Adhyaya 87

Verse 2

संजय कहते हैं--महाराज! जब कर्णने वृषसेनको मारा गया देखा, तब वह शोक और अमर्षके वशीभूत हो अपने दोनों नेत्रोंसे पुत्रशोकजनित आँसू बहाने लगा ।। रथेन कर्णस्तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपुम्‌ | युद्धायामर्षताम्राक्ष: समाहूय धनंजयम्‌,फिर तेजस्वी कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने शत्रु धनंजयको युद्धके लिये ललकारता हुआ रथके द्वारा उनके सामने आया

Wika ni Sanjaya: “O Hari! Nang makita ni Karna na napatay si Vṛṣasena, siya’y nilamon ng dalamhati at sugatang dangal, at ang mga luhang bunga ng pighati ng isang ama ay umagos mula sa kanyang dalawang mata. Pagkaraan, ang maningning na Karna, namumula ang mga mata sa galit, ay pinatakbo ang kanyang karwahe nang tuwid sa kaaway; tinawag si Dhanañjaya at hinamon sa harapang labanan.”

Verse 3

तौ रथौ सूर्यसंकाशौ वैयाप्रपरिवारितौ । समेतौ ददृशुस्तत्र द्वाविवार्का समुदूगतौ,व्याप्रचर्मसे आच्छादित और सूर्यके समान तेजस्वी वे दोनों रथ जब एकत्र हुए, तब लोगोंने वहाँ उन्हें इस प्रकार देखा, मानो दो सूर्य उदित हुए हों

Wika ni Sanjaya: “Doon, ang dalawang karwahe, maningning na parang araw at nababalutan sa paligid ng panangga at balat na pananggalang, ay nagsalubong. Nang sila’y magtagpo, nakita ng mga nanonood na wari’y dalawang araw ang sabay na sumikat.”

Verse 4

श्वेताश्लौ पुरुषौ दिव्यावास्थितावरिमर्दनौ | शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि,दोनोंके घोड़े सफेद रंगके थे। दोनों ही दिव्य पुरुष और शत्रुओंका मर्दन करनेमें समर्थ थे। वे दोनों महामनस्वी वीर आकाशमें चन्द्रमा और सूर्यके समान रणभूमिमें शोभा पा रहे थे

Mapuputi ang mga kabayo ng dalawa. Kapwa sila mga lalaking tila makalangit, may kakayahang dumurog sa kaaway. Ang dalawang dakilang mandirigmang ito’y nagningning sa larangan ng digmaan na parang buwan at araw sa kalangitan.

Verse 5

तौ दृष्टवा विस्मयं जग्मु: सर्वसैन्यानि मारिष । त्रैलोक्यविजये यत्ताविन्द्रवरोचनाविव,मान्यवर! तीनों लोकोंपर विजय पानेके लिये प्रयत्नशील हुए इन्द्र और बलिके समान उन दोनों वीरोंको आमने-सामने देखकर समस्त सेनाओंको बड़ा विस्मय हुआ

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang dalawang iyon na magkaharap, ang buong hukbo ay napamangha, O kagalang-galang—gaya nina Indra at Bali (anak ni Varocana), kapwa nagsisikap magwagi sa tatlong daigdig. Ang tagpo’y wari’y sagupaan ng mga kapangyarihang mananakop ng sanlibutan, at ang mga pangkat ay tumingin nang may pagkamangha sa laki ng pagtatagpo.

Verse 6

रथज्यातलनिद्वदिर्बाणसिंहरवैस्तथा । तौ रथावभिधावन्तौ समालोक्य महीक्षिताम्‌,रथ, धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीके शब्द, बाणोंकी सनसनाहट तथा सिंहनादके साथ एक-दूसरेके सम्मुख दौड़ते हुए उन दोनों रथोंको देखकर एवं उनकी परस्पर सटी हुई ध्वजाओंका अवलोकन करके वहाँ आये हुए राजाओंको बड़ा विस्मय हुआ। कर्णकी ध्वजामें हाथीके साँकलका चिह्न था और किरीटथधारी अर्जुनकी ध्वजापर मूर्तिमान्‌ वानर बैठा था

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng lagitik ng bagting, ng tunog ng busog na tumatama sa palad, ng huni ng mga palaso, at ng sigaw na tila ungol ng leon, ang dalawang karwahe ay sumugod nang tuwiran sa isa’t isa. Nang makita ng mga haring nagkatipon doon ang dalawang karwaheng nagtatagpo nang harapan—at ang kanilang mga watawat na halos magdikit—sila’y labis na namangha. Ang watawat ni Karṇa ay may sagisag ng tanikala ng elepante, samantalang sa watawat ni Arjuna na may korona ay nakaupo ang hayag na Vānara (Hanumān).

Verse 7

ध्वजौ च दृष्टवा संसक्तौ विस्मय: समपद्यत । हस्तिकक्षं च कर्णस्य वानरं च किरीटिन:,रथ, धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीके शब्द, बाणोंकी सनसनाहट तथा सिंहनादके साथ एक-दूसरेके सम्मुख दौड़ते हुए उन दोनों रथोंको देखकर एवं उनकी परस्पर सटी हुई ध्वजाओंका अवलोकन करके वहाँ आये हुए राजाओंको बड़ा विस्मय हुआ। कर्णकी ध्वजामें हाथीके साँकलका चिह्न था और किरीटथधारी अर्जुनकी ध्वजापर मूर्तिमान्‌ वानर बैठा था

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang dalawang watawat na magkadikit, ang mga haring nagkatipon ay napuno ng pagkamangha. Sapagkat ang watawat ni Karṇa ay may sagisag ng tanikala ng elepante, at sa watawat ni Arjuna na may diadema ay nakaupo ang hayag na Vānara (Hanumān)—isang tanda na nakapanghihilakbot habang ang dalawang kampeon ay nagsasara sa labanan.

Verse 8

तौ रथौ सम्प्रसक्तौ तु दृष्टवा भारत पार्थिवा: । सिंहनादरवांश्वक्रु: साधुवादां श्व पुष्कलान्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang dalawang karwahe na nagkakandado sa dikitang labanan, ang mga hari ng Bhārata ay nagpalabas ng sigaw na tila ungol ng leon at nagbigay ng saganang pagpupugay.

Verse 9

भरतनन्दन! उन दोनों रथोंको एक-दूसरेसे सटा देख सब राजा सिंहनाद करने और प्रचुर साधुवाद देने लगे ।। दृष्टवा च द्वैरथं ताभ्यां तत्र योधा: सहस्रश: । चक्रुर्बाहस्वनांश्वैव तथा चैलावधूननम्‌,उन दोनोंका द्वैरथ युद्ध प्रस्तुत देख वहाँ खड़े हुए सहस्रों योद्धा अपनी भुजाओंपर ताल ठोकने और कपड़े हिलाने लगे

Wika ni Sañjaya: “O supling ni Bharata, nang makita ang dalawang karwahe na magkadikit, ang mga hari ay umungal na tila leon at nagbuhos ng saganang papuri. At nang masaksihan ang tunggalian ng dalawang karwahe, libu-libong mandirigmang nakatayo roon ay pumalakpak sa kanilang mga bisig nang malakas at iwinagayway ang kanilang mga kasuotan—nagagalak sa tanawin ng isang-laban-sa-isa sa gitna ng mas malawak na digmaan.”

Verse 10

आजलसश्नु: कुरवस्तत्र वादित्राणि समन्ततः । कर्ण प्रहर्षयिष्यन्त: शड्खान्‌ दध्मुश्न॒ सर्वश:

Sinabi ni Sañjaya: Doon, pinalagitik ng mga Kaurava ang mga tugtugin sa lahat ng panig; at upang pasayahin si Karṇa at itaas ang kanyang loob, hinipan nila ang mga kabibe (conch) saanman.

Verse 11

तदनन्तर कर्णका हर्ष बढ़ानेके लिये कौरव-सैनिक वहाँ सब ओर बाजे बजाने और शंखध्वनि करने लगे ।। तथैव पाण्डवा: सर्वे हर्षपन्तो धनंजयम्‌ | तूर्गशड्खनिनादेन दिश: सर्वा व्यनादयन्‌,इसी प्रकार समस्त पाण्डव भी अर्जुनका हर्ष बढ़ाते हुए वाद्यों और शंखोंकी ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, upang lalo pang pasiglahin si Karṇa, ang mga kawal ng Kaurava sa lahat ng panig ay nagsimulang tumugtog at humihip ng mga kabibe. Gayon din, ang lahat ng Pāṇḍava, upang itaas ang loob ni Dhanañjaya (Arjuna), ay pinaugong ang bawat dako sa ingay ng mga trumpeta at dagundong ng mga kabibe.

Verse 12

क्ष्वेडितास्फोटितोकत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतो5भवत्‌ | बाहुशब्दैश्व शूराणां कर्णार्जुनसमागमे,कर्ण और अर्जुनके उस संघर्षमें शूरवीरोंके सिंहनाद करने, ताली बजाने, गर्जने और भुजाओंपर ताल ठोकनेसे सब ओर भयानक आवाज गूँज उठी

Sinabi ni Sañjaya: Sa sagupaan nina Karṇa at Arjuna, naging magulo ang larangan sa lahat ng panig. Sa pag-ungal ng mga mandirigma na parang mga leon, sa pagpalakpak, pagsigaw, at pagdagok sa kanilang mga bisig bilang hamon, umangat sa lahat ng dako ang isang nakapanghihilakbot na ingay.

