
Chapter Arc: वायुदेव युधिष्ठिर से कहते हैं कि अब वे भगवान् शंकर (रुद्र) के माहात्म्य का वर्णन करेंगे—उस देव का, जो बहुरूप है और जिसके नाम-रूप अनंत हैं। → शिव के अनेक नामों (अग्नि, स्थाणु, महेश्वर, एकाक्ष, त्र्यम्बक, विश्वरूप) और उनके द्वैत-स्वरूप का विस्तार होता है—एक ओर घोर-उग्र तत्त्व, दूसरी ओर सौम्य-शिव तत्त्व; यही द्वंद्व जगत के शुभ-अशुभ, संहार-पालन, भय-आश्रय को एक साथ धारण करता है। → वर्णन चरम पर तब पहुँचता है जब शिव की ‘बहुरूपता’ और ‘सर्वाक्षिता’ उद्घाटित होती है—भूत-भव्य-भवत् में स्थावर-जंगम रूपों में उनका प्राकट्य, सहस्राक्ष/सर्वतोऽक्षिमय स्वरूप, और यह कि उनके नेत्रों से तेज प्रकट होता है तथा उनके चक्षुओं का अंत नहीं। → वायुदेव निष्कर्ष देते हैं कि वही देव मनुष्यों को आयु-बल-फल देते भी हैं और हर लेते भी; त्रैलोक्य के शुभ-अशुभ कर्मों के फल-वितरण में वे नित्य प्रवृत्त हैं; समस्त कामनाओं के अधीश्वर होने से ‘ईश्वर’ और महान लोकों के अधीश्वर होने से ‘महेश्वर’ कहलाते हैं।
Verse 1
ऑपन--माज छा अप ऋाल एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भगवान् शड्करके माहात्म्यका वर्णन वायुदेव उवाच युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मन: । रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे
风神伐由说道:“臂力无双的由提施提罗啊,福德深厚者啊,且听我宣说鲁陀罗之伟大——那位大灵之主,具多种形相,亦有多种名号。”
Verse 2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणु महेश्वरम् । एकाक्ष॑ त्रयम्बकं॑ चैव विश्वरूपं शिवं तथा
风神伐由说道:智者以多种名号称呼大天神——阿耆尼、摩诃提婆、斯陀努、摩诃伊湿伐罗、独眼者、三目者、遍形者,以及湿婆。
Verse 3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदु: । घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः
风神伐由说道:“通晓吠陀的婆罗门认知此神有二身:其一威猛可畏,其一为‘湿婆’——吉祥仁和。并且,这两种形相又各自分化为许多不同的样态。”
Verse 4
उग्रा घोरा तनुर्यास्य सो<न्निर्विद्युत् स भास्कर: । शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापो5थ चन्द्रमा:
风神伐由说道:“他那凶猛可怖之相,令人心生畏惧;在此一面,他显现为火、为电、为日。与之不同者,是名为‘湿婆’之相——柔和、至极寂静而吉祥;在此一面,他显现为法、为水、为月。”
Verse 5
आत्मनोडर्ध तु तस्याग्नि: सोमो<र्ध पुनरुच्यते । ब्रह्मचर्य चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा
风神伐由说道:“他的一半是阿耆尼(火),另一半又被宣称为苏摩(清凉的月性原理)。他的一个形相安住于梵行(持守清净的独身戒行),而那一形相亦即湿婆(Śiva)。”
Verse 6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत् संहरते तथा । ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृत:
