Adhyaya 51
Chapter 51: Saṃdhyākāla-saṃhāra (Evening Withdrawal after Arjuna’s Counter-Advance)
Upa-parva: Kurukṣetra-yuddha-vṛttānta (Evening withdrawal and Arjuna’s counter-advance episode)
Saṃjaya reports that late in the day, large-scale losses intensify among chariots, elephants, cavalry, and infantry. Dhṛṣṭadyumna is engaged by Aśvatthāman, Śalya, and Kṛpa; Abhimanyu enters the melee, strikes the trio, and is then targeted in return. A localized duel develops between Abhimanyu and Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son), including the cutting of Abhimanyu’s bow and his immediate re-arming; both exchange sharp volleys. Observing his son under pressure, Duryodhana advances, and multiple Kaurava leaders attempt to surround Arjuna. Arjuna, described as unshaken and operating with high intensity, advances to protect his son; dust and darkness-like conditions spread as missile volleys thicken. The narrative emphasizes the rout and dispersal of units under Arjuna’s attack, with vivid catalogues of severed weapons, armor, banners, and gear strewn across the field. Finally, Bhīṣma assesses that Arjuna (with Kṛṣṇa) is not feasibly checked in that moment, notes the army’s fatigue and fear, and orders an organized withdrawal as sunset and twilight arrive.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—दिन का पूर्वभाग अत्यन्त भयंकर हो उठा; भीष्म, तुम्हारे पुत्रों की प्रेरणा से, पाँच अतिरथों की सुरक्षा में पाण्डव-सेना में घुस पड़ते हैं। → दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप, शल्य और विविंशति—इन पाँचों के कवच-सा घेरे में भीष्म पाण्डवों की पंक्तियाँ चीरते हैं। उधर अभिमन्यु क्रोध से भरकर पिंगलवर्ण श्रेष्ठ अश्वों वाले रथ पर चढ़, सीधे भीष्म-रथ की ओर बढ़ता है और तीव्र बाण-वर्षा से ध्वज-सारथि तक को लक्ष्य करता है। → शल्य के विरुद्ध विराट-पुत्र उत्तरकुमार का पतन युद्ध की धुरी बदल देता है; उत्तर को हत देखकर पाण्डव-पक्ष में शोक और रोष की लहर उठती है। उसी उथल-पुथल में श्वेत (विराट-पुत्र) रुक्मरथ की ओर प्रचण्ड अस्त्र-प्रयोग करता है और शल्य-रथ पर चढ़ाई करते हुए बाणमय वर्षा से रणभूमि को ढँक देता है। → अध्याय का अंत व्यापक संग्राम-चित्र पर टिकता है—आपके और पाण्डवों के रथ-हाथी परस्पर गुँथ जाते हैं; व्यक्तिगत द्वंद्व सामूहिक संहार में बदल जाता है, और दोनों सेनाएँ एक-दूसरे में उलझकर भीषण वेग से लड़ती रहती हैं। → श्वेत की उग्र चढ़ाई और भीष्म-अभिमन्यु का टकराव निर्णायक मोड़ पर है—अगले प्रसंग में किसका पराक्रम किसे दबाएगा, यह अनिर्णीत रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
#5०3८६>> हज # सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: भीष्मके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध, शल्यके द्वारा उत्तरकुमारका वध और श्वेतका पराक्रम संजय उवाच गतपूर्वाह्नभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । वर्तमाने तथा रौद्रे महावीरवरक्षये,संजय कहते हैं--राजन्! उस अत्यन्त भयंकर दिनका पूर्वभाग जब प्राय: व्यतीत हो गया, तब बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस भयानक संग्राममें आपके पुत्रकी आज्ञासे दुर्मुख, कृतवर्मा, कृपाचार्य, शल्य और विविंशति वहाँ आकर भीष्मकी रक्षा करने लगे
قال سانجيا: أيها الملك، لما كان معظمُ صباحِ ذلك اليومِ المروِّع قد انقضى، وكانت المعركةُ الضارية—التي تُهلك صفوةَ الأبطال العظام—مستعرةً، عندئذٍ وبأمرِ ابنِك جاء دُرمُخا وكِرتَفَرما وكِرِبا آچاريا وشاليا وفيفيمشتي إلى هناك، ووقفوا لحمايةِ بهيشما.
Verse 2
दुर्मुख: कृतवर्मा च कृप: शल्यो विविंशति: । भीष्म जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिता:,संजय कहते हैं--राजन्! उस अत्यन्त भयंकर दिनका पूर्वभाग जब प्राय: व्यतीत हो गया, तब बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस भयानक संग्राममें आपके पुत्रकी आज्ञासे दुर्मुख, कृतवर्मा, कृपाचार्य, शल्य और विविंशति वहाँ आकर भीष्मकी रक्षा करने लगे
قال سانجيا: بأمرِ ابنِك تقدّم دُرمُخا وكِرتَفَرما وكِرِبا وشاليا وفيفيمشتي إلى بهيشما وتولّوا حمايته—يريدون أن يدرؤوا عن الجدّ الموقَّر في خضمّ معركةٍ مروِّعة تُفني الأبطال الأقوياء.
Verse 3
एतैरतिरथैर्गुप्त: पञ्चभिर्भरतर्षभ: । पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथ:,इन पाँच अतिरथी वीरोंसे सुरक्षित हो भरत-भूषण महारथी भीष्मजीने पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रवेश किया
محروسًا بهؤلاء الخمسة من أبطال العربات العظام، تقدّم بهيشما—ثورَ آلِ بهاراتا—كمحاربِ عربةٍ جليل، واقتحم صفوفَ الباندافا وتشكيلاتهم.
Verse 4
चेदिकाशिकरूषेषु पञ्चालेघु च भारत । भीष्मस्य बहुधा तालश्चलत्केतुरदृश्यत,भारत! चेदि, काशि, करूष तथा पांचालोंमें विचरते हुए भीष्मका तालचिह्लित चंचल पताकाओंवाला रथ अनेक-सा दिखायी देने लगा
قال سانجيا: يا بهاراتا، حين كان بهيشما يجول بين صفوف التشيديّين والكاشيّين والكروشيّين والبنشاليّين، بدا عَرَبهُ—الموسومُ بشعارِ النخلة—كأنه يُرى في مواضعَ كثيرةٍ في آنٍ واحد، ورايتُه ترفرف باضطراب.
Verse 5
स शिरांसि रणे<४रीणां रथांश्व॒ सयुगध्वजान् । निचकर्त महावेगैर्भल्लै: संनतपर्वभि:,वे युद्धमें झुकी हुई गाँठवाले अत्यन्त वेगशाली भललोंद्वारा शत्रुओंके मस्तक, रथ, जूआ तथा ध्वज काट-काटकर गिराने लगे
قال سانجيا: في غمار القتال، أخذ يجزّ رؤوسَ الأعداء، ويقطع عرباتهم وخيولهم وأنْيُكَها (أعواد النير) وراياتهم—ضاربًا بسهامِ «بهلّا» شديدةِ السرعة، ذاتِ العُقَدِ المنحنية.
Verse 6
नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । भृशमार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिता:,भरतश्रेष्ठ! वे रथके मार्गोंपर नृत्य-सा कर रहे थे। उनके बाणोंसे मर्मस्थानोंमें चोट खाये हुए हाथी अत्यन्त आर्तनाद करने लगे
قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا! لمّا اندفعت عربةُ بهيشما في مسالك القتال كأنها ترقص، أخذت الفيلةُ—وقد أُصيبت في مواضعها الحيوية—تصرخ بصيحاتٍ حادّة موجعة.»