Verse 13

तौ दृष्टवा पुरुषव्याप्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ | प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिध्वजायुतौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang dalawang bayani na tila mga tigre—nakatindig sa kanilang mga karwahe, pinakadakila sa mga mandirigmang-karwahe—na kapwa may hawak na dambuhalang pana at kapwa may mga palaso, sibat, at watawat, napuno ng galak ang mga hukbo. Inilalarawan ang pagtatagpong ito bilang isang sukdulang tunggalian na halos kosmiko: dalawang magkatulad na kampeon, tinutulak ng pagnanais na pumatay at magtagumpay.

Verse 14

वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्लौ शड्खशोभितौ । तूणीरवरसम्पन्नौ द्वावप्येती सुदर्शनी,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Kapwa ang dalawang maringal na mandirigma ay nakasuot ng baluti at may mga espadang nakatali sa baywang. Puti ang kanilang mga kabayo, at sila’y pinalamutian ng mga kabibe; bawat isa’y may napakahusay na lalagyan ng palaso. Kaaya-ayang pagmasdan, tumindig silang kapwa bilang mga mandirigmang-karwahe na walang kapantay—magkatulad sa kahandaan, ngunit pinaiigting ng hangaring daigin ang isa’t isa.

Verse 15

रक्तचन्दनदिग्धाड़ौ समदौ गोवृषाविव । चापविद्युद्ध्वजोपेतौ शस्त्रसम्पत्तियोधिनौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang lalaking yaon na tila mga leon, na ang mga sangkap ay pinahiran ng pulang sandal, ay nakatindig na magkasinglakas, lasing sa sigla ng digmaan na parang dalawang makapangyarihang toro. Bawat isa’y may busog, may watawat na kumikislap na gaya ng kidlat, at taglay ang ganap na sandatahan—mga mandirigmang ganap sa lahat ng yaman ng pakikidigma.”

Verse 16

चामरव्यजनोपेतौ श्वेतच्छत्रोपशोभितौ । कृष्णशल्यरथोपेतौ तुल्यरूपौ महारथौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay magkahawig ang anyo—pinalilibutan ng mga pamaypay na buntot-yak at mga pamaypay na panghawi, at pinapaganda ng mapuputing payong na panghari. Ang isa’y nasa karwaheng minamaneho ni Kṛṣṇa, at ang isa’y nasa karwaheng minamaneho ni Śalya. Kaya’t magkatapat silang magkasingningning at magkasing-antas, mga karibal na magkapantay; at ang kanilang panlabas na karangyaan ay sumasalamin sa mabigat na bigkis ng digmaan, habang ang tadhana at tungkulin ay nagtutulak sa kanila sa pasyang sagupaan.”

Verse 17

सिंहस्कन्धौ दीर्घभुजौ रक्ताक्षौ हेममालिनौ | सिंहस्कन्धप्रतीकाशौ व्यूढोरस्कौ महाबलौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang bayaning tila mga leon—balikat na gaya ng leon, mahahabang bisig, mapupulang mata, at may mga kuwintas na ginto—ay nagliliwanag sa taas ng kanilang mga balikat na parang leon at sa lawak ng kanilang dibdib; kapwa sila nagtataglay ng napakalaking lakas.”

Verse 18

अन्योन्यवधमिच्छन्तावन्योन्यजयकाड्क्षिणौ । अन्योन्यमभिधावन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव । प्रभिन्नाविव मातड़्ौ सुसंरब्धाविवाचलौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: “Nagnanais na patayin ang isa’t isa at uhaw sa tagumpay laban sa katapat, silang dalawa’y sumugod nang tuwid sa isa’t isa—gaya ng dalawang toro na nagbabanggaan sa kulungan. Gaya ng mga elepanteng lalaking lasing sa musth na nakawala, sinakmal sila ng mabangis na poot; at gaya ng mga bundok, nanatili silang di matinag.”

Verse 19

आशीविषशिशुप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ । इन्द्रवृत्राविव क्रुद्धौ सूर्याचन्द्रसमप्रभौ,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang yaon ay wari’y mga anak ng makamandag na ahas; nakapanghihilakbot na gaya nina Yama, Kāla, at Antaka. Gaya nina Indra at Vṛtra, nagngangalit sila sa isa’t isa; at kapwa sila nagniningning na magkasingliwanag, tulad ng Araw at ng Buwan.”

Verse 20

महाग्रहाविव क्रुद्धौ युगान्ताय समुत्थितौ । देवगर्भी देवबलौ देवतुल्यौ च रूपत:,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: Gaya ng dalawang dambuhalang planeta na nag-aalab sa poot at tumindig upang maghatid ng wakas ng isang yugto, lumantad at tumayo ang dalawang iyon—isinilang sa mga diyos, taglay ang lakas na tulad ng sa mga diyos, at kagandahang anyo na kapantay ng mga diyos. Ang kanilang pagharap sa larangan ng digmaan ay hudyat ng sagupaan na yayanig sa daigdig, sapagkat kapwa sila nagpasiyang magwagi at lipulin ang isa’t isa.

Verse 21

वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: Ang dalawang bayani na tulad ng leon ay nagningning sa kanilang mga karwahe, pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe. Bawat isa’y may hawak na napakalaking busog; bawat isa’y may mga palaso, mga sandatang sibat, at watawat. Nakabaluti, may tabak na nakatali sa baywang, at hinihila ng mapuputing kabayo, sila’y kaaya-ayang pagmasdan—pinalamutian ng mga kabibe at may mahuhusay na lalagyan ng palaso. Pinahiran ng pulang sandal ang kanilang mga katawan; gaya ng dalawang torong lasing sa pagmamataas, sila’y umuugong sa yabang. Ang kanilang mga busog at watawat ay kumikislap na parang kidlat; bihasa sa pakikipaglaban gamit ang sari-saring sandata; sinasamahan ng mga pamaypay at fly-whisk at pinapaganda ng puting payong. Ang isa’y may Śrī Kṛṣṇa bilang tagapagpatakbo ng karwahe, ang isa nama’y si Śalya; at ang dalawang dakilang mandirigma sa karwahe ay wari’y magkatulad—balikat na parang leon, mahahabang bisig, mapupulang mata, may gintong kuwintas na bulaklak, malapad ang dibdib, at napakalakas. Kapwa nila ninanais ang kamatayan ng isa’t isa at minimithi ang tagumpay. Gaya ng dalawang torong nagsasalpukan sa kulungan, gaya ng dalawang elepanteng nasa musth at punô ng poot, sila’y sumugod sa isa’t isa—matatag na parang bundok, nakapanghihilakbot na parang Yama, Kāla, at Antaka; nagngangalit na parang Indra at Vṛtrāsura; nagniningning na parang araw at buwan; na wari’y dalawang dambuhalang planeta na bumangon sa galit upang maghatid ng pagwasak. Isinilang sa mga diyos, kasinglakas at kasingganda ng mga diyos, sila’y tila araw at buwan na bumaba sa lupa sa kalooban ng Maykapal. Kaya, O panginoon ng mga tao, nang makita ng iyong mga kawal ang dalawang mandirigmang tulad ng tigre na magkaharap na parang dalawang leon, sumiklab ang matinding pananabik sa buong hukbo.

Verse 22

तौ दृष्टवा पुरुषव्याप्रौ शार्ट्लाविव घिष्ठितौ । बभूव परमो हर्षस्तावकानां विशाम्पते,वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान्‌ थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान्‌ बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान्‌ ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान्‌ थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान्‌ और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हुआ

Wika ni Sañjaya: O panginoon ng mga tao, nang makita ang dalawang bayani na tulad ng tigre na nakatindig na matatag na parang dalawang dambuhalang mabangis na hayop, sumiklab sa iyong mga mandirigma ang sukdulang pananabik.

Verse 23

संशय: सर्वभूतानां विजये समपद्यत | समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णघधनंजयौ,पुरुषसिंह कर्ण और धनंजयको एकत्र हुआ देखकर समस्त प्राणियोंको किसी एककी विजयमें संदेह होने लगा

Wika ni Sañjaya: Nang makita ng lahat ng nilalang sina Karṇa at Dhanañjaya—mga bayani na tulad ng tigre—na nagharap, sumibol sa bawat puso ang pag-aalinlangan kung sino ang magwawagi.

Verse 24

उभौ वरायुधधरावुभौ रणकृतश्रमौ । उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम्‌,दोनोंने श्रेष्ठ आयुध धारण कर रखे थे, दोनोंने ही युद्धकी कला सीखनेमें परिश्रम किया था और दोनों अपनी भुजाओंके शब्दसे आकाशको प्रतिध्वनित कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: Kapwa sila may tangan ng mahuhusay na sandata; kapwa sila hinubog ng pagod at pagsubok ng digmaan. At sa dagundong ng kanilang mga bisig, kapwa nila pinayanig ang kalangitan sa alingawngaw.

