Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

Verse 1

मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥

Wika ni Māndhātā: “O Brahmin, nang marinig ng hari ang mga salita ng kanyang anak, ano ang ginawa niya? At ang babaeng yaong mapang-akit din—minamahal ng hari—ay anak na babae ni Vidhātṛ (Brahmā).”

Verse 2

आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥

Ang salaysay na iyong sinabi ay kahanga-hanga, tunay na tulad ng nektar. Higit sa lahat, ang iyong banal at mapagpala na pagsasalaysay ay pumupuksa sa lahat ng pag-aalinlangan.

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥

Sinabi ni Vasiṣṭha: Nang marinig ang mga salita ng kanyang anak, ang toro sa mga hari ay napuspos ng galak. Kasama ang kanyang minamahal, tumindig siya at minasdan ang mga pagpapalang kasaganaan at mabubuting palad na yaon.

Verse 4

क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥

Sa isang saglit, ang hari—O tagapamahala ng lupa—na lubos na nakatuon kay Panginoong Viṣṇu, ay napuno ng galak; at ang lahat ng mga dalagang Nāga, kasama si Vāruṇī, ay nagdiwang nang masaya.

Verse 5

प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥

Sa pag-ibig, ibinigay ng hari (iyon) sa kanyang anak upang magkaroon ng asawa—isang gawang naggagayak sa dharma. Ang nalabi, kasama ang mga babae ng angkang Dānava at hitik sa maraming hiyas, ay ipinamahagi rin niya.

Verse 6

मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥

Dahil sa pagdurusa sa mga palaso ng pagnanasa, ibinigay ng hari ang yaman kay Mohinī; at ang ama, matapos hatiin ang kayamanang tinipon ni Dharmāṅgada, ay ipinamahagi ito ayon sa nararapat.

Verse 7

पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥

Sa takdang panahon, ipinatawag ng hari ang pari ng angkan at sinabi: “O Brāhmaṇa, nawa’y ang aking anak, ayon sa dharma, ay tanggapin ang mga kamay (sa pag-aasawa) ng kanilang lahat.”

Verse 8

कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥

Para sa mga dalaga, ang banal na “Kumāra” na ito ay laging nakatatag sa aking pananalita. Sa lagna ng kasal, sa napiling nakṣatra, at sa muhurta na nagbibigay ng lahat ng ninanais, siya’y nananatiling naroroon.

Verse 9

वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥

Pagkatapos ipabigkas sa mga dwija ang mga mapagpalang pagbabasbas—at pasayahin sila sa handog na baka, ginto, at kasuotan—isaayos mo ang kasal ng aking anak na si Dharmaṅgada, tunay nga.

Verse 10

यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥

Ang taong mapurol ang isip na sa mundong ito’y hindi nag-aayos ng kasal ng kanyang anak na lalaki, lulubog sa kakila-kilabot na impiyerno, walang dangal at walang masasandalan, sa loob ng napakaraming panahon.

Verse 11

तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥

Kaya nga, ang amang nakaugat sa dharma ay dapat ipakasal ang kanyang anak; sapagkat sa mismong gawa ng wastong paglalagay sa anak sa kanyang kalagayan, ang sarili ng ama ay naitatatag din.

Verse 12

सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥

O brāhmaṇa, kapag isinagawa ng isang tao ang kasal ng kanyang anak na lalaki, nakakamit niya ang bunga ng lahat ng paghahandog—maging ang anak ay may mabubuting katangian o kahit wala man nito.

Verse 13

पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥

Ang amang nagnanais ng dharma ay dapat ngang ipagdiwang ang kasal ng kanyang anak. Ang amang hindi nag-uugnay sa kanyang mga anak sa asawa at sa kabuhayan (yaman) ay nagkukulang sa tungkulin ng pagiging ama.

Verse 14

न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥

Ang lalaking sinisisi kapwa sa mundong ito at sa kabilang-buhay ay hindi dapat ituring na tunay na lalaki. Kaya nararapat tiyakin na ang mga anak na lalaki—kasama ang kanilang mga asawa—ay matatag sa wastong kabuhayan at sa matuwid na asal ayon sa dharma.

Verse 15

यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥

“Kung paanong ang mga anak na iyon—nasiyahan, masaya, at pinarangalan—ay nagagalak nang payapa.” Nang marinig ang mga salita ng hari, ang Brahmanang siyang purohita (pari ng palasyo) niya…

Verse 16

धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥

Masayang naghahanda para sa kasal ni Dharmaṅgada, ang binatang iyon—bagaman hindi ninanais—ay tinanggap ang ligaya ng maybahay, na wari’y “anak ng kahinhinan,” likás na mahiyain at mapagpigil.

Verse 17

स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥

Noon, sa pagsunod sa salita ng ama, tinanggap niya ang pag-aasawa. At kasama ng anak na babae ni Varuṇa, kinuha rin niya bilang mga asawa ang mga kaakit-akit na dalagang Nāga.

Verse 18

उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥

Ang makapangyarihang mandirigmang may malalakas na bisig—walang kapantay sa kagandahan sa lupa—ay pinakasalan silang lahat, matapos isagawa ang mga kasal ayon sa mga ritong itinakda ng banal na kautusan.

Verse 19

वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥

Sa galak at tuwa, nagkaloob siya ng mga handog na yaman, mga baka, at mga hiyas sa mga brāhmaṇa; at pagkaraan, matapos mag-asawa, masaya siyang yumukod at sumamba sa paanan ng kanyang ina at ama.