风神伐由说道:“他那最可怖的形相,促成世界的毁灭与归寂。又因他具足至上主宰与伟大,所以人们以‘摩诃伊湿伐罗’(Maheśvara,大自在天、伟大之主)之名铭记他。”
Verse 7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत् प्रतापवान् | मांसशोणितमज्जादो यत् ततो रुद्र उच्यते
风神伐由说道:“因为他焚烧一切众生,因为他极其锋利而凶猛,因为他威力无边,又因为——如同劫末之火——他甚至吞噬肉、血与髓,所以他被称为‘楼陀罗’(Rudra)。”
Verse 8
देवानां सुमहान् यच्च यच्चास्य विषयो महान् | यच्च विश्व महत् पाति महादेवस्तत: स्मृत:,वे देवताओंमें महान् हैं, उनका विषय भी महान् है तथा वे महान् विश्वकी रक्षा करते हैं; इसलिये “महादेव” कहलाते हैं
风神伐由说道:“他在诸天之中至为伟大;他的权能境域广大无边;他护持这宏伟的宇宙。因此人们以‘摩诃提婆’(Mahādeva,大天、大神)之名铭记他。”
Verse 9
धूम्ररूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते । समेधयति यत्नित्यं सर्वान् वै सर्वकर्मभि:
风神伐由说道:“因为他的形相呈烟色之辉,所以他被称为‘杜尔迦提’(Dhūrjaṭi)。又因为他以种种祭仪与诸般行事,恒常点燃并增盛一切(祭火与神圣事业),故他永远是令一切所作所为兴隆昌盛者。”
Verse 10
दहत्यूर्ध्व स्थितो यच्च प्राणान् तृणां स्थिरश्न यत्
风神伐由说道:“那居于上方而燃烧者;那吞噬草木之生命气息者——此亦当依其本性与作用而如实了知。”
Verse 11
यदस्य बहुधा रूप॑ भूतं भव्यं भवत्तथा
伐由说道:“因其形相多方显现——为已然、将然与当下——又借不动与有动诸形而现,故称‘多形者’(Bahurūpa)。又因诸天皆住于其内,故称‘宇宙之形’(Viśvarūpa)。”
Verse 12
स्थावरं जज्जमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः । विश्वे देवाश्व यत्तस्मिन् विश्वरूपस्तत: स्मृत:
伐由说道:“因人们了知那唯一者于过去、现在、未来之中,作为不动与有动诸类,显现无量形相,故忆念其为‘多形者’(Bahurūpa)。又因诸天皆住于其内,故忆念其为‘宇宙之形’(Viśvarūpa)。”
Verse 13
सहस्राक्षोड्युताक्षो वा सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । चक्षुष: प्रभवेत् तेजो नास्त्यन्तो5थास्य चक्षुषाम्
风神伐由说道:“他可称为‘千眼者’(Sahasrākṣa),或‘万眼者’(Ayutākṣa),乃至‘遍处具眼者’(Sarvato’kṣimaya)。从其眼中不断涌出光辉,而其眼无有穷尽。故这些尊号皆当之无愧。”
Verse 14
सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्व यद् रमते सह । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपति: स्मृत:
伐由说道:“因他以诸般方式护佑群兽,乐于与之同居,并为其主宰与监护者,故人们忆念其名为‘兽主’(Paśupati)——众生之主。”
Verse 15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिड्रमस्य यदा स्थितम् । महयत्यस्य लोकक्न प्रियं होतन्महात्मन:
风神伐由说道:“若有人日日坚守梵行(brahmacarya),并恒常礼拜此湿婆林伽(Śiva-liṅga),此圣标便为大心的主宰商羯罗(Śaṅkara)所极其钟爱,且能令诸世界得以尊荣与提升。其义在于:以戒制自持而又持久不懈的虔敬相合,尤为湿婆所悦,所结之吉祥之果,超越一己之利。”
Verse 16
विग्रहं पूजयेद् यो वै लिड्7ं वापि महात्मन: । लिड्ं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते,जो महात्मा शंकरके श्रीविग्रह अथवा लिंगकी पूजा करता है, वह लिंगपूजक सदा बहुत बड़ी सम्पत्तिका भागी होता है