Verse 25

उभौ विश्लुतकर्माणौ पौरुषेण बलेन च | उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामरराजयो:

Wika ni Sañjaya: Kapwa sila, na waring wala nang pagpipigil sa kanilang mga gawa, ay magkatapat sa tapang ng lalaki at sa lantay na lakas. Sa labanan, sila’y nagmistulang magkapareho—gaya ni Śambara na humaharap sa Amara-rāja, ang hari ng mga diyos.

Verse 26

दोनोंके कर्म विख्यात थे। युद्धमें पुरुषार्थ और बलकी दृष्टिसे दोनों ही शम्बरासुर और देवराज इन्द्रके समान थे ।। कार्तवीर्यसमौ चोभौ तथा दाशरथे: समौ । विष्णुवीर्यसमौ चोभौ तथा भवसमौ युधि,दोनों ही युद्धमें कार्तवीर्य अर्जुन, दशरथनन्दन श्रीराम, भगवान्‌ विष्णु और भगवान्‌ शंकरके समान पराक्रमी थे

Wika ni Sañjaya: Kapwa sila bantog sa kanilang mga gawa. Sa siksik ng labanan, sa tapang ng lalaki at sa lantay na lakas, sila’y gaya ni Śambara na Asura at gaya ni Indra, panginoon ng mga diyos. Tunay, sa digmaan kapwa sila kapantay ni Kārtavīrya Arjuna, kapantay ni Rāma na anak ni Daśaratha, kapantay sa lakas ng loob ni Viṣṇu, at kapantay ni Bhava (Śiva) mismo—gayon sila kabagsik sa sagupaan.

Verse 27

उभौ श्वेतहयौ राजन्‌ रथप्रवरवाहिनौ । सारथी प्रवरौ चैव तयोरास्तां महारणे,“राजन! दोनोंके घोड़े सफेद रंगके थे। दोनों ही श्रेष्ठ रथपर सवार थे और उस महासमरमें दोनोंके सारथि श्रेष्ठ पुरुष थे

Wika ni Sañjaya: “O Hari, kapwa sila may mga kabayong puti, at kapwa sila nakasakay sa mahuhusay na karwaheng pandigma. Sa dakilang labang iyon, ang mga tagapagmaneho ng kanilang mga karwahe ay kapwa rin mga lalaking sukdulang bihasa.”

Verse 28

ततो दृष्टवा महाराज राजमानौ महारथौ । सिद्धचारणसंघानां विस्मय: समपद्यत,महाराज! वहाँ सुशोभित होनेवाले दोनों महारथियों-को देखकर सिद्धों और चारणोंके समुदायोंको बड़ा आश्वर्य हुआ

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O dakilang Hari, nang makita ang dalawang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na nagliliwanag sa karilagan, ang mga nagkakatipong Siddha at Cāraṇa ay napuno ng matinding pagkamangha.

Verse 29

तव पुत्रास्तत: कर्ण सबला भरतर्षभ । परिवत्रुर्महात्मानं क्षिप्रमाहवशोभिनम्‌,भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर सेनासहित आपके पुत्र युद्धमें शोभा पानेवाले महामनस्वी कर्णको शीघ्र ही सब ओरसे घेरकर खड़े हो गये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O toro sa angkan ng Bharata, ang iyong mga anak—kasama ang kanilang mga hukbo—ay mabilis na pumaligid kay Karṇa sa lahat ng panig, sa dakilang mandirigmang marangal ang loob na nagliliwanag sa digmaan.

Verse 30

तथैव पाण्डवा हृष्टा धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । परिवत्र॒र्महात्मानं पार्थमप्रतिमं युधि,इसी प्रकार हर्षमें भरे हुए धृष्टद्युम्न आदि पाण्डववीर युद्धमें अपना सानी न रखनेवाले महात्मा कुन्तीकुमार अर्जुनको घेरकर खड़े हुए

Sinabi ni Sañjaya: “Gayon din, ang mga Pāṇḍava—nag-uumapaw sa galak at pinangungunahan sa unahan ni Dhṛṣṭadyumna—ay nagsiksikan at pumalibot kay Pārtha (Arjuna), ang dakilang-loob na anak ni Kuntī, na walang kapantay sa digmaan.”

Verse 31

(यमौ च चेकिताननश्न प्रहृष्टाश्न प्रभद्रका: । नानादेश्याश्न ये शूरा: शिष्टा युद्धाभिनन्दिन: ।। ते सर्वे सहिता हृष्टा: परिवद्रुर्धनंजयम्‌ । रिरक्षिषन्त: शत्रुघ्नं पत्त्यश्चवरथकुञ्जरै: ।। धनंजयस्य विजये धृता: कर्णवधेडपि च । नकुल, सहदेव, चेकितान, हर्षमें भरे हुए प्रभद्रकगण, नाना देशोंके निवासी और युद्धका अभिनन्दन करनेवाले अवशिष्ट शूरवीर--ये सब-के-सब हर्षमें भरकर एक साथ अर्जुनको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये। वे पैदल, घुड़सवार, रथों और हाथियोंद्वारा शत्रुसूदन अर्जुनकी रक्षा करना चाहते थे। उन्होंने अर्जुनकी विजय और कर्णके वधके लिये दृढ़ निश्चय कर लिया था। तथैव तावका: सर्वे यत्ता: सेनाप्रहारिण: । दुर्योधनमुखा राजन्‌ कर्ण जुगुपुराहवे ।) राजन! इसी प्रकार दुर्योधन आदि आपके सभी पुत्र सावधान एवं शत्रुसेनाओंपर प्रहार करनेके लिये उद्यत हो युद्धस्थलमें कर्णकी रक्षा करने लगे। तावकानां रणे कर्णो ग्लहो ह्यासीद्‌ विशाम्पते । तथैव पाण्डवेयानां ग्लह: पार्थो5भवत्‌ तदा,प्रजानाथ! आपकी ओरसे युद्धरूपी जूएमें कर्णको दाँवपर लगा दिया गया था। इसी प्रकार पाण्डवपक्षकी ओरसे कुन्तीकुमार अर्जुन दाँवपर चढ़ गये थे

Sinabi ni Sañjaya: Ang kambal na anak ni Mādrī (Nakula at Sahadeva), si Cekitāna, at ang mga Prabhadraka—nag-uumapaw sa tuwa—kasama ang iba pang matatapang na mandirigma mula sa sari-saring lupain, mga disiplinadong lalaking nagagalak sa labanan, silang lahat, nagkakaisang masaya, ay bumuo ng singsing na panangga sa paligid ni Dhanañjaya (Arjuna). Sa pamamagitan ng impanterya, kabalyerya, mga karwahe, at mga elepante, ibig nilang ingatan si Arjuna na mamumuksa ng kaaway, matibay ang pasya sa kanyang tagumpay at sa pagpaslang din kay Karṇa. Gayon din, O Hari, ang lahat ng iyong mga mandirigma—pinangungunahan ni Duryodhana—ay nanindigang mapagbantay, sabik humampas sa hukbo ng kaaway, at sa digmaan ay ipinagtanggol nila si Karṇa. Sa digmaang iyon, O panginoon ng bayan, si Karṇa ang naging pusta sa iyong panig; at sa panig ng mga Pāṇḍava, si Pārtha (Arjuna) naman ang naging pusta—bawat hukbo’y itinataya ang pag-asa at dangal sa kanilang kampeon.

Verse 32

त एव सभ्यास्तत्रासन्‌ प्रेक्षकाश्नाभवन्‌ सम ते । तत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवी जयपराजयौ,जो पहलेके जूएमें दर्शक थे, वे ही वहाँ भी सभासद्‌ बने हुए थे। वहाँ युद्धरूपी जूआ खेलते हुए इन वीरोंमेंसे एककी जय और दूसरेकी पराजय अवश्यम्भावी थी

Sinabi ni Sañjaya: “Yaon ding mga taong naging manonood sa naunang sugalan ng dice ay naroon muli, ngayo’y nakaupo bilang mga kasapi ng kapulungan. At doon, habang ‘nilalaro’ ng mga bayani ang pustahang digmaan, ang tagumpay ng isang panig at ang pagkatalo ng kabila ay di-maiiwasan—nakapirmi na ang kahihinatnan ng malagim na larong iyon.”

Verse 33

ताभ्यां द्यूतं समासक्तं विजयायेतराय च । अस्माकं पाण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि,उन दोनोंने युद्धके मुहानेपर खड़े हुए हमलोगों तथा पाण्डवोंकी विजय अथवा पराजयके लिये रणद्यूत आरम्भ किया था

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dalawang iyon, nakatindig sa pinakaharap ng larangan, ay nagsimula ng malagim na ‘laro ng digmaan’—isang pustahang ang nakataya ay tagumpay o pagkatalo para sa amin at para sa mga Pāṇḍava.”

Verse 34

तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ । अन्योन्यं प्रतिसंरब्धावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ,महाराज! युद्धमें शोभा पानेवाले वे दोनों वीर परस्पर कुपित हो एक-दूसरेके वधकी इच्छासे संग्रामके लिये खड़े हुए थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang dalawang bayaning iyon—maningning sa digmaan—ay nakatindig na magkaharap sa larangan, kapwa nag-aalab sa poot at kapwa naghahangad ng kamatayan ng isa’t isa.”

