, and communal welfare Notable: AV 20.6 (prosperity-and-protection through Soma-exhilarated Indra); AV 20.10 (Indra at Soma-pressing with Agni as messenger)
- AtriIndra hymns oriented to triumph, wealth, and the removal of obstruction through praise Notable: AV 20.5 (victory-through-praise; mantra as operative force); AV 20.7 (Indra-sūkta cycle for sāti)
- BharadvājaIndra–Bṛhaspati protective theology: brahman-power guarding rite and community Notable: AV 20.2 (victory/protection with Bṛhaspati’s guardianship); AV 20.9 (Indra–Bṛhaspati safeguarding of soma-rite and wealth)
- KaṇvaIndra praise for prestige (śravas) and prosperity; public renown as a ritual fruit Notable: AV 20.8 (prestige and prosperity through Soma-era praise); AV 20.13 (royal-ritual efficacy through praise)
- Aśvinau (attributed tradition)Swift aid, healing-adjacent life support, and paustika prosperity in a sacrificial frame Notable: AV 20.15 (Aśvin invocation for swift arrival and prosperity)
Frequently Asked Questions
Because it functions as a Soma-sacrifice liturgical collection, largely borrowing Rigveda Indra–Soma stutis where Indra is the paradigmatic victor who grants vāja, wealth, and protection when praised and exhilarated by Soma.
Bṛhaspati appears as priestly/brahmanic guardianship: his brahman-power protects the rite and community, helping Indra overcome obstruction and stabilize prosperity and safety.
No. While the Atharvaveda often includes bhaisajya and domestic rites, Kāṇḍa 20 is predominantly ‘other’ in character—Rigveda-derived Soma-sacrificial praise focused on victory, protection, and ritual success, with only a minor paustika accent (notably the Aśvins).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