风神伐由说道:“凡礼敬那位大心主宰(商羯罗,Śaṅkara)的圣像或林伽者,如此恒常礼拜林伽之人,必得广大福泽与丰盛资财。”
Verse 17
ऋषयश्चापि देवाश्ष गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिड्रमेवार्चयन्ति सम यत् तदूर्ध्व समास्थितम्
风神伐由说道:“诸仙、诸天,以及乾闼婆与阿普萨罗,皆礼拜那同一林伽——安立于上界者。”此偈昭示:即便尊贵卓绝之众,也以林伽供奉来敬礼湿婆;如此恭敬的归依使摩诃提婆欢喜,而这位怜爱信众的主宰,便赐予他们安泰与喜乐。
Verse 18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन् मोदते स महेश्वर: । सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सल:
当那神圣的标志受人礼拜时,摩诃提婆(大自在天,Maheśvara)便心生欢悦。祂怜爱信众,恒常眷顾礼敬祂的人;当其心意满足之际,便赐予他们安乐与福祉。
Verse 19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् । यजन्ते ते जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविण:
风神伐由说道:“此神祇正居于火葬之地,焚烧(凡应焚尽者)。凡在彼处礼拜祂的人——常往与英雄之地相连的所在——将得勇者所赢取的殊胜世界。”
Verse 20
विषयस्थ: शरीरेषु स मृत्यु: प्राणिनामिह । स च वायु: शरीरेषु प्राणापानशरीरिणाम्,वे प्राणियोंके शरीरोंमें रहनेवाले और उनके मृत्युरूप हैं तथा वे ही प्राण-अपान आदि वायुके रूपसे देहके भीतर निवास करते हैं
风神伐由说道:“他住于一切有身众生之内,作为在诸境(感官所缘)之间运行的力量,于此世便成为他们的死亡本身。而同一原理,在身中即为风(Vāyu),以普拉那(prāṇa)与阿帕那(apāna)(以及其他诸命风)之形,居于诸有情之内。”
Verse 21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधा:
风神伐由说道:“他有无数形相——可怖而炽烈——其中许多显现为世人所礼拜。唯有睿智的婆罗门,方真正知晓那些形相。”
Verse 22
नामधेयानि देवेषु बहुन्यस्य यथार्थवत् । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात् कर्मभिस्तथा,उनकी महत्ता, व्यापकता तथा दिव्य कर्मोंके अनुसार देवताओंमें उनके बहुत-से यथार्थ नाम प्रचलित हैं
风神伐由说道:“在诸天之中,人们以许多名号称呼他,而每一个名号都确有其义——由其伟大、由其遍一切处的主宰之力,亦由其神圣事业而生。故多重尊号之传承,并非徒然的习俗,而是承认:名应与真实的德性与作为相称。”
Verse 23
वेदे चास्य विदुर्विप्रा: शतरुद्रीयमुत्तमम् । व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मन:
通晓吠陀的博学婆罗门,凭借至上的《娑多鲁德利耶》(Śatarudrīya)而知晓他;其中宣说了他众多崇高的名号。大圣贤毗耶娑亦曾传授那献给大心之主(湿婆)的恭敬赞颂之歌。
Verse 24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्व चाप्युच्यते महत् । ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्यणा ऋषयो5परे
风神伐由说道:“他是诸世界的施恩者,赐予众生所求之物。这广大宇宙本身亦被宣说为他的显现。因此,婆罗门与诸仙人称他为最年长者——为原初者、为万有之首。”
Verse 25
प्रथमो होष देवानां मुखादग्निमजीजनत् । ग्रहैर्बहुविधै: प्राणान् संरुद्धानुत्सूजत्यपि
风神伐由说道:“他在诸天之中最为尊上;正从他的口中生出了火神阿耆尼。即便众生的生命之息因种种星辰之厄而被束缚窒塞——他亦能解脱之,使其离苦得安。”
Verse 26