Verse 35

तावुभौ प्रजिहीर्षस्ताविन्द्रवत्राविव प्रभो । भीमरूपधरावास्तां महाधूमाविव ग्रहौ,प्रभो! इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे दोनों एक-दूसरेपर प्रहारकी इच्छा रखते थे। उस समय उन दोनोंने दो महान्‌ केतु-्रहोंके समान अत्यन्त भयंकर रूप धारण कर लिया था

Wika ni Sañjaya: O panginoon, ang dalawang iyon—kapwa naglalayong pabagsakin ang isa’t isa—ay nagkatapat na parang sina Indra at Vṛtra. Sa pag-anyong lubhang nakapanghihilakbot, nagmistula silang dalawang masamang palatandaan sa langit na maitim na parang usok—larawang nagpapakita kung paanong ang poot ng digmaan ay nakapapawi ng paghatol at ginagawang sagisag ng kapahamakan ang mga mandirigma.

Verse 36

ततोडन्‍्तरिक्षे साक्षेपा विवादा भरतर्षभ । मिथो भेदाश्न भूतानामासन्‌ कर्णार्जुनान्तरे,भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर अन्तरिक्षमें स्थित हुए समस्त भूतोंमें कर्ण और अर्जुनकी जय- पराजयको लेकर परस्पर आक्षेपयुक्त विवाद और मतभेद पैदा हो गया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O bantayog ng angkan ng Bharata, sa lahat ng nilalang na nasa kalagitnaan ng himpapawid ay sumiklab ang mga pagtatalong puno ng paratang at sagutan, at nagkaroon ng pagkakahati-hati ng opinyon tungkol sa tagumpay o pagkatalo nina Karṇa at Arjuna. Maging ang mga nanonood sa labanan ay nahati, na nagpapakita kung gaano kabigat at kapuspos ng usaping moral ang tunggaliang ito.

Verse 37

व्यश्रूयन्त मिथो भिन्ना: सर्वलोकास्तु मारिष | देवदानवगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा:

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang, mula sa bawat daigdig ay sumiklab ang kaguluhan ng magkakahiwalay at magkakasalungat na sigaw. Ang mga Deva, Dānava, Gandharva, Piśāca, Nāga, at Rākṣasa ay waring sabay-sabay na narinig—isang masamang koro na sumasalamin sa kaguluhang moral at kosmiko na pinakawalan ng digmaan.

Verse 38

द्यौरासीत्‌ सूतपुत्रस्य पक्षे मातेव धिष्ठिता

Wika ni Sañjaya: Ang langit mismo ay waring kumakampi sa anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karṇa), na parang isang inang matatag na nakatindig upang ipagtanggol ang kanyang anak—na wari’y maging ang mga sangkap ng kalikasan ay pumapanig sa kanya sa sandaling iyon ng digmaan.

Verse 39

गिरय: सागराश्रैव नद्यक्ष सजलास्तथा

Wika ni Sañjaya: “Maging ang mga bundok, ang mga karagatan, at ang mga ilog—na puno pa rin ng tubig—(ay tila nayanig at nalupig).” Ipinahihiwatig ng taludtod ang pagkagambalang abot-kosmos: na ang karahasan at tindi ng digmaan ay yumanig hindi lamang sa mga mandirigma kundi pati sa katatagan ng kalikasan, na nagbubunyag ng bigat na moral at lawak ng kapinsalaan ng digmaan.

Verse 40

असुरा यातुधानाश्न गुहाकाश्न परंतप

Sinabi ni Sañjaya: “Naroon (na nakahanay) ang mga Asura, ang mga Yātudhāna, at maging ang mga nilalang na naninirahan sa mga yungib—o ikaw na tagasunog ng mga kaaway.”

Verse 41

मुनयश्लारणा: सिद्धा वैनतेया वयांसि च

Sinabi ni Sañjaya: “Naroon (na nagkatipon) ang mga Muni, ang mga Cāraṇa, ang mga Siddha, at pati ang mga ibong tagasunod ni Vainateya (Garuda).”

Verse 42

रत्नानि निधय: सर्वे वेदाक्षाख्यानपञ्चमा: । सोपवेदोपनिषद: सरहस्या: ससंग्रहा:

Sinabi ni Sañjaya: “Ang lahat ng hiyas at mga kayamanang nakalagak—kasama ang mga Veda, ang mga salaysay na kaugnay nito, at ang limang sangay ng banal na kaalaman—gayundin ang mga Upaveda, ang mga Upaniṣad, ang mga lihim na diwa nito, at ang mga kalipunang buod—(ay naroon noon).”

Verse 43

वासुविकश्षित्रसेनश्व॒ तक्षको मणिकस्तथा । सर्पाश्चिव तथा सर्वे काद्रवेयाश्व॒ सान्वया:

Sinabi ni Sañjaya: “Naroon sina Vāsuvika at Kṣitrasena, gayundin sina Takṣaka at Maṇika—oo, ang lahat ng mga ahas, ang mga Kādraveya kasama ang buong angkan nila—ay naroon.”

Verse 44

विषवन्तो महाराज नागाश्चार्जुनतो5भवन्‌ | ऐरावता: सौरभेया वैशालेयाश्ष भोगिन:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, mula kay Arjuna ay sumiklab ang mga ahas na may kamandag—mga makapangyarihang nāga, kabilang ang mga Airāvata, Saurabheya, at Vaiśāleya—na pumupulupot at umiindayog bilang mga kakila-kilabot na ‘bhogin.’”

Verse 45

एते5भवन्नर्जुनतः क्षुद्रसर्पाश्न॒ कर्णत: । महाराज! मुनि, चारण, सिद्ध, गरुड़, पक्षी, रत्न, निधियाँ, उपवेद, उपनिषद्‌, रहस्य, संग्रह और इतिहास-पुराणसहित सम्पूर्ण वेद, वासुकि, चित्रसेन, तक्षक, मणिक, सम्पूर्ण सर्पगण, अपने वंशजोंसहित कद्रूकी संतानें, विषैले नाग, ऐरावत, सौरभेय और वैशालेय सर्प--ये सब अर्जुनके पक्षमें हो गये। छोटे-छोटे सर्प कर्णका साथ देने लगे || ४१--४४ ई || ईहामृगा व्यालमृगा माड्ल्याश्न मृगद्धिजा:

Wika ni Sañjaya: Nang sandaling iyon, ang maliliit na ahas ay lumipat sa panig ni Arjuna, samantalang ang iba ay kumampi kay Karṇa. Kaya maging sa hanay ng mga nāga ay nabuo ang mga pangkat—may sumuporta kay Arjuna at may kumampi kay Karṇa—na wari’y salamin ng digmaan: ang mga alyansa’y nagbabago ayon sa nakikitang lakas, sa tadhana, at sa mga dating ugnayan, hindi sa iisang di-nagbabagong katapatan.

Verse 46

वसवो मरुतः साध्या रुद्रा विश्वेदश्चिनौ तथा,वसु, मरुदगण, साध्य, रुद्र, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, सोम, पवन और दसों दिशाएँ अर्जुनके पक्षमें हो गये एवं (इन्द्रके सिवा अन्य) आदित्यगण कर्णके पक्षमें हो गये। महाराज! वैश्य, शूद्र, सूत तथा संकर जातिके लोग सब प्रकारसे उस समय राधापुत्र कर्णको ही अपनाने लगे

Wika ni Sañjaya: Ang mga Vasu, ang mga Marut, ang mga Sādhya, ang mga Rudra, ang mga Viśvedevas, at ang kambal na Aśvin—kasama sina Agni, Indra, Soma, Vāyu, at ang sampung direksiyon—ay pumanig kay Arjuna; samantalang ang mga Āditya (maliban kay Indra) ay kumampi kay Karṇa. O Hari, nang panahong iyon ang mga Vaiśya at Śūdra, ang mga Sūta, at yaong mga isinilang sa halong lahi, sa lahat ng paraan ay piniling dumikit kay Karṇa, anak ni Rādhā. Ipinapakita ng siping ito na ang digmaan ay hindi lamang tunggalian ng tao kundi paghanay ng mga puwersang kosmiko; at ibinubunyag din kung paanong ang mga pangkat sa lipunan—dahil sa katapatan, dangal, o inaakalang pakinabang—ay nagtitipon sa likod ng isang kampeon, na nagbubukas ng tanong tungkol sa dharma, katayuan, at etika ng pagkampi sa panahong watak ang kaharian.

Verse 47

अग्निरिन्द्रश्न सोमश्न॒ पवनो5थ दिशो दश । धनंजयस्य ते पक्षे आदित्या: कर्णतो5भवन्‌,वसु, मरुदगण, साध्य, रुद्र, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, सोम, पवन और दसों दिशाएँ अर्जुनके पक्षमें हो गये एवं (इन्द्रके सिवा अन्य) आदित्यगण कर्णके पक्षमें हो गये। महाराज! वैश्य, शूद्र, सूत तथा संकर जातिके लोग सब प्रकारसे उस समय राधापुत्र कर्णको ही अपनाने लगे

Wika ni Sañjaya: Sina Agni, Indra, Soma, Vāyu, at ang sampung direksiyon ay tumindig sa panig ni Dhanañjaya Arjuna; ang mga Vasu, mga pangkat ng Marut, mga Sādhya, mga Rudra, mga Viśvedevas, at ang kambal na Aśvin ay pumanig din kay Arjuna. Ngunit ang mga Āditya—maliban kay Indra—ay lumipat sa panig ni Karṇa. O Hari, nang panahong iyon ang mga Vaiśya, Śūdra, Sūta, at mga pamayanang halong pinagmulan, sa lahat ng paraan ay piniling dumikit kay Karṇa, anak ni Rādhā, at sa kanya lamang.