Verse 7
अभिमन्यु: सुसंक्रुद्ध: पिशज्ैस्तुरगोत्तमै: । संयुक्त रथमास्थाय प्रायाद् भीष्मरथं प्रति,यह देख अभिमन्यु अत्यन्त कुपित हो पिंगलवर्णके श्रेष्ठ घोड़ोंसे जुते हुए रथपर बैठकर भीष्मके रथकी ओर दौड़े आये। उनका वह रथ कर्णिकारके चिह्नसे युक्त स्वर्णनिर्मित विचित्र ध्वजसे सुशोभित था। उन्होंने भीष्मपर तथा उनकी रक्षाके लिये आये हुए उन श्रेष्ठ रथियोंपर भी आक्रमण किया
قال سنجيا: إن أبهيمانيو، وقد اشتعل غضبُه اشتعالاً شديداً، ركب عربةً موصولةً بأفضل الخيل الشقراء، وساقها مباشرةً نحو عربة بهيشما. وكانت عربته تتلألأ برايةٍ ذهبيةٍ بديعة الصنع تحمل شعار شجرة الكرنيكارا. وفي لهيب المعركة هاجم بهيشما، وهاجم أيضاً أبرع فرسان العربات الذين جاؤوا لحمايته.
Verse 8
जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना । अभ्यवर्तत भीष्म च तांश्वैव रथसत्तमान्,यह देख अभिमन्यु अत्यन्त कुपित हो पिंगलवर्णके श्रेष्ठ घोड़ोंसे जुते हुए रथपर बैठकर भीष्मके रथकी ओर दौड़े आये। उनका वह रथ कर्णिकारके चिह्नसे युक्त स्वर्णनिर्मित विचित्र ध्वजसे सुशोभित था। उन्होंने भीष्मपर तथा उनकी रक्षाके लिये आये हुए उन श्रेष्ठ रथियोंपर भी आक्रमण किया
قال سنجيا: وقد تزيّن برايةٍ من ذهبٍ ملوّن (ذهب جامبونادا) تحمل شعار الكرنيكارا، اندفع نحو بهيشما، واندفع كذلك نحو أولئك الفرسان من أهل العربات الذين جاؤوا لحمايته.
Verse 9
स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा । भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुरथै: सह,वीर अभिमन्युने तीखे बाणसे उस तालचिह्लित ध्वजको छेद डाला और भीष्म तथा उनके अनुगामी रथियोंके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया
قال سنجيا: إن البطل ضرب برايةٍ موسومةٍ بالنخلة بسهمٍ حادٍّ مُريَّش فقطعها، ثم اشتبك مع بهيشما قتالاً، ومع فرسان العربات الذين كانوا في ركابه.
Verse 10
कृतवर्माणमेकेन शल्यं पठ्चभिराशुगै: । विद्ध्वा नवभिरानर्च्छच्छिताग्रै: प्रपितामहम्,उन्होंने एक बाणसे कृतवर्माको और पाँच शीघ्रगामी बाणोंसे शल्यको बेधकर तीखी धारवाले नौ बाणोंसे प्रपितामह भीष्मको भी चोट पहुँचायी
قال سنجيا: بسهمٍ واحد أصاب كريتافَرما، وبخمسة سهامٍ سريعة اخترق شَليا، ثم بتسعة سهامٍ حادّة الرؤوس جرح أيضاً الجدَّ الأكبر بهيشما.
Verse 11
पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक् प्रणिहितेन च । ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदपरिष्कृतम्,तत्पश्चात् धनुषको अच्छी तरह खींचकर पूरे मनोयोगसे चलाये हुए एक बाणके द्वारा उनके सुवर्ण-भूषित ध्वजको भी छेद डाला
قال سنجيا: بسهمٍ واحد—شُدَّ القوسُ إلى غايته، ثم أُطلق، ووُجِّه بثباتٍ كامل—ثقب الراية المزيّنة بذهب جامبونادا (Jāmbūnada). ويُبرز المشهدُ إتقانَ المحارب المنضبط: قوةً يحكمها الضبط، ومهارةً تُستعمل بقصدٍ واعٍ وسط الثقل الأخلاقي للقتال.
Verse 12
दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना । जहार सारथे: कायाच्छिर: संनतपर्वणा,इसके बाद झुकी हुई गाँठवाले तथा सब प्रकारके आवरणोंका भेदन करनेवाले एक भल्लके द्वारा दुर्मुखके सारथिका मस्तक धड़से अलग कर दिया
قال سنجيا: وبسهمٍ من نوع «بهلّا» (bhalla)—يخترق شتّى الدروع وكانت عُقَدُه منحنية—قطع رأس السائق (السارَثي، sārathi) عن جسده، فأسقط مُقوِّد عربة دورموخا. ويُبرز البيتُ دقّةَ المهارة القاتمة في ساحة القتال: فسقوطُ دعامةٍ واحدة (السارَثي) قد يُفكِّك قدرةَ المحارب على القتال، كاشفًا التوتر الأخلاقي القاسي بين واجب القتال وكلفة الحرب البشرية.
Verse 13
धनुश्विच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् | कृपस्य निशिताग्रेण तांश्व॒ तीक्षणमुखै: शरै:
قال سنجيا: بسهمٍ عريض النصل قطع قوس كِرِپا (Kṛpa) المزيّن بذهبٍ لامع؛ ثم بسِهامٍ أخرى—حادّة الرؤوس، قاطعة الوجوه—مضى يواصل الضرب، ضاغطًا الهجوم في نظام المعركة العنيف.
Verse 14
जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथ: । साथ ही कृपाचार्यके स्वर्णभूषित धनुषको भी तेज धारवाले भालासे काट गिराया; फिर सब ओर घूमकर नृत्य-सा करते हुए महारथी अभिमन्युने अत्यन्त कुपित हो तीखी नोकवाले बाणोंसे भीष्मकी रक्षा करनेवाले उन महारथियोंको भी घायल कर दिया ।। १३ ६ || तस्य लाघवबमुद्ीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि,अभिमन्युके हाथोंकी यह फुर्ती देखकर देवताओंको भी बड़ी प्रसन्नता हुई। अर्जुनकुमारके इस लक्ष्य-वेधकी सफलतासे प्रभावित हो भीष्म आदि सभी रथियोंने उन्हें साक्षात् अर्जुनके समान शक्तिशाली समझा
قال سنجيا: وقد استبدّ به الغضب، أخذ فارسُ العربة العظيم يضرب أعداءه، يدور بعربته كأنه يرقص. ولمّا رأى الجميعُ خفّة يدَي أبهيمانيو، ابتهجت حتى الآلهة. وأمّا مقاتلو العربات—بهِيشما (Bhīṣma) ومن معه—فقد أدهشتهم إصابةُ ابن أرجونا للهدف، فحسبوه قويًّا كأنّ دهننجايا (أرجونا) نفسه حاضرٌ بعينه. وفي الإطار الأخلاقي للملحمة، يبيّن البيتُ كيف تنالُ المهارةُ المنضبطة في القتال (ولو في أتون الغضب) اعترافًا عبر العوالم، مع التلميح إلى الكلفة الأخلاقية الثقيلة لمثل هذه البراعة في ميدان تحكمه الدارما وما يقع فيه من انتهاكات.