Verse 20

ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥

Pagkaraan, nagsalita ang anak ni Dharmāṅgada sa diyosang Sandhyāvalī: “O Devi, sa utos ng aking ama, naganap na sa akin ang pagkuha ng asawa at pagpasok sa buhay-sambahayan.”

Verse 21

एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥

“Hindi sumisibol sa aking isip ang ganitong diwa: ‘Ako’y ipinakasal ng aking ama.’ O Devi, nais ko lamang maglingkod sa aking amang di-nasisira at marunong.”

Verse 22

दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥

“Wala akong pangangailangan sa mga kaligayahang makalangit, ni maging sa langit man. Ang tungkulin ko ay maglingkod sa aking ama—at sa iyo rin—nang walang patid, araw at gabi.”

Verse 23

संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥

Sinabi ni Sandhyāvalī: “Mabuhay ka nang matagal at masaya, anak; tamasahin mo ang mga ligayang ayon sa iyong puso. Sa biyaya ng iyong ama, pinagpala ka ng mahabang buhay—pasayahin mo ang aking isipan, mahal kong anak.”

Verse 24

त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥

Sa pamamagitan mo, ako’y pinagpala ng isang karapat-dapat na anak na lalaki—mabuti at may dangal sa ibabaw ng lupa; at tunay, ako’y nananahan nang matatag sa puso ng lahat ng mga kabiyak na asawa.

Verse 25

एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥

Pagkasabi nito, niyakap niya ang anak at paulit-ulit na inamoy ang tuktok ng ulo; saka niya ipinadala ang anak upang magmasid at mangasiwa sa mga gawain at pamamahala ng kaharian.

Verse 26

विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥

Pagkaraan, nang siya’y pinalakad ng kanyang ina, yumukod din siya sa iba pang mga ina; at sa pagsunod sa salita ng ama, inayos niya ang buong pamamahala ng kaharian.

Verse 27

दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥

Pinigil niya ang masasama at iningatan ang mga matuwid; nilibot niya ang lahat ng lupain, minamasdan at sinusuri ang bawat gawain.

Verse 28

चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥

Itinatag niya sa lahat ng dako ang buwanang pagsisiyasat sa mga gawaing pangpamahalaan; inayos din niya ang pag-aalaga sa mga elepante at kabayo, at gayundin ang pagbabantay sa hanay ng mga espiya.

Verse 29

वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥

Itinatag ng hari ang pagsusuri sa mga alitan, tiniyak na ang pagtitimbang at pagsukat ay wasto araw-araw, at inayos ang pag-iingat sa mga tao—bahay-bahay.

Verse 30

स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥

Kung minsan ang sanggol na sumususo ay umiiyak; ngunit kapag inalisan ng dibdib, hindi na umiiyak. Gayon din, ang biyenang nanghamak sa manugang ay hindi tumatangis saanman—sapagkat tumigas at nawalan ng hiya ang puso.

Verse 31

क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥

May pagkakataong ang anak na may kakayahan ay hindi humihingi ng anuman sa ama; at sa ilang kaharian, muli, walang naganap na paghahalo at pagkalito ng mga antas-panlipunan.

Verse 32

न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥

Ang taong ang yaman at kapangyarihan ay hindi itinatago ay hindi nagsasalita ng paninira laban sa dharma. Gayon din, ang babaeng may asawa ay hindi nararapat na mawalan ng kaṃcuka (pang-itaas na kasuotan/bodice).

Verse 33

गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥

“Sa aking kaharian, nawa’y huwag lumabas ng bahay ang mga babae. Huwag hayaang ang balo ay manatiling may buhok (hindi inahit), at huwag hayaang ang babaeng walang asawa ay manatiling hindi inahit ang buhok.”

Verse 34

मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥

Huwag nawa sa pook na ito ang sinumang nagsasagawa ng panata ngunit laging nanlalait sa kapwa; huwag nawa ang naninirahan sa gubat ay sumilong sa lungsod para sa marahas na layon. At huwag nawa manirahan sa aking kaharian ang pusong-matigas na tumatanggi kahit sa karaniwang tulong sa ikabubuhay.

Verse 35

गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥

Huwag nawa manirahan sa aking kaharian ang pastol ng baka na sabik sa buhay-lungsod; ang taong salat sa kabutihan ngunit nagpapanggap na guro; at ang pari ng handog (ṛtvij) o sinumang kulang sa kaalaman sa mga kasulatan.

Verse 36

यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥

Sinumang gumagawa ng nīlī (tina na indigo), at sinumang labis na nagkukulay gamit ang indigo—kapwa sila makasalanan at dapat palayasin; gayundin ang gumagawa ng nakalalasing na alak.

Verse 37

वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥

Ang kumakain ng karne nang walang banal na layon, at ang mahilig sa laman ng likod—ang gayong tao ay hindi dapat manirahan sa aking nasasakupan; gayundin ang tumatalikod sa sarili niyang legal na asawa.

Verse 38

विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥

Sinumang tumalikod kay Viṣṇu—ang Kataas-taasan sa mga deva—at sumamba sa alinmang ibang diyos, ay dapat parusahan, maging hatulan ng kamatayan ng aming mga tagapagpatupad; tulad ng taong lumalapit sa isang dalagang buntis o bagong panganak.

Verse 39

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

Sa gayon nagtatapos ang ikadalawampu’t isang kabanata, na tinatawag na “Śikṣā-nirūpaṇa (Paglalahad ng pagbigkas at wastong pag-awit ng pagbigkas),” sa Uttara-bhāga ng banal na Bṛhan-Nāradīya Purāṇa.