Verse 48

विश: शूद्राश्न सूताश्व ये च संकरजातय: । सर्वशस्ते महाराज राधेयमभजंस्तदा,वसु, मरुदगण, साध्य, रुद्र, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, सोम, पवन और दसों दिशाएँ अर्जुनके पक्षमें हो गये एवं (इन्द्रके सिवा अन्य) आदित्यगण कर्णके पक्षमें हो गये। महाराज! वैश्य, शूद्र, सूत तथा संकर जातिके लोग सब प्रकारसे उस समय राधापुत्र कर्णको ही अपनाने लगे

Wika ni Sañjaya: “O dakilang Hari, ang mga Vaiśya, ang mga Śūdra, ang mga Sūta, at yaong mga isinilang sa halong angkan—lahat sila, sa lahat ng paraan, nang panahong iyon ay pumanig kay Rādheya (Karṇa).” Binibigyang-diin ng taludtod na ito na sa gitna ng pagyanig ng moralidad at lipunan sa digmaan, malalawak na bahagi ng bayan ang nahila kay Karṇa—na nagpapahiwatig ng bigat ng dangal, pag-aaruga ng patron, at inaakalang lakas, higit pa sa minanang katayuan lamang.

Verse 49

देवास्तु पितृभि: सार्थ सगणा: सपदानुगा: । यमो वैश्रवणश्वैव वरुणश्न यतो<र्जुन:

Wika ni Sañjaya: Ang mga diyos, kasama ang mga Pitṛ (mga espiritu ng ninuno), na may kani-kanilang mga pangkat at tagasunod; at sina Yama, Vaiśravaṇa (Kubera), at Varuṇa—lahat sila’y naroon, sa panig kung saan nakatindig si Arjuna. Ipinahihiwatig ng tagpong ito na ang matuwid na paninindigan at disiplin sa labanan ay nakaaakit maging sa kaayusang moral at kosmiko upang pumanig sa isang layon.

Verse 50

प्रेताश्नैव पिशाचाश्न क्रव्यादाश्च॒ मृगाण्डजा:

Ini ang ulat ni Sañjaya: naging kasindak-sindak ang larangan ng digmaan kaya pati ang mga nilalang na kumakain ng bangkay—mga ghoul, mga kumakain ng laman, at mga nilikhang ipinanganak mula sa itlog ng mababangis na hayop—ay nahikayat doon upang lamunin ang mga nabuwal.

Verse 51

देवब्रह्मनृपर्षीणां गणा: पाण्डवतो5भवन्‌,राजन! देवर्षि, ब्रह्मर्षि तथा राजर्षियोंके समुदाय पाण्डुपुत्र अर्जुनके पक्षमें थे। तुम्बुरु आदि गन्धर्व, प्राधा और मुनिसे उत्पन्न हुए गन्धर्व एवं अप्सराओंके समुदाय भी अर्जुनकी ही ओर थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang mga pangkat ng mga deva, mga brahmin, mga hari, at mga rishi ay tumindig sa panig ng mga Pāṇḍava. Ang mga kapulungan ng mga devarshi, brahmarshi, at rajarshi ay kumiling kay Arjuna, anak ni Pāṇḍu. Si Tumburu at iba pang Gandharva, ang mga Gandharva na isinilang kina Prādhā at sa muni, at ang mga kapulungan ng mga Apsara ay pumanig din kay Arjuna.”

Verse 52

तुम्बुरुप्रमुखा राजन्‌ गन्धर्वाश्व यतोर्डर्जुन: । प्राधेया: सहमौनेया गन्धर्वाप्सरसां गणा:,राजन! देवर्षि, ब्रह्मर्षि तथा राजर्षियोंके समुदाय पाण्डुपुत्र अर्जुनके पक्षमें थे। तुम्बुरु आदि गन्धर्व, प्राधा और मुनिसे उत्पन्न हुए गन्धर्व एवं अप्सराओंके समुदाय भी अर्जुनकी ही ओर थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang mga Gandharva na pinamumunuan ni Tumburu, at ang mga pangkat ng Gandharva at Apsara—yaong tinatawag na Prādeya at yaong isinilang mula sa rishi Mauni—ay pumanig kay Arjuna.”

Verse 53

(सहाप्सरोभि: शुद्धाभिकवर्देवदूता श्व गुह्दका: । किरीटिनं संश्रिता: सम पुण्यगन्धा मनोरमा: ।। अमनाज्ञाक्ष ये गन्धास्ते सर्वे कर्णमाश्रिता: । शुद्ध अप्सराओंसहित देवदूत, गुह्मक और मनोरम पवित्र सुगन्‍न्ध--ये सब किरीटधारी अर्जुनके पक्षमें आ गये तथा मनको प्रिय न लगनेवाले जो दुर्गन्धयुक्त पदार्थ थे, उन सबने कर्णका आश्रय लिया था। विपरीतान्यरिष्टानि भवन्ति विनशिष्यताम्‌ ।। ये त्वन्तकाले पुरुषं विपरीतमुपाश्रितम्‌ । प्रविशन्ति नर क्षिप्रं मृत्युकाले5 भ्युपागते ।। ते भावा: सहिता: कर्ण प्रविष्टा: सूतनन्दनम्‌ । विनाशोन्मुख प्राणियोंके समक्ष जो विपरीत अनिष्ट प्रकट होते हैं, अन्तकालमें विपरीतभावका आश्रय लेनेवाले पुरुषमें उसकी मृत्युकी घड़ी आनेपर जो भाव प्रवेश करते हैं, वे सभी भाव और अरिष्ट एक साथ सूतपुत्र कर्णके भीतर प्रविष्ट हुए। ओजस्तेजश्न सिद्धिश्न प्रहर्ष: सत्यविक्रमौ ।। मनस्तुष्टिर्जयश्वापि तथा55नन्‍्दो नृपोत्तम । ईदृशानि नरव्यात्र तस्मिन्‌ संग्रामसागरे ।। निमित्तानि च शुभ्राणि विविशुर्जिष्णुमाहवे । नरव्याप्र! नृपश्रेष्ठट ओज, तेज, सिद्धि, हर्ष, सत्य, पराक्रम, मानसिक संतोष, विजय तथा आनन्द--ऐसे ही भाव और शुभ निमित्त उस युद्धसागरमें विजयशील अर्जुनके भीतर प्रविष्ट हुए थे। ऋषयो ब्राह्मुणै: सार्धमभजन्त किरीटिनम्‌ ।। ततो देवगणै: सार्थ सिद्धाश्ष सह चारणै: । द्विधाभूता महाराज व्याश्रयन्त नरोत्तमौ ।। ब्राह्मगोंसहित ऋषियोंने किरीटधारी अर्जुनका साथ दिया। महाराज! देवसमुदायों और चारणोंके साथ सिद्धगण दो दलोंमें विभक्त होकर उन दोनों नरश्रेष्ठ अर्जुन और कर्णका पक्ष लेने लगे। विमानानि विचित्राणि गुणवन्ति च सर्वशः । समारुह्य समाजममुर्दरथथं कर्णपार्थयो: ।।) वे सब लोग विचित्र एवं गुणवान्‌ विमानोंपर बैठकर कर्ण और अर्जुनका द्वैरथयुद्ध देखनेके लिये आये थे। ईहामृगा: पक्षिगणा द्विपाश्वरथपत्तिभि: | उह्ामानास्तथा मेघैर्वायुना च मनीषिण:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga dalisay na Apsara, kasama ang mga sugo ng mga deva at ang mga Guhyaka—mabango sa mapalad na halimuyak at kaaya-ayang pagmasdan—ay kumupkop sa diademang Arjuna. Ngunit ang lahat ng amoy na di-kanais-nais at masamang palatandaan ay kumapit kay Karṇa. Sa mga malapit nang mapuksa, lumilitaw ang mga salungat at mapaminsalang tanda. At sa huling sandali, kapag papalapit ang kamatayan, ang mga kalagayang-loob na ukol sa taong napasailalim sa salungat na tadhana ay mabilis na pumapasok sa kanya. Ang lahat ng gayong masamang kalagayan ay sabay-sabay na pumasok kay Karṇa, anak ng karwaheng-mamaneho. Ngunit sa dagat ng labanan, O pinakamainam sa mga hari, ang sigla, ningning, tagumpay, pag-uumapaw na galak, tunay na kabayanihan, kapanatagan ng isip, pananaig, at ligaya—ang gayong maliwanag na disposisyon at mapalad na palatandaan—ay pumasok kay Jishṇu (Arjuna) sa digmaan. Ang mga rishi kasama ang mga brahmin ay kumampi sa diademang Arjuna. Pagkaraan, ang mga pangkat ng mga deva, kasama ang mga Siddha at Cāraṇa, O dakilang hari, ay nahati sa dalawang panig at kumampi sa dalawang pinakadakilang lalaki (Arjuna at Karṇa). Sumakay sila sa mga kahanga-hanga at mariringal na vimāna upang masaksihan ang mataas na tunggalian ng karwahe nina Karṇa at Pārtha.