Verse 15
लब्धलक्षतया कार्ष्णे: सर्वे भीष्ममुखा रथा: । सत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम्,अभिमन्युके हाथोंकी यह फुर्ती देखकर देवताओंको भी बड़ी प्रसन्नता हुई। अर्जुनकुमारके इस लक्ष्य-वेधकी सफलतासे प्रभावित हो भीष्म आदि सभी रथियोंने उन्हें साक्षात् अर्जुनके समान शक्तिशाली समझा
قال سنجيا: لمّا رأى كارشني (Kārṣṇi—أبهيمانيو) إصابته المضمونة للهدف، حكم جميعُ مقاتلي العربات يتقدّمهم بهِيشما (Bhīṣma) بأنه ذو بأسٍ نادر—كأنّ دهننجايا (أرجونا) نفسه حاضرٌ بشخصه. لقد كشف هذا الإنجاز عن مهارةٍ منضبطة وشجاعة، وألزم حتى المحاربين المخضرمين أن يعترفوا بالفضل حيثما ظهر، رغم عداوة الحرب.
Verse 16
तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृश प्र भम् । दिश: पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत्,अभिमन्युका धनुष गाण्डीवके समान टंकारथध्वनि प्रकट करनेवाला, हाथोंकी फुर्ती दिखानेका उपयुक्त स्थान और खींचे जानेपर अलातचक्रके समान मण्डलाकार प्रकाशित होनेवाला था। वह वहाँ सम्पूर्ण दिशाओंमें घूम रहा था
قال سنجيا: كان قوسُه، وهو يسير في المسار الخاطف ليديه، يلمع كالشعلة الدوّارة التي ترسم دائرةً من نور؛ ويجلجل كقوس غانديفا، فيدور كاسحًا كأنه يطوف بجميع الجهات—صورةٌ لمهارةٍ قتاليةٍ منضبطة أُطلقت في غضبٍ عادلٍ في أتون المعركة.
Verse 17
तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगै: । विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा,अर्जुनकुमार अभिमन्युको पाकर शत्रुवीरोंका हनन करनेवाले भीष्मने समरभूमिमें नौ शीघ्रगामी महावेगवान् बाणोंद्वारा तुरंत ही उन्हें वेध दिया
قال سنجيا: لما أدركه في خضمّ القتال، بَهِيشْما—قاتل أبطال الأعداء—ثقب أرجوني (ابن أرجونا) سريعًا بتسعة سهامٍ هائلة السرعة والقوة. ويُبرز البيت اندفاع الحرب الذي لا يرحم؛ فحتى البأس المشهور يلقى فورًا ردًّا منضبطًا، ويغدو الميدان امتحانًا للواجب وعزم المحارب لا لمشاعر النفس.
Verse 18
ध्वजं चास्य त्रिभिभल्लैक्षिच्छेद परमौजस: । सारथिं च त्रिभिबाणैराजघान यतव्रत:,साथ ही उस महातेजस्वी वीरके ध्वजको भी तीन बाणोंसे काट गिराया; इतना ही नहीं, नियमपूर्वक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेवाले भीष्मने तीन बाणोंसे अभिमन्युके सारथिको भी मार डाला
قال سنجيا: إن بَهِيشْما، صاحب البأس الأسمى، قطع رايتَه بثلاثة سهام؛ ثم إن حافظ النذر، المتحكّم في نفسه، صرع السائق أيضًا بثلاثة سهام. وفي أخلاق الحرب القاسية يتجلّى هنا انضباط بَهِيشْما الذي لا يتزعزع ودقّتُه القاتلة—يفعل بلا تردّد، ومع ذلك تطبع فعله زهادةُ النفس وكبحُها اللذان اشتهر بهما.
Verse 19
तथैव कृतवर्मा च कृप: शल्यश्न मारिष । विद्ध्वा नाकम्पयत् कार्ष्णि मैनाकमिव पर्वतम्,आर्य! इसी प्रकार कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा शल्य उस मैनाक पर्वतकी भाँति स्थिर हुए अर्जुनकुमारको बाणविद्ध करके भी कम्पित न कर सके
قال سنجيا: وكذلك كِرِتَفَرْما وكِرِبا وشالْيا—مع أنهم أصابوا كارْشْني (ابن كريشنا) بسهامهم—لم يقدروا أن يزعزعوه؛ فقد ثبت لا يتحرّك كجبل مايناكا. ويؤكد البيت صلابة المحارب تحت الهجوم، حيث يغلب العزم الباطن والشجاعة المنضبطة ألم الجسد وسط الشدّة الأخلاقية للقتال.
Verse 20
स तै: परिवृत: शूरो धार्तराष्ट्रमहारथै: । ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णि: पञ्चरथान् प्रति,दुर्योधनके उन महारथियोंसे घिर जानेपर भी शूरवीर अर्जुनकुमार उन पाँचों रथियोंपर बाण-वर्षा करता रहा
قال سنجيا: مع أنه أُحيط بعظماء فرسان العجلات من جيش دِهْرِتَراشْتْرا، ظلّ كارْشْني الشجاع (ابن كريشنا/أرجونا) يسكب وابل السهام على أولئك الخمسة من مقاتلي العربات. ويُبرز المشهد شجاعةً ثابتةً وعزمًا منضبطًا في قلب معارضةٍ طاغيةٍ في ساحة القتال.
Verse 21
ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभि: । ननाद बलवान कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजन् शरान्,इस प्रकार अपने बाणोंकी वर्षासे उन सबके महान् अस्त्रोंका निवारण करके बलवान् अर्जुनकुमार अभिमन्युने भीष्मपर सायकोंका प्रहार करते हुए बड़े जोरका सिंहनाद किया
قال سنجيا: ثم إنّ كارشني الجبّار صدَّ تلك المقاذيف الهائلة كلّها بوابلٍ من السهام؛ وبينما كان يواصل إطلاق النبال على بهيشما، أطلق زئيرًا عاليًا كزئير الأسد—مُعلنًا عزيمةً لا تعرف الخوف وسط صليل السلاح.
Verse 22
तत्रास्य सुमहद् राजन बाह्दोर्बलमदृश्यत । यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयत: शरै:,राजन! उस समय समरभूमिमें प्रयत्नपूर्वक अपने बाणोंद्वारा भीष्मको पीड़ा देते हुए अभिमन्युकी भुजाओंका महान् बल प्रत्यक्ष देखा गया
قال سنجيا: هناك، أيها الملك، ظهرت جليًّا قوةُ ذراعيه العظيمة—حين كان يجاهد في ساحة القتال ويؤلم بهيشما بسهامه.
Verse 23
पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मो5पि प्राहिणोच्छरान् | सतांश्रिच्छेद समरे भीष्मचापच्युतान् शरान्,तब भीष्मने भी उस पराक्रमी वीरपर बाणोंका प्रहार किया; परंतु अभिमन्युने रणभूमिमें भीष्मके धनुषसे छूटे हुए समस्त बाणोंको काट डाला
قال سنجيا: حتى بهيشما، إذ رأى بأس ذلك المحارب، أطلق سهامه نحوه. غير أنّ أبهيمانيو، في غمرة القتال، قطع كل سهمٍ انطلق من قوس بهيشما—مُظهرًا لا براعةً حربية فحسب، بل عزيمةً راسخة تليق بكشاتريا في حربٍ تقوم على الدharma.