विमुज्चति न पुण्यात्मा शरण्य: शरणागतान् । आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्व॒ पुष्कलान्
伐由说道:“有德而堪为庇护者之人,决不抛弃前来投依之众。赐予庇护者将得长寿、康健、王权、财富,并丰足成就正当之愿。”
Verse 27
शक्रादिषु च देवेषु तस्यैश्वर्यमिहोच्यते
伐由说道:“在因陀罗等诸天之中,他的主宰威权在此被宣说。”
Verse 28
ऐश्वर्याच्चैव कामानामी श्वर: पुनरुच्यते
伐由说道:“又因他是一切主权与诸欲乐之源,故再称其为主宰(Īśvara)。”
Verse 29
बहुभिववविधै रूपैर्विश्व॑ं व्याप्तमिदं जगत् । तस्य देवस्य यद् वक्त्र समुद्रे वडवामुखम्
伐由说道:“此整个世界,皆为那位神祇以无量多样之形相、以种种方式所遍满。那同一位神的‘口’,在大海之中显现为瓦达瓦之口(Vaḍavā-mukha)——海底之火。”
Verse 96
मनुष्यान् शिवमन्विच्छंस्तस्मादेष शिव: स्मृत: । अथवा उनकी जटाका रूप धूम्र वर्णका है
风神(Vāyu)说道:“因为他为人类寻求吉祥与福祉(śiva),所以人们记念他为‘湿婆(Śiva)’。”经文又解释:由于他头上的结发(jaṭā)呈烟灰之色,故称‘杜尔阇提(Dhūrjaṭi)’;又因为他以种种作为成就众生的提升,愿一切众生得善利,故其名为‘湿婆’实至名归。
Verse 106
स्थिरलिंगश्न यन्नित्यं तस्मात् स्थाणुरिति स्मृत: । ये ऊर्ध्वभागमें स्थित होकर देहधारियोंके प्राणोंका नाश करते हैं। सदा स्थिर रहते हैं और जिनका लिंग-विग्रह सदा स्थिर रहता है। इसलिये ये 'स्थाणु” कहलाते हैं
风神(Vāyu)说道:“因为他的圣标(liṅga)恒常不动、坚固安住,所以人们记念他为‘斯塔努(Sthāṇu)’——不动而坚定者。”
Verse 161
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महेश्वरमाहात्म्यं नाम एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
至此,在《圣摩诃婆罗多》中,属于《阿努沙娑那篇》(Anuśāsana Parva),并且在论“布施之法”(dāna-dharma)的部分里,题为《大自在天(Maheśvara)之伟大》的章节宣告终了——此为第一百六十一章。此结语以正式的章末题记收束教诲,将前文的论述安置于布施(慷慨)与对湿婆(大自在天)的虔敬之伦理传统之中。
Verse 266
स ददाति मनुष्येभ्य: स एवाक्षिपते पुन: । पुण्यात्मा और शरणागतवत्सल तो वे इतने हैं कि शरणमें आये हुए किसी प्राणीका त्याग नहीं करते। वे ही मनुष्योंको आयु
风神(Vāyu-deva)说道:赐予人类者是他,复又夺回者亦唯有他。他德行清净,对归依者慈怜至深,凡来投靠求护的众生,他从不舍弃。人的寿命、健康、主宰之权、财富与诸愿圆满,皆由他赐下;而到了一定时节,也由他再行收回。此教诲在于:当知得失皆在神圣主宰之中,福祸迁变之际,当无怨而归依。
Verse 276
स एव व्यापृतो नित्य॑ं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । इन्द्र आदि देवताओंके पास उन्हींका दिया हुआ ऐश्वर्य बताया जाता है। तीनों लोकोंके शुभाशुभ कर्मोंका फल देनेके लिये वे ही सदा तत्पर रहते हैं
风神(Vāyu)说道:唯有他恒常运作,统摄三界之吉与凶。因陀罗等诸天所显现的主权,被宣告皆是由他所赐。他始终专注不懈,向一切世界分配善业与恶业之果报。
Verse 283
महेश्वरक्ष लोकानां महतामीश्वरश्ष सः । समस्त कामनाओंके अधीश्वर होनेके कारण उन्हें “ईश्वर कहते हैं और महान् लोकोंके ईश्वर होनेके कारण उनका नाम “महेश्वर' हुआ है
风神伐由说道:他被称为“自在天”(Īśvara),因为他是统御一切欲望及其成就的至上主宰;又因他为广大世界与崇高众生之主,故名“大自在天”(Maheśvara)。