Verse 54

देवदानवगन्धर्वा नागयक्षा: पतत्त्रिण:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga deva, mga Dānava, mga Gandharva, mga Nāga, mga Yakṣa, at maging ang mga ibon—mga nilalang ng bawat uri—ay naroon.

Verse 55

महर्षयो वेदविद: पितरश्न स्वधाभुज: । तपोविद्यास्तथौषध्यो नानारूपबलान्विता:

Sinabi ni Sañjaya: “Naroon ang mga dakilang rishi, mga dalubhasa sa Veda, at ang mga Pitṛ—mga Ninunong Ama—na tumatanggap ng handog na svadhā. Kasama rin nila ang mga kapangyarihang isinilang sa pag-aayuno at banal na kaalaman, at ang mga mabisang halamang-gamot—taglay ang sari-saring lakas.”

Verse 56

अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तो&वतस्यथिरे । महाराज! देवता, दानव, गन्धर्व, नाग, यक्ष, पक्षी, वेदज्ञ महर्षि, स्वधाभोजी पितर, तप, विद्या तथा नाना प्रकारके रूप और बलसे सम्पन्न ओषधियाँ--ये सब-के-सब कोलाहल मचाते हुए अन्तरिक्षमें खड़े हुए थे ।। ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभि: सार्थ प्रजापतिभिरेव च

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, umalingawngaw sa langit ang malalakas na sigaw. Mga diyos, mga Dānava, mga Gandharva, mga Nāga, mga Yakṣa, mga ibon, mga dakilang rishi na nakaaalam ng Veda, ang mga Pitṛ na tumatanggap ng handog na svadhā, ang pag-aayuno at banal na kaalaman mismo, at sari-saring mabisang halamang-gamot na may iba’t ibang anyo at lakas—lahat sila’y nakatindig sa gitna ng himpapawid, na nagbubunsod ng malaking kaguluhan. Naroon din si Brahmā, kasama ang mga Brahmarṣi at mga Prajāpati.”

Verse 57

भवश्चैव स्थितो याने दिव्ये तं देशमागमत्‌ । ब्रह्मर्षियों तथा प्रजापतियोंके साथ ब्रह्मा और महादेवजी भी दिव्य विमानपर स्थित हो उस प्रदेशमें आये ।। समेतौ तौ महात्मानौ दृष्टवा कर्णधनंजयौ

Sinabi ni Sañjaya: “Si Bhava (Śiva), na nakaupo sa isang makalangit na sasakyan, ay dumating sa pook na iyon. Dumating din doon sina Brahmā at Mahādeva, na nasa isang banal na vimāna, kasama ang mga Brahmarṣi at mga Prajāpati. Nang makita ang dalawang dakilang diyos na nagkatipon, nakita rin sila nina Karṇa at Dhanañjaya (Arjuna).”

Verse 58

जयतामर्जुनं कर्ण इति सूर्योडभ्यभाषत,यह सुनकर सूर्यदेव कहने लगे--“नहीं, कर्ण ही अर्जुनको जीत ले। मेरा पुत्र कर्ण युद्धस्थलमें अर्जुनको मारकर विजय प्राप्त करे।” (इन्द्र बोले--) “नहीं, मेरा पुत्र अर्जुन ही आज कर्णका वध करके विजयश्रीका वरण करे”

Sinabi ni Sañjaya: “Nang marinig ito, nagsalita ang diyos ng Araw, si Sūrya: ‘Hindi—si Karṇa ang manaig kay Arjuna. Nawa’y magwagi ang anak kong si Karṇa sa pagpatay kay Arjuna sa larangan ng digmaan.’ Sumagot si Indra: ‘Hindi—ang anak kong si Arjuna ang pumatay kay Karṇa ngayon at piliin ang luwalhati ng tagumpay.’”

Verse 59

हत्वार्जुन॑ मम सुत: कर्णो जयतु संयुगे । हत्वा कर्ण जयत्वद्य मम पुत्रो धनंजय:,यह सुनकर सूर्यदेव कहने लगे--“नहीं, कर्ण ही अर्जुनको जीत ले। मेरा पुत्र कर्ण युद्धस्थलमें अर्जुनको मारकर विजय प्राप्त करे।” (इन्द्र बोले--) “नहीं, मेरा पुत्र अर्जुन ही आज कर्णका वध करके विजयश्रीका वरण करे”

Sinabi ni Sañjaya: “‘Pagkapatay kay Arjuna, nawa’y magwagi sa labanan ang anak kong si Karṇa. At pagkapatay kay Karṇa ngayong araw, nawa’y magtagumpay ang anak kong si Dhanañjaya (Arjuna).’ Kaya, sa palitan ng mga hangaring makalangit—si Sūrya para kay Karṇa at si Indra para kay Arjuna—ipinapakita ng salaysay na maging ang mga diyos ay kumakampi sa kanilang mga anak; at ang tagumpay ay iniisip sa pamamagitan ng kamatayan ng kabila, inilalantad ang malungkot na diwa ng digmaan: ang pagwawagi’y di maihihiwalay sa pagwasak.

Verse 60

इति सूर्यस्य चैवासीद्‌ विवादो वासवस्य च । पक्षसंस्थितयोस्तत्र तयोरविबुधसिंहयो: । द्वैपक्ष्यमासीद्‌ देवानामसुराणां च भारत

Wika ni Sañjaya: Kaya nga sumiklab ang pagtatalo sa pagitan ni Sūrya at ni Vāsava (Indra). Doon, ang dalawang kampeon na tila mga leon ay nakatindig sa magkasalungat na panig, at ang usapin ay naging tunggaliang may dalawang panig—na humila maging sa mga diyos at sa mga asura, O Bhārata.

Verse 61

इस प्रकार सूर्य और इन्द्रमें विवाद होने लगा। वे दोनों देवश्रेष्ठ वहाँ एक-एक पक्षमें खड़े थे। भारत! देवताओं और असुरोंमें भी वहाँ दो पक्ष हो गये थे ।। समेतौ तौ महात्मानौ दृष्टवा कर्णधनंजयौ । अकम्पन्त त्रयो लोका: सहदेवर्षिचारणा:,महामना कर्ण और अर्जुनको युद्धके लिये एकत्र हुआ देख देवताओं, ऋषियों तथा चारणोंसहित तीनों लोकके प्राणी काँपने लगे

Wika ni Sañjaya: Sa gayon nagsimula ang pagtatalo nina Sūrya at Indra. Ang dalawang pinakadakila sa mga diyos ay nakatindig doon, bawat isa’y may sariling panig. O Bhārata, maging sa hanay ng mga diyos at mga asura ay nabuo ang dalawang magkatunggaling pangkat. Nang makita ang dalawang dakilang mandirigma—si Karna at si Dhanañjaya (Arjuna)—na nagtipon para sa labanan, nanginig ang tatlong daigdig, kasama ang mga banal na rishi at ang mga Cāraṇa.

Verse 62

सर्वे देवगणाश्वैव सर्वभूतानि यानि च । यतः पार्थस्ततो देवा यतः कर्णस्ततो5सुरा:,सम्पूर्ण देवता तथा समस्त प्राणी भी भयभीत हो उठे थे। जिस ओर अर्जुन थे, उधर देवता और जिस ओर कर्ण था, उधर असुर खड़े थे

Wika ni Sañjaya: Ang lahat ng pangkat ng mga diyos, at maging ang lahat ng nilalang, ay napabangon sa takot at pananabik. Sa panig na kinaroroonan ni Pārtha (Arjuna), doon pumuwesto ang mga diyos; at sa panig na kinaroroonan ni Karṇa, doon nagtipon ang mga asura.

Verse 63

रथयूथपयो: पक्षौ कुरुपाण्डववीरयो: । दृष्टवा प्रजापतिं देवा: स्वयम्भुवमचोदयन्‌,रथयूथपति कर्ण और अर्जुन कौरव तथा पाण्डव दलके प्रमुख वीर थे। उनके विषयमें दो पक्ष देखकर देवताओं ने प्रजापति स्वयम्भू ब्रह्माजीसे पूछा--

Wika ni Sañjaya: Sina Karṇa at Arjuna, ang mga pangunahing pinuno ng mga pangkat ng karwaheng pandigma, ay nakatindig bilang dalawang magkasalungat na pakpak ng mga bayani ng Kuru at Pāṇḍava. Nang makita ng mga diyos ang dalawang panig na nakahanay, lumapit sila kay Prajāpati Svayambhū (Brahmā) at hinimok siyang magsalita—humihingi ng mas mataas na paghatol sa tunggaliang tila nakabalanse ang lakas at ang dharma.

Verse 64

को<नयोर्विजयी देव कुरुपाण्डवयो धयो: । समोअस्तु विजयो देव एतयोर्नरसिंहयो:,“देव! इन कौरव-पाण्डव योद्धाओंमें कौन विजयी होगा? भगवन्‌! हम चाहते हैं कि इन दोनों पुरुषसिंहोंकी एक-सी ही विजय हो

Wika ni Sañjaya: “O Panginoon, sa dalawang mandirigmang ito—ang Kuru at ang Pāṇḍava—sino ang magwawagi? O Banal na Isa, nawa’y maging magkapantay ang tagumpay para sa dalawang lalaking tila mga leon na ito.”