Verse 24
ततो ध्वजममोधेषुर्भीष्मस्य नवभि: शरै: | चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:,अभिमन्युके बाण अमोघ थे। उस वीरने समरांगणमें नौ बाणोंद्वारा भीष्मके ध्वजको काट गिराया। यह देख सब लोग उच्च स्वरसे कोलाहल कर उठे
قال سنجيا: ثم إنّ ذلك البطل، الذي لا تذهب سهامه سدى، قطع راية بهيشما في قلب المعركة بتسعة سهام. فلما رأى المحاربون ذلك ارتفع صياحٌ عظيم. وفي النسيج الأخلاقي للملحمة، فإن إسقاط الراية ليس مجرد براعةٍ تكتيكية، بل تحدٍّ علني لهيبة القائد، يزيد من الضغط النفسي والمعنوي للحرب.
Verse 25
स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषित: । सौभद्रविशिखैश्छिन्न: पपात भुवि भारत,भरतनन्दन! वह रजतनिर्मित, स्वर्णभूषित अत्यन्त ऊँचा ताल-चिह्से युक्त भीष्मका ध्वज सुभद्राकुमारके बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा
قال سنجيا: ذلك اللواء الشامخ—ذو السارية العظيمة اللامعة كالفِضّة، المزدانة بالذهب، والحاملة لرمز شجرة النخيل—قد قطّعته سهام ساوبهادرا فسقط إلى الأرض، يا بهاراتا، يا فخر البهاراتيين. وفي المناخ الأخلاقي للحرب، فإن سقوط راية بهيشما علامةٌ مرئية على تحوّل الحظّ والعزم: فالبأس لا يُعرض كعنفٍ مجرّد، بل كمهارةٍ منضبطة موجَّهة نحو غايةٍ حاسمة في ساحة القتال.
Verse 26
त॑ तु सौभद्रविशिखै: पातितं भरतर्षभ | दृष्टवा भीमो ननादोच्चै: सौभद्रमभिहर्षयन्,भरतश्रेष्ठ। अभिमन्युके बाणोंसे कटकर गिरे हुए उस ध्वजको देखकर भीमसेनने सुभद्राकुमारका हर्ष बढ़ाते हुए उच्चस्वरसे गर्जना की
قال سانجيا: «ولكن حين رأى بِهيما ذلك اللواء—وقد قُطِعَ وأُسقِطَ إلى الأرض بسهام ساوبهدرا (أبهيمانيو)—زأرَ زئيرًا عاليًا، يا ثورَ آلِ بهاراتا، مبتهجًا بساوبهدرا ومُلهِبًا حماسةَ الفارسِ الفتيّ. وفي خِضَمِّ الحرب كان صياحُ بِهيما عونًا معنويًّا للشجاعةِ العادلة، يُثبّت الجرأةَ والولاءَ للصفّ دون تردّد.»
Verse 27
अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि सुबहूनि च । प्रादुश्चक्रे महारौद्रे रणे तस्मिन् महाबल:,तब महाबली भीष्मने उस अत्यन्त भयंकर संग्राममें बहुत-से महान् दिव्यास्त्र प्रकट किये
قال سانجيا: «ثم إن بِهيشما، عظيمَ القوة، أظهر في تلك المعركة المروّعة غايةَ الرهبة أسلحةً كثيرةً عظيمةً وسماوية. ويُبرز هذا البيت تصاعدَ الحرب بقوةٍ خارقة—استعراضًا ظاهرًا للبطش يزيد فزع القتال، ويختبر ضبطَ المحاربين لأنفسهم وتمسّكهم بالدارما وسط الخراب.»
Verse 28
तत: शरसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामह: । अवाकिरदमेयात्मा तदद्भुतमिवाभवत्,तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न प्रपितामह भीष्मने सुभद्राकुमारपर हजारों बाणोंकी वर्षा की। वह एक अद्भुत-सी घटना प्रतीत हुई
قال سانجيا: «ثم إن الجدَّ الأكبر بِهيشما، الذي لا يُقاس بأسه وروحه، أمطر أبهيمانيو—ابن سوبهدرا—بآلاف السهام. وبدا المشهد كأنه أعجوبة، حتى في خضمّ أخلاق القتال القاتمة حيث تُختبر البسالة أمام قوةٍ طاغية.»
Verse 29
ततो दश महेष्वासा: पाण्डवानां महारथा: | रक्षार्थम भ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथै:,राजन! तब पुत्रसहित विराट, द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्मन, भीमसेन, पाँचों भाई केकयराजकुमार तथा सात्यकि-ये पाण्डव-पक्षके महान् धनुर्धर दस महारथी अभिमन्युकी रक्षाके लिये रथोंद्वारा तुरंत वहाँ दौड़े आये
قال سانجيا: «عندئذٍ اندفع عشرةٌ من كبار الرماة—وهم من عظماء فرسان العجلات في صفّ الباندافا—مسرعين بعجلاتهم لحماية ساوبهدرا (أبهيمانيو)، أيها الملك. ويُبرز البيت خُلُقَ الكشاتريا: الولاءَ للصفّ، والمسارعةَ إلى حماية الحليف المعرّض للخطر، والعملَ المنسّق في قلب المعركة.»
Verse 30
विराट: सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्व पार्षत: । भीमश्न केकयाश्रैव सात्यकिश्नू विशाम्पते,राजन! तब पुत्रसहित विराट, द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्मन, भीमसेन, पाँचों भाई केकयराजकुमार तथा सात्यकि-ये पाण्डव-पक्षके महान् धनुर्धर दस महारथी अभिमन्युकी रक्षाके लिये रथोंद्वारा तुरंत वहाँ दौड़े आये
قال سانجيا: «يا سيّدَ الناس، إن فيرَاطا مع ابنه، ودهرِشْتَديومنَ ابنَ بارشَتَ (دروبادا)، وبِهيما، وأمراءَ كِكَيَة، وساتْيَكي—هؤلاء العشرة من عظماء فرسان العجلات، رماةُ القوس الأقوياء من صفّ الباندافا—قادوا عجلاتهم مسرعين إلى ذلك الموضع لحماية أبهيمانيو. ويؤكد المشهد واجبَ الكشاتريا في حراسة الرفيق إذا داهمه الخطر، والعزمَ الجماعي على نصرة قضيتهم بالحماية الوفية لا بالخذلان.»
Verse 31
तेषां जवेनापततां भीष्म: शान्तनवो रणे | पाज्चाल्यं त्रिभिरानर्च्छत् सात्यकिं नवभि: शरै:,शान्तनुनन्दन भीष्मने रणभूमिमें वेगपूर्वक आक्रमण करनेवाले उन दसों महारथियोंमेंसे धृष्टद्यम्मको तीन और सात्यकिको नौ बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
قال سنجيا: لما اندفع أولئك المحاربون بسرعة عظيمة، تلقّاهم بهيشما ابن شانتانو في ساحة القتال. فأصاب دْهريشتاديومنَ من البانشالا بثلاثة سهام، وأصاب ساتياكي بتسعة—مُظهِرًا قوة القائد المخضرم الصارمة المنضبطة، الذي ينهض بواجبه في كبح تقدّم العدو، حتى وسط الثقل الأخلاقي لحربٍ يَقتل فيها الأقاربُ أقاربَهم.
Verse 32
पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च । ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा,फिर धनुषको पूरी तरहसे खींचकर छोड़े हुए एक पंखयुक्त तीखे बाणसे भीमसेनकी ध्वजा काट डाली
قال سنجيا: وبسهمٍ حادٍّ كحدِّ الموسى—شُدَّ القوسُ به إلى أقصاه ثم أُطلق بقوة، وكان مُجَنَّحًا لسرعة الطيران—قطع رايةَ بهيماسينا بضربة واحدة. وفي المناخ الأخلاقي للحرب، لا يدلّ ذلك على البراعة الجسدية فحسب، بل هو طعنٌ مقصود في رمز الشرف والمعنويات لدى الخصم، فيزيد حدّة الصراع النفسي المصاحب للقتال الذي يُعدّ قتالًا بالحق.