Verse 65

कर्णार्जुनविवादेन सर्व संशयितं जगत्‌ | स्वयम्भो ब्रूहि नस्तथ्यमेतयोर्विजयं प्रभो

Wika ni Sañjaya: “Dahil sa tunggalian nina Karṇa at Arjuna, ang buong daigdig ay nababalot ng pag-aalinlangan. O Panginoong Kusang-Isinilang, sabihin mo sa amin ang katotohanan—sa dalawang ito, sino ang magwawagi?”

Verse 66

तदुपश्रुत्य मघवा प्रणिपत्य पितामहम्‌

Wika ni Sañjaya: “Nang marinig iyon, si Maghavā (Indra) ay yumukod at nagbigay-galang sa Harìng Ninuno, kinikilala ang kaniyang higit na kapangyarihan at ang bigat ng mga salitang nabigkas.”

Verse 67

व्यज्ञापयत देवेशमिदं मतिमतां वर: । देवताओंकी वह बात सुनकर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ इन्द्रने देवेश्वर भगवान्‌ ब्रह्माको प्रणाम करके यह निवेदन किया ।। पूर्व भगवता प्रोक्त कृष्णयोविजयो श्रुवः

Wika ni Sañjaya: “Ang pinakadakila sa mga marurunong ay nagharap ng layuning ito sa Panginoon ng mga diyos. Nang marinig ang mga salita ng mga diyos, si Indra—na pinakamatayog ang pag-unawa—ay yumukod kay Brahmā, ang banal na Panginoon, at magalang na nagsumamo. Sapagkat matagal nang nabalitaan na ipinahayag ng Mapalad na Panginoon ang tagumpay para sa ‘dalawang Kṛṣṇa’—si Kṛṣṇa at si Arjuna—na nagpapatunay na sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ang panig sa dharma at sa payong banal ang mananaig.”

Verse 68

ब्रह्देशानावथो वाक्यमूचतुस्त्रिदशेश्वरम्‌,स्वर्ग च समनुप्राप्य साहाय्यं शक्र ते कृतम्‌ । तब ब्रह्मा और महादेवजीने देवेश्वर इन्द्रसे कहा--“महात्मा अर्जुनकी विजय तो निश्चित ही है। इन्द्र! इन्हीं सव्यसाची अर्जुनने खाण्डववनमें अग्निदेवको संतुष्ट किया और स्वर्गलोकमें जाकर तुम्हारी भी सहायता की

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, kinausap nina Brahmā at Mahādeva si Indra, ang panginoon ng mga diyos: ‘Tiyak ang tagumpay ng dakilang-loob na si Arjuna. O Śakra, ang mismong si Arjuna—ang mamamanang nakagagamit ng dalawang kamay—ang minsang nagpasaya kay Agni sa gubat ng Khāṇḍava, at nang marating niya ang langit ay tumulong din siya sa iyo.’”

Verse 69

विजयो ध्रुवमेवास्य विजयस्य महात्मन: । खाण्डवे येन हुतभुक्तोषित: सव्यसाचिना

Wika ni Sañjaya: “Tiyak ang tagumpay ng dakilang-loob na iyon—ng taong wari’y siya mismo ang ‘Tagumpay’. Sa gubat ng Khāṇḍava, si Savyasācī ang nagbigay-lugod kay Agni, ang tumatanggap at ‘kumakain’ ng mga handog; kaya’t hindi siya mapapanaig.”

Verse 70

कर्णश्र दानव: पक्ष अत: कार्य: पराजय:,“कर्ण दानव-पक्षका पुरुष है; अतः उसकी पराजय करनी चाहिये--ऐसा करनेपर निश्चितरूपसे देवताओंका ही कार्य सिद्ध होगा। देवेश्वर! अपना कार्य सभीके लिये गुरुतर होता है

Sinabi ni Sañjaya: “Si Karna ay nasa panig ng mga Dānava; kaya’t dapat siyang pabagsakin. Kapag nagawa ito, tiyak na matutupad ang layunin ng mga diyos. O Panginoon ng mga diyos, ang tungkuling sa iyo—para sa kapakanan ng lahat—ay higit na mabigat kaysa sa anumang ibang pagsasaalang-alang.”

Verse 71

एवं कृते भवेत्‌ कार्य देवानामेव निश्चितम्‌ । आत्मकार्य च सर्वेषां गरीयस्त्रिदशेश्वर,“कर्ण दानव-पक्षका पुरुष है; अतः उसकी पराजय करनी चाहिये--ऐसा करनेपर निश्चितरूपसे देवताओंका ही कार्य सिद्ध होगा। देवेश्वर! अपना कार्य सभीके लिये गुरुतर होता है

Sinabi ni Sañjaya: “Kapag nagawa ito, tiyak na maisasakatuparan ang layunin ng mga diyos. O Panginoon ng Tatlumpu’t Tatlo (na mga diyos), ang itinakdang tungkulin ng bawat isa ay higit na mabigat kaysa sa lahat. Kaya, yamang si Karṇa ay nasa panig ng mga daitya, dapat siyang pabagsakin; sa paggawa nito, ganap na matutupad ang banal na layunin.”

Verse 72

महात्मा फाल्गुनश्वापि सत्यधर्मरत: सदा । विजयस्तस्य नियतं जायते नात्र संशय:,“महात्मा अर्जुन सदा सत्य और धर्ममें तत्पर रहनेवाले हैं; अतः उनकी विजय अवश्य होगी, इसमें संशय नहीं है

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dakilang si Phālguna (Arjuna) ay laging nakatuon sa katotohanan at dharma; kaya’t tiyak ang tagumpay para sa kanya—walang alinlangan dito.”

Verse 73

तोषितो भगवान्‌ येन महात्मा वृषभध्वज: । कथं वा तस्य न जयो जायते शतलोचन,“शतलोचन! जिन्होंने महात्मा भगवान्‌ वृषभध्वजको संतुष्ट किया है, उनकी विजय कैसे नहीं होगी

Sinabi ni Sañjaya: “O Śatalocana, ang may sandaang mata! Paano hindi sisibol ang tagumpay para sa taong nakapagpalugod sa pinagpalang Panginoon—ang dakilang si Vṛṣabhadhvaja?”

Verse 74

यस्य चक्रे स्वयं विष्णु: सारथ्यं जगतः प्रभु: । मनस्वी बलवान शूर: कृतास्त्रो5थ तपोधन:

Sinabi ni Sañjaya: “Para sa kanya, si Viṣṇu mismo—ang Panginoon ng daigdig—ang tumanggap ng tungkuling maging tagapagmaneho ng karwahe. Siya’y marangal ang diwa, makapangyarihan at bayani; bihasa sa mga sandata, at sagana rin sa bisa ng pag-aayuno at pagninilay.”

Verse 75

'साक्षात्‌ जगदीश्वर भगवान्‌ विष्णुने जिनका सारथ्य किया है, जो मनस्वी, बलवान, शूरवीर, अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता और तपस्याके धनी हैं, उनकी विजय क्यों न होगी? ।। बिभर्ति च महातेजा भरनुर्वेदमशेषत: । पार्थ: सर्वगुणोपेतो देवकार्यमिदं यतः,'सर्वगुणसम्पन्न महातेजस्वी कुन्तीकुमार अर्जुन सम्पूर्ण धनुर्वेदको धारण करते हैं; अतः उनकी विजय होगी ही; क्योंकि यह देवताओंका ही कार्य है

Sinabi ni Sañjaya: “Kung ang Panginoon ng sansinukob mismo—si Bhagavān Viṣṇu—ang nagsisilbing sarathi (tagapagmaneho ng karwahe) niya, paano hindi mapapasakanya ang tagumpay? Sapagkat ang bayaning iyon ay matatag ang loob, malakas, walang takot, bihasa sa lahat ng sandata at sining ng pakikidigma, at mayaman sa tapasya (pagpapakasakit/asceticism). Bukod dito, si Pārtha, ang maningning na anak ni Kuntī, ay taglay ang buong dhanurveda (agham ng pana) at puspos ng lahat ng kagalingan; kaya tiyak ang kanyang pagwawagi, sapagkat ang gawaing ito, sa katotohanan, ay gawain ng mga diyos.”

Verse 76

क्लिश्यन्ते पाण्डवा नित्यं वनवासादिभिर्भुशम्‌ । सम्पन्नस्तपसा चैव पर्याप्त: पुरुषर्षभ:,“पाण्डव वनवास आदिके द्वारा सदा महान्‌ कष्ट उठाते आये हैं। पुरुषप्रवर अर्जुन तपोबलसे सम्पन्न और पर्याप्त शक्तिशाली हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga Pāṇḍava ay palagiang nagdusa nang labis dahil sa paninirahan sa gubat (vanavāsa) at iba pang paghihirap. Ngunit si Arjuna—ang bantayog na lalaki, gaya ng toro sa hanay ng tao—ay pinatibay ng tapasya at ganap na sapat ang lakas.”

Verse 77

अतिक्रमेच्च माहात्म्याद्‌ दिष्टमप्यर्थपर्ययम्‌ । अतिक्रान्ते च लोकानामभावो नियतं भवेत्‌,“ये अपनी महिमासे दैवके भी निश्चित विधानको पलट सकते हैं; यदि ऐसा हुआ तो सम्पूर्ण लोकोंका अवश्य ही अन्त हो जायगा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa tindi ng kadakilaan, maaaring baligtarin maging ang itinakda ng tadhana, at baguhin ang nakatalagang daloy ng mga pangyayari. Ngunit kung mangyari ang gayong paglabag sa kaayusang kosmiko, ang di-maiiwasang bunga ay ang pagkalusaw ng mga daigdig.”

Verse 78

न विद्यते व्यवस्थान क्रुद्धयो: कृष्णयो: क्वचित्‌ । स्रष्टारी जगतश्वैव सततं पुरुषर्षभी,“श्रीकृष्ण और अर्जुनके कुपित होनेपर यह संसार कहीं टिक नहीं सकता; पुरुषप्रवर श्रीकृष्ण और अर्जुन ही निरन्तर जगत्‌की सृष्टि करते हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Kapag nagngangalit ang dalawang Kṛṣṇa—si Kṛṣṇa at si Arjuna—wala nang pook sa mundong ito ang mananatiling matatag. Ang dalawang pinakadakilang lalaki, si Kṛṣṇa at si Arjuna, ay laging siyang mga kasangkapan kung saan nalilikha ang daigdig.”

Verse 79

नरनारायणावेतौ पुराणावृषिसत्तमौ । अनियम्यौ नियन्तारावेतौ तस्मात्‌ परंतपौ,'ये ही प्राचीन ऋषिश्रेष्ठ नर और नारायण हैं; इनपर किसीका शासन नहीं चलता। ये ही सबके नियन्ता हैं; अतः ये शत्रुओंको संताप देनेमें समर्थ हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dalawang ito ay sina Nara at Nārāyaṇa—ang sinaunang, pinakadakilang mga ṛṣi. Hindi sila mapasasailalim sa kapangyarihan ninuman; bagkus, sila ang mga tagapamahala ng lahat. Kaya ganap nilang kayang sunugin sa pighati at pasukuin ang kanilang mga kaaway.”

Verse 80

नैतयोस्तु समः कश्चिद्‌ दिवि वा मानुषेषु वा । अनुगम्यास्त्रयो लोका: सह देवर्षिचारणै:,देवलोक अथवा मनुष्यलोकमें कोई भी इन दोनोंकी समानता करनेवाला नहीं है। देवता, ऋषि और चारणोंके साथ तीनों लोक, समस्त देवगण और सम्पूर्ण भूत इनके ही नियन्त्रणमें रहनेवाले हैं। इन्हींके प्रभावसे सम्पूर्ण जगत्‌ अपने-अपने कर्माँमें प्रवृत्त होता है

Wika ni Sañjaya: “Walang sinumang kapantay ng dalawang ito—maging sa langit man o sa hanay ng mga tao. Ang tatlong daigdig, kasama ang mga diyos, ang mga rishi, at ang mga makalangit na mang-aawit (cāraṇa), ay sumusunod sa kanilang yapak at kumikilos sa ilalim ng kanilang kapangyarihan.”

Verse 81

सर्वदेवगणाश्चापि सर्वभूतानि यानि च । अनयोस्तु प्रभावेण वर्तते निखिलं जगत्‌,देवलोक अथवा मनुष्यलोकमें कोई भी इन दोनोंकी समानता करनेवाला नहीं है। देवता, ऋषि और चारणोंके साथ तीनों लोक, समस्त देवगण और सम्पूर्ण भूत इनके ही नियन्त्रणमें रहनेवाले हैं। इन्हींके प्रभावसे सम्पूर्ण जगत्‌ अपने-अपने कर्माँमें प्रवृत्त होता है

Wika ni Sañjaya: “Ang lahat ng hukbo ng mga diyos, at ang lahat ng nilalang—oo, ang buong sansinukob—ay kumikilos sa ilalim ng kapangyarihan ng dalawang ito. Sa daigdig ng mga diyos o sa daigdig ng tao, walang tunay na maihahambing sa kanila. Kasama ang mga diyos, ang mga rishi, at ang mga makalangit na mang-aawit (cāraṇa), ang tatlong daigdig, ang lahat ng kapisanang banal at ang lahat ng nilalang ay nananatili sa ilalim ng kanilang pamamahala. Sa mismong impluwensiya nila, ang buong mundo ay naigagalaw, at ang bawat isa’y itinutulak sa mga gawaing itinakda para sa kanya.”

Verse 82

कर्णो लोकानयं मुख्यानाप्रोतु पुरुषर्षभ: । कर्णो वैकर्तन: शूरो विजयस्त्वस्तु कृष्णयो:,'शूरवीर पुरुषप्रवर वैकर्तन कर्ण श्रेष्ठ लोक प्राप्त करे; परंतु विजय तो श्रीकृष्ण और अर्जुनकी ही हो

Wika ni Sañjaya: “O toro sa hanay ng mga lalaki, nawa’y ang bayaning si Karṇa—si Vaikartana—ay makamtan ang mga pinakadakilang daigdig. Ngunit nawa’y ang tagumpay ay mapasa Kṛṣṇa at Arjuna.”

Verse 83

वसूनां समलोकत्वं मरुतां वा समाप्रुयात्‌ । सहितो द्रोणभीष्माभ्यां नाकलोकमवाप्रुयात्‌,“कर्ण द्रोणाचार्य और भीष्मजीके साथ वसुओं अथवा मरुद्गणोंके लोकमें जाय अथवा स्वर्गलोक ही प्राप्त करे”

Wika ni Sañjaya: “Kasama nina Droṇa at Bhīṣma, makakamtan ni Karṇa ang paninirahan sa daigdig ng mga Vasu o ng mga Marut—o kung hindi man, mararating niya ang mismong langit.”

Verse 84

इत्युक्तो देवदेवा भ्यां सहस्राक्षो5ब्रवीद्‌ वच: । आमन्त्र्य सर्वभूतानि ब्रह्देशानानुशासनम्‌

Wika ni Sañjaya: “Nang masambit sa kanya ang gayong pananalita ng dalawang banal na panginoon, nagsalita si Indra na may sanlibong mata. Matapos magpaalam nang marangal sa lahat ng nilalang, inilabas niya ang kanyang kautusan hinggil sa malalawak na lupain.”

Verse 85

देवाधिदेव ब्रह्मा और महादेवजीके ऐसा कहनेपर इन्द्रने सम्पूर्ण प्राणियोंको बुलाकर उन दोनोंकी आज्ञा सुनायी ।। श्रुतं भवद्धिर्यत्‌ प्रोक्ते भगवद्धयां जगद्धितम्‌ | तत्तथा नान्यथा तद्धि तिष्ठध्वं विगतज्वरा:,वे बोले--“हमारे पूज्य प्रभुओंने संसारके हितके लिये जो कुछ कहा है, वह सब तुमलोगोंने सुन ही लिया होगा। वह वैसे ही होगा। उसके विपरीत होना असम्भव है; अतः अब निश्चिन्त हो जाओ!

Sinabi ni Sañjaya: “Narinig na ninyo ang ipinahayag ng dalawang banal na Panginoon para sa kapakanan ng daigdig. Mangyayari iyon nang gayon na gayon at hindi iba; hindi ito maaaring maganap nang salungat doon. Kaya manatili kayong matatag, at maging malaya sa pangamba.”

Verse 86

इति श्रुत्वेन्द्रवचनं सर्वभूतानि मारिष । विस्मितान्यभवन्‌ राजन्‌ पूजयांचक्रिरे तदा

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang mga salitang iyon ni Indra, O kagalang-galang, ang lahat ng nilalang ay napamangha; at saka, O Hari, siya’y kanilang pinarangalan at sinamba noon din.

Verse 87

व्यसृजंश्व सुगन्धीनि पुष्पवर्षाणि हर्षिता: । नानारूपाणि विबुधा देवतूर्याण्यवादयन्‌,इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि कर्णार्जुनसमागमे द्वैरथे सप्ताशीतितमो<ध्याय: ।। ८७ || इस प्रकार श्रीमह्ाभारत कर्णपर्वमें कर्ण और अजुनिका द्वैरथयुद्धरें समागमविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Sa galak, ang mga nilalang sa langit ay nagpaulan ng mababangong bulaklak na sari-saring anyo, at pinatunog nila ang mga banal na instrumento. Sa gayon, sa Mahābhārata, sa Karṇa Parva, natapos ang ika-87 kabanata hinggil sa pagtatagpo at tunggaliang karwahe nina Karṇa at Arjuna.

Verse 88

माननीय नरेश! इन्द्रका यह वचन सुनकर समस्त प्राणी विस्मित हो गये और हर्षमें भरकर श्रीकृष्ण और अर्जुनकी प्रशंसा करने लगे। साथ ही उन दोनोंके ऊपर उन्होंने दिव्य सुगन्धित फूलोंकी वर्षा की। देवताओंने नाना प्रकारके दिव्य बाजे बजाने आरम्भ कर दिये ।। दिदृक्षवश्षाप्रतिमं