Verse 33
जाम्बूनदमय: श्रीमान् केसरी स नरोत्तम | पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्,नरश्रेष्ठ भीमसेनका वह सुवर्णमय सुन्दर ध्वज सिंहके चिह्नसे युक्त था। वह भीष्मके द्वारा काट दिये जानेपर रथसे नीचे गिर पड़ा
قال سنجيا: إن الراية البهيّة لبهيماسينا—الموشّاة بعلامة الأسد، المصنوعة من ذهب جامبونادا—قد أسقطها بهيشما فسقطت من العربة. ويُبرز المشهد أنّه في أخلاق الواجب القاسية في ساحة القتال، حتى شارة الفخر لمحارب عظيم قد تُذلّ أمام بأس خصمٍ أقدر.
Verse 34
ततो भीमस्टत्रिभिविद्ध्वा भीष्मं शान्तनवं रणे | कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभि:,तब भीमसेनने उस रणक्षेत्रमें शान्तनुनन्दन भीष्मको तीन बाणोंसे घायल करके कृपाचार्यको एक और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बेध दिया
قال سنجيا: ثم إن بهيما هناك في ساحة القتال أصاب بهيشما—ابن شانتانو—بثلاثة سهام؛ وطعن كريبا بسهم واحد، وكريتفارمان بثمانية. ويُبرز الخبر دقّة الحرب التي لا تلين: فحتى الشيوخ الموقّرين والمعلمين، متى وقفوا بالسلاح، عُدّوا مقاتلين؛ وتُقاس البسالة بقوةٍ منضبطة لا بالغضب وحده.
Verse 35
प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिना । अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तर:,इसी समय जिसने अपनी सूँड़को मोड़कर मुखमें रख लिया था, उस दन्तार हाथीपर आरूढ़ हो विराट-कुमार उत्तरने मद्रदेशके स्वामी राजा शल्यपर धावा किया
قال سنجيا: عندئذٍ اندفع أُتَّرا، أمير فيرَاطا، راكبًا فيلًا ذا أنياب وقد لُفَّ طرف خرطومه وقُرِّب إلى فمه، فهجم مباشرة على الملك شاليا، سيد مادرا. وفي زحمة القتال، تسعى حماسة الشباب إلى المجد بالمواجهة الصريحة، غير أن هذا الاندفاع المتهوّر يختبر حدود الحيطة والواجب وسط فوضى الحرب.
Verse 36
तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथे । शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं शरै:,वह गजराज बड़े वेगसे शल्यके रथकी ओर झपटा। उस समय शल्यने अपने बाणोंद्वारा उसके अप्रतिम वेगको रोक दिया
قال سنجيا: إنّ ملكَ الفيلةِ اندفع نحو عربةِ شاليا بقوةٍ سريعةٍ متدفّقة، فصدَّ شاليا اندفاعَه الذي لا يُضاهى بوابلٍ من السهام.
Verse 37
तस्य क्रुद्ध:ः स नागेन्द्रो बृहत: साधुवाहिन: । पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्,इससे वह गजेन्द्र शल्यपर अत्यन्त कुपित हो उठा और अपना एक पैर रथके जूएपर रखकर उसे अच्छी तरह वहन करनेवाले चारों विशाल घोड़ोंको मार डाला
قال سنجيا: فاغتاظَ سيدُ الفيلةِ غيظًا شديدًا، فوضع قدمًا على نير العربة وقتل الخيولَ الأربعةَ العظامَ التي كانت تجرّها.
Verse 38
स हताश्वे रथे तिष्ठन् मद्राधिपतिरायसीम् । उत्तरान्तकरीं शक्ति चिक्षेप भुजगोपमाम्,घोड़ोंके मारे जानेपर भी उसी रथपर बैठे हुए मद्रराज शल्यने लोहेकी बनी हुई एक शक्ति चलायी, जो सर्पके समान भयंकर और राजकुमार उत्तरका अन्त करनेवाली थी
قال سنجيا: ومع أنّ خيوله قد قُتلت، فإنّ شاليا، سيدَ مَدْرَة، ظلّ قائمًا على تلك العربة ورمى رمحًا من حديد—مروّعًا كالأفعى—قاصدًا أن يُنهي حياةَ الأمير أوتّارا.
Verse 39
तया भिजन्नतनुत्राण: प्रविश्य विपुलं तम: । स पपात गजस्कन्धात् प्रमुक्ताड़कुशतोमर:,उस शक्तिने उनके कवचको काट दिया। उसकी चोटसे उनपर अत्यन्त मोह छा गया। उनके हाथसे अंकुश और तोमर छूटकर गिर गये और वे भी अचेत होकर हाथीकी पीठसे पृथ्वीपर गिर पड़े
قال سنجيا: أصابتْه تلك السلاح فخرقت درعَه؛ ثم غاص في ظلمةٍ واسعةٍ من الوَهْم، فانفلت مِهْمَازُ الفيل والرُّمحُ من يديه. ولما فقد الوعي سقط من ظهر الفيل إلى الأرض.
Verse 40
असिमादाय शल्यो<पि अवल्लुत्य रथोत्तमात् | तस्य वारणराजस्य चिच्छेदाथ महाकरम्,इसी समय शल्य हाथमें तलवार लेकर अपने श्रेष्ठ रथसे कूद पड़े और उसीके द्वारा उस गजराजकी विशाल सूँड़को उन्होंने काट गिराया
قال سنجيا: تناول شاليا سيفَه وقفز من عربته الممتازة، ثم بتلك النصلِ نفسها قطع خرطومَ ملكِ الفيلةِ العظيم.
Verse 41
भिन्नमर्मा शरशतैश्छिन्नहस्त: स वारण: । भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च,सैकड़ों बाणोंसे उसके मर्म विद्ध हो गये थे और उसकी सूँड़ भी काट डाली गयी। इससे भयंकर आर्तनाद करके वह गजराज भूमिपर गिरा और मर गया
قال سنجيا: وقد ثُقِبت مواضعُه القاتلة بمئات السهام، وقُطِع خرطومُه، أطلق ذلك الفيلُ العظيم صرخةَ ألمٍ مروّعة؛ ثم هوى إلى الأرض ومات. ويُبرز المشهدُ قسوةَ الحرب وحسمَها، حيث تُردّ حتى المخلوقاتُ الجبّارة إلى العذاب والموت وسط صليل السلاح.
Verse 42
एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो नराधिप । आरुरोह रथं तूर्ण भास्वरं कृतवर्मण:,नरेश्वर! यह पराक्रम करके मद्रराज शल्य तुरंत ही कृतवर्माके तेजस्वी रथपर चढ़ गये
قال سنجيا: «بعد أن أتى بمثل هذا الصنيع، أيها الملك، صعد شَليَةُ ملكُ مَدْرَةَ مسرعًا إلى العربة المتلألئة لكِرِتَفَرْمَن.» وتُبرز الآية سرعةَ حركة المحاربين وحسمَهم في ساحة القتال، وأخلاقَ التحالف العملية: قبول العون والعدة (وهنا العربة) لمواصلة الواجب في الحرب.
Verse 43
उत्तरं वै हतं दृष्टवा वैराटिग्भरातरं तदा । कृतवर्मणा च सहित दृष्टवा शल्यमवस्थितम्
قال سنجيا: ثم إنهم رأوا أُتَّرَةَ صريعًا—وهو أخو أميرة فيرَاطَة—ورأوا شَليَةَ ثابتًا في موقفه ومعه كِرِتَفَرْمَن، (فجرت أفعالُ المحاربين على مقتضى الحال). وتُبرز الآيةُ زخمَ المعركة الكئيب: سقوطَ أميرٍ فتيّ، وحضورَ المقاتلين المخضرمين الثابتين، فيشتدّ الحزنُ كما تشتدّ العزيمةُ التي تدفع الحربَ إلى الأمام.
Verse 44
श्वेत: क्रोधात् प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव । अपने भाई उत्तरको मारा गया और शल्यको कृतवर्मके साथ रथपर बैठा हुआ देख विराटपुत्र श्वेत क्रोधसे जल उठे, मानो अग्निमें घीकी आहुति पड़ गयी हो ।। ४३ ह ।। स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली
قال سنجيا: اشتعل شْوِيتا غضبًا كالنار القربانية إذا أُغذيت بالسمن المصفّى. فلما رأى أخاه أُتَّرَةَ صريعًا، ورأى شَليَةَ جالسًا على العربة مع كِرِتَفَرْمَن، مدَّ أميرُ فيرَاطَةَ الجبّار قوسَه العظيم—كقوس إندرا—مستعدًّا لأن يجيب الموتَ بقوةٍ حاسمة. ويصوّر المقطعُ الغضبَ المبرَّر جوابًا لفقدٍ فادح، لكنه يضعه ضمن فعل المحارب المنضبط المقيَّد بسنن ساحة القتال.
Verse 45
अभ्यधावज्जिघांसन् वै शल्यं मद्राधिपं बली । उस बलवान वीरने इन्द्रधनुषके समान अपने विशाल शरासनको कानोंतक खींचकर मद्रराज शल्यको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धावा किया ।। ४४ ई ।। महता रथवंशेन समन्तात् परिवारित:
قال سنجيا: اندفع ذلك المحاربُ الجبّار إلى الأمام، قاصدًا قتلَ شَليَةَ سيدِ مَدْرَة. وقد أُحيط من كل جانب بحشدٍ عظيم من العربات، ومع ذلك هجم—يجذب قوسَه العريض حتى الأذن—مدفوعًا بعزمِ ساحة القتال الضاري، حيث تتصادم النيةُ والبأسُ مع الثقل الأخلاقي لقتل ذي القربى ومع واجب المحارب في الميدان.
Verse 46
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्,मतवाले हाथीके समान पराक्रम प्रकट करनेवाले श्वेतको धावा करते देख आपके सात रथियोंने मौतके दाँतोंमें फँसे हुए मद्रराज शल्यको बचानेकी इच्छा रखकर उन्हें चारों ओरसे घेर लिया
قال سنجيا: لما رأى شڤيتا يندفع مهاجمًا، مُظهرًا بأسًا كاندفاع فيلٍ هائج، أحاط فرسانُ عرباتِك السبعة من كل جانب بشاليا، ملكِ مادرا، وقد بدا كمن وقع بين أنياب الموت، رغبةً في إنقاذه وحمايته.
Verse 47
तावकानां रथा: सप्त समन्तात् पर्यवारयन् । मद्रराजमभभीप्सन्तो मृत्योर्दष्टान्तरं गतम्,मतवाले हाथीके समान पराक्रम प्रकट करनेवाले श्वेतको धावा करते देख आपके सात रथियोंने मौतके दाँतोंमें फँसे हुए मद्रराज शल्यको बचानेकी इच्छा रखकर उन्हें चारों ओरसे घेर लिया इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि श्वेतयुद्धे सप्तचत्वारिंशो 5ध्याय: ।। ४७ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें क्षेत॒युद्धविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال سنجيا: أحاط فرسانُ عرباتِك السبعة من كل جانب بشاليا، ملكِ مادرا—وقد بدا كمن وقع بين أنياب الموت—قاصدين حمايته، حين رأوا شڤيتا يندفع مهاجمًا ببأسٍ كالفيل الهائج.
Verse 48
बृहदूबलश्न॒ कौसल्यो जयत्सेनश्ल मागध: । तथा रुक््मरथो राजन् शल्यपुत्र: प्रतापवान्,राजन! उन रथियोंके नाम ये हैं--कोसलनरेश बृहदबल, मगधदेशीय जयत्सेन, शल्यके प्रतापी पुत्र रुक्मरथ, अवन्तिके राजकुमार विन्द और अनुविन्द, काम्बोजराज सुदक्षिण तथा बृहत्क्षत्रके पुत्र सिन्धुराज जयद्रथ
قال سنجيا: «أيها الملك، من فرسان العربات المبرزين بْرِهادْبَلا من كوسالا، وجَياتْسِينا من ماغَدها، وكذلك رُكْمَرَثا الشجاع، ابنُ شاليا الجسور.»
Verse 49
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिण: । बृहत्क्षत्रस्थ दायाद: सैन्धवश्च जयद्रथ:,राजन! उन रथियोंके नाम ये हैं--कोसलनरेश बृहदबल, मगधदेशीय जयत्सेन, शल्यके प्रतापी पुत्र रुक्मरथ, अवन्तिके राजकुमार विन्द और अनुविन्द, काम्बोजराज सुदक्षिण तथा बृहत्क्षत्रके पुत्र सिन्धुराज जयद्रथ
قال سنجيا: «ڤيندا وأَنُوڤيندا، أميرا أڤنتي؛ وسودكشِنا، ملك كامبوجا؛ وجَياَدْرَثا السَّيندهاڤي، وريثُ بيت بْرِهَتْكْشَتْرَ—هؤلاء هم المحاربون المذكورون هنا.»
Verse 50
नानावर्णविचित्राणि धनूंषि च महात्मनाम् | विस्फारितानि दृश्यन्ते तोयदेष्विव विद्युत:,इन महामना वीरोंके फैलाये हुए अनेक रूपरंगके विचित्र धनुष बादलोंमें बिजलियोंके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे
قال سنجيا: إن الأقواس العجيبة المتعددة الألوان لأولئك العظام النفوس، وقد مُدَّت إلى أقصاها وأُمسكت مُهَيَّأة، كانت تُرى كوميض البرق في سُحُبٍ مثقلةٍ بالمطر.
Verse 51
ते तु बाणमयं वर्ष श्वेतमूर्थन्यपातयन् । निदाघान्ते3निलोद्धूता मेघा इव नगे जलम्,उन सबने श्वेतके मस्तकपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, मानो ग्रीष्म-ऋतुके अन्तमें वायुके द्वारा उठाये हुए मेघ पर्वतपर जल बरसा रहे हों
قال سنجيا: ثم أمطروا رأس شفيتا بوابلٍ من السهام، كأنّ سحبًا تسوقها الرياح في ختام الصيف تصبّ ماءها على جبل.
Verse 52
ततः क्रुद्धों महेष्वास: सप्तभल्लै: सुतेजनै: । धनूंषि तेषामाच्छिद्य ममर्द पृतनापति:,उस समय महान धनुर्धर सेनापति श्वेतने कुपित होकर तेज किये हुए भलल नामक सात बाणोंद्वारा उन सातों रथियोंके धनुष काटकर उनके टुकड़े-टुकड़े कर दिये
قال سنجيا: ثم إنّ شفيتا، الرامي العظيم وقائد الجيش، وقد استبدّ به الغضب، قطع أقواس أولئك المحاربين بسبعة سهامٍ حادّة تُدعى «بهلّا» (bhalla)، فحطّم قدرتهم على القتال.
Verse 53
निकृत्तान्येव तानि सम समदृश्यन्त भारत । ततस्ते तु निमेषार्धात् प्रत्यपद्यन् धनूंषि च,भारत! वे सातों धनुष कट जानेपर ही दृष्टिमें आये। तदनन्तर उन सबने आधे निमेषमें ही दूसरे धनुष ले लिये और श्वेतके ऊपर एक ही साथ सात बाण चलाये। तब अमेय आत्मबलसे युक्त महाबाह श्वेतने पुनः शीघ्रगामी सात भलल मारकर उन थधनुर्धरोंके धनुष काट दिये
قال سنجيا: يا بهاراتا، بدت الأقواس المقطوعة واضحةً، ملقاةً كأنها قُطعت قطعًا متساويًا. ثم في الحال—في نصف رمشة عين—تناول أولئك الرماة أقواسًا أخرى وأطلقوا معًا سبعة سهامٍ على شفيتا. غير أنّ شفيتا، عظيم الساعدين، ذو قوة روح لا تُقاس، عاجلهم بسبعة سهام «بهلّا» (bhalla) سريعة الطيران فقطع أقواسهم مرةً أخرى.
Verse 54
सप्त चैव पृषत्कांश्व श्वेतस्पोपर्यपातयन् । ततः पुनरमेयात्मा भल््लै: सप्तभिराशुगै: । निचकर्त महाबाहुस्तेषां चापानि धन्विनाम्,भारत! वे सातों धनुष कट जानेपर ही दृष्टिमें आये। तदनन्तर उन सबने आधे निमेषमें ही दूसरे धनुष ले लिये और श्वेतके ऊपर एक ही साथ सात बाण चलाये। तब अमेय आत्मबलसे युक्त महाबाह श्वेतने पुनः शीघ्रगामी सात भलल मारकर उन थधनुर्धरोंके धनुष काट दिये
قال سنجيا: ورمَوه بسبعة سهامٍ نحو شفيتا. فحينئذٍ شفيتا—ذو الروح التي لا تُقاس والذراعين القويتين، يا بهاراتا—بسبعة سهام «بهلّا» (bhalla) سريعة، قطع أقواس أولئك الرماة مرةً أخرى.
Verse 55
ते निकृत्तमहाचापास्त्वरमाणा महारथा: । रथशक्ती: परामृश्य विनेदुर्भरवान् रवान्,अपने विशाल धनुषोंके कट जानेपर उन सातों महारथियोंने बड़ी उतावलीके साथ रथ- शक्तियाँ उठा लीं और भयंकर गर्जना की
قال سنجيا: فلما قُطعت أقواسهم العظيمة، أسرع أولئك الفرسان أصحاب المركبات، فتناولوا رماح المركبات وأطلقوا زئيرًا رهيبًا ثقيلًا.
Verse 56
अन्वयुर्भरतश्रेष्ठ सप्त श्वेतरथं प्रति । ततस्ता ज्वलिता: सप्त महेन्द्राशनिनि:स्वना:,भरतश्रेष्ठ! वे सातों शक्तियाँ प्रज्वयलित हो देवराज इन्द्रके वजकी भाँति भयंकर शब्द करती हुई श्वेतके रथकी ओर एक साथ चलीं
قال سنجيا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، إنَّ تلك الأسلحةَ القاذفةَ السبعة اندفعتْ معًا نحو عربةِ شفيتا. ثم ما لبثتْ أن اشتعلتْ توهّجًا، وزأرتْ بصوتٍ كصاعقةِ إندرا (الفَجْرَة/الفَجْرَة)، فانطلقتْ السبعةُ دفعةً واحدةً عليه—صورةٌ لقوةِ الحربِ المروِّعة حين تُطلَق بلا كابح.
Verse 57
अप्राप्ता: सप्तभिभर्भल्लैश्विच्छेद परमास्त्रवित् ततः समादाय शरं सर्वकायविदारणम्
قال سنجيا: قبل أن تبلغَه، قطعها بسبعة سهامٍ حادّة، مُظهرًا غاية الإتقان في بتر المقذوفات. ثم تناول سهمًا آخر، قادرًا على تمزيق الجسد كلّه—تصعيدًا في ضراوة القتال وتذكيرًا بأن المهارة إذا قُرنت بالحرب غدت قوةً سريعة الأثر لا رجعة لعاقبتها.
Verse 58
तस्य देहे निपतितो बाणो वज्जातिगो महान्,वज्ञसे भी अधिक प्रभावशाली वह महान् बाण रुक्मरथके शरीरपर जा गिरा। राजन! उस बाणसे अत्यन्त घायल होकर रुक्मरथ अपने रथके पिछले भागमें बैठ गया और अत्यन्त मूर्च्छित हो गया
قال سنجيا: أصابتْ رُكمَرَثا في جسده سَهْمٌ عظيم، صلبٌ كالصاعقة. فإذ جُرح جرحًا بالغًا بذلك النصل، هوى رُكمَرَثا إلى مؤخرة عربته وسقط في غشيةٍ عميقة. وفي المناخ الأخلاقي للحرب، يبرز البيتُ فوريةَ العاقبة في ساحة القتال—إذ تتجلى الشجاعة والمهارة قوةً حاسمة، بينما يوقظ انهيارُ المحارب الجريح هشاشةَ الحياة المتجسدة تحت مطالب دارما الكشاتريا (dharma).
Verse 59
ततो रुक्मरथो राजन् सायकेन दृढाहतः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्,वज्ञसे भी अधिक प्रभावशाली वह महान् बाण रुक्मरथके शरीरपर जा गिरा। राजन! उस बाणसे अत्यन्त घायल होकर रुक्मरथ अपने रथके पिछले भागमें बैठ गया और अत्यन्त मूर्च्छित हो गया
قال سنجيا: ثم، أيها الملك، إن رُكمَرَثا—وقد ضُرب بسهمٍ ضربةً شديدة—هوى على مقعد عربته، واستولت عليه غشيةٌ عظيمة (حيرةٌ كاسرة). وفي سرد المعركة يبيّن البيتُ كيف يمكن لبأس القتال أن يُكبح سريعًا بسلاحٍ واحدٍ مُحكم الإصابة، مذكّرًا بأن قوة الجسد والكِبر هشّان أمام جريان القدر وعواقب الحرب.
Verse 60
त॑ विसंज्ञं विमनसं त्वरमाणस्तु सारथि: । अपोवाह न सम्भ्रान्त: सर्वलोकस्य पश्यत:,उसे अचेत और अनमना देख सारथि तनिक भी घबराहटमें न पड़कर अत्यन्त उतावलीके साथ सबके देखते-देखते रणभूमिसे दूर हटा ले गया
قال سنجيا: لما رآه فاقدَ الوعي كئيبَ النفس، لم يَفزَع السائقُ قيدَ أنملة، بل أسرع فحمله بعيدًا عن ساحة القتال على مرأى من الجميع. ويُبرز المشهدُ انضباطَ الواجب في الحرب: فحتى تحت نظر الناس وفي قلب الأزمة، ينبغي أن يُعمل المرء ثباتًا وحضورَ ذهنٍ ليصون الحياة ويؤدي دوره.
Verse 61
ततोअ<न््यान् षट् समादाय श्वेतो हेमविभूषितान् । तेषां षण्णां महाबाहुर्ध्वजशीर्षाण्यपातयत्,तब महाबाह श्वेतने दूसरे स्वर्णभूषित छः: बाण लेकर उन छहों रथियोंके ध्वजके अग्रभाग काट गिराये
قال سنجيا: ثم تناول شْوِيتا ستة سهامٍ أخرى مزينة بالذهب، فأسقط ذلك المحارب عظيمُ الذراعين زينةَ قمم الرايات التي تعلو أعلام أولئك المقاتلين الستة على المركبات.
Verse 62
हयांश्व तेषां निर्भिद्य सारथींश्षु परंतप । शरैश्वैतान् समाकीर्य प्रायाच्छल्यरथं प्रति,परंतप! फिर उनके घोड़ों और सारथियोंको विदीर्ण करके उनके शरीरोंमें भी बहुत-से बाण जड़ दिये। इसके बाद श्वेतने शल्यके रथपर धावा किया
قال سنجيا: يا مُحْرِقَ الأعداء، بعدما ثقب خيولهم وسُوّاقَ مركباتهم، ثم أمطرهم بالسهام حتى غدت أجسادهم مرصّعةً بالعِيدان، اندفع شْوِيتا اندفاعًا مباشرًا نحو مركبة شاليا.
Verse 63
ततो हलहलाशब्दस्तव सैन्येषु भारत । दृष्टवा सेनापतिं तूर्ण यान्तं शल्यरथं प्रति,भारत! तब सेनापति श्वेतको शीघ्रतापूर्वक शल्यके रथकी ओर जाते देख आपकी सेनाओंमें हाहाकार मच गया
قال سنجيا: ثم، يا بهاراتا، لما رأوا القائد شْوِيتا يسرع مسرعًا نحو مركبة شاليا، علا في جيوشك صراخُ الفزع والاضطراب.
Verse 64
ततो भीष्म॑ पुरस्कृत्य तव पुत्रो महाबल: । वृतस्तु सर्वसैन्येन प्रायाच्छवेतरथं प्रति
قال سنجيا: ثم إن ابنك شديدَ البأس، وقد جعل بهيشما في المقدّمة، تقدّم نحو عربة شْوِيتا وهو محاطٌ ومسنودٌ بكل الجيش.
Verse 65
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मद्रराजममोचयत् । तब आपके महाबली पुत्र दुर्योधनने भीष्मजीको आगे करके सम्पूर्ण सेनाके साथ बैतके रथपर चढ़ाई की और मृत्युके मुखमें पहुँचे हुए मद्रराज शल्यको छुड़ा लिया ।। ६४ || ततो युद्ध समभवत् तुमुलं लोमहर्षणम्
قال سنجيا: إن دوريوذانا، ابنك شديدَ البأس، وقد جعل بهيشما في المقدّمة وتقدّم مع الجيش كلّه، أنقذ شاليا ملكَ مادرا وقد بلغ فمَ الموت. وعندئذٍ اندلعت معركةٌ ضارية—صاخبةٌ مروّعة تُقشعرّ لها الأبدان.
Verse 66
सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे,पाण्डवपक्षकी ओरसे सुभद्राकुमार अभिमन्यु, भीमसेन, महारथी सात्यकि, केकयराजकुमार, राजा विराट तथा ट्रुपदपुत्र धृष्टद्यम्न--ये पुरुषसिंह और चेदि एवं मत्स्यदेशके क्षत्रिय युद्ध कर रहे थे। कुरुकुलके वृद्ध पुरुष पितामह भीष्मने इन सबपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
قال سنجيا: في صفّ الباندافا كان أبهيمانيو ابن سوبهادرا، وبهيمسينا، وساتياكي المَهارَثا، وأمير كيكيا، والملك فيراتا، ودهريشتاديومنا ابن دروبادا—هؤلاء الرجالُ كالأُسود، ومعهم مقاتلو الكشاتريا من تشيدي وماتسيا، كانوا منخرطين في القتال. عندئذٍ شرع بهيشما، الجدّ الشيخ من سلالة الكورو، يمطرهم جميعًا بوابلٍ من السهام.
Verse 67
कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते । एतेषु नरसिंहेषु चेदिमत्स्येषु चैव ह । ववर्ष शरवर्षाणि कुरुवृद्ध: पितामह:,पाण्डवपक्षकी ओरसे सुभद्राकुमार अभिमन्यु, भीमसेन, महारथी सात्यकि, केकयराजकुमार, राजा विराट तथा ट्रुपदपुत्र धृष्टद्यम्न--ये पुरुषसिंह और चेदि एवं मत्स्यदेशके क्षत्रिय युद्ध कर रहे थे। कुरुकुलके वृद्ध पुरुष पितामह भीष्मने इन सबपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
قال سنجيا: وبين أولئك المحاربين الشبيهين بالأسود—أمراء كيكيا، والملك فيراتا، ودهريشتاديومنا ابن بريشاتا (دروبادا)، ومقاتلو تشيدي وماتسيا—بدأ بهيشما، الجدّ الشيخ للكورو، يصبّ عليهم زخّاتٍ من السهام. ويُبرز المشهد اندفاع الحرب الذي لا يلين: فحتى الشيوخ الموقَّرين، المقيَّدين بالولاء الذي اختاروه وبواجب الكشاتريا، يطلقون قوةً قاتلة على أبطال الخصم المشهورين.
Verse 453
मुज्चन् बाणमयं वर्ष प्रायाच्छल्यरथं प्रति । वह विशाल रथ-सेनाके द्वारा सब ओरसे घिरकर बाणोंकी वर्षा करता हुआ शल्यके रथपर चढ़ आया
قال سنجيا: مُطلقًا مطرًا من السهام، تقدّم فها—على الرغم من أنّه كان مُحاطًا من كل جانب بحشدٍ عظيم من العربات—حتى دنا من عربة شاليا وواجهها.
Verse 576
प्राहिणोद् भरतगश्रेष्ठ श्वेतो रुक्मरथं प्रति । परंतु श्वेत उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता थे। उन्होंने सात भल्ल मारकर अपने निकट आनेसे पहले ही उन शक्तियोंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये। भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् श्वेतने सबकी कायाको विदीर्ण कर देनेवाले एक बाणको लेकर उसे रुक्मरथकी ओर चलाया
قال سنجيا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن شفيتا شنّ هجومه على روكماراثا. غير أنّ شفيتا كان عارفًا بأجود الأسلحة؛ فبسبعة سهامٍ حادّة حطّم تلك الرماح إربًا قبل أن تقترب منه. ثم، يا بهاراتا، تناول سهمًا واحدًا قادرًا على شقّ الأجساد، وأرسله مستقيمًا نحو روكماراثا.
Verse 653
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम । तदनन्तर आपके और पाण्डवोंके सैनिकोंमें अत्यन्त भयंकर रोमांचकारी युद्ध होने लगा। रथसे रथ और हाथीसे हाथी गुँथ गये
قال سنجيا: ثم اندلع بين رجالكم ورجال الخصم قتالٌ شديدٌ مروّعٌ يبعث القشعريرة. التحمت العربات بالعربات، وتصارعت الفيلة بالفيلة، إذ اختلط الجيشان اختلاطًا وثيقًا في قتالٍ متلاحم.
Frequently Asked Questions
Whether to continue high-intensity engagement despite fatigue and loss of cohesion, or to prioritize an orderly withdrawal; Bhīṣma frames withdrawal as necessary when control and morale degrade.
Effective leadership includes recognizing limits—valor must be paired with assessment of troop condition, visibility, and formation integrity; timely disengagement can be a rational duty within kṣatriya nīti.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-commentary is tactical and observational—Bhīṣma’s evaluative speech functions as an internal assessment of agency, limitation, and time-bound decision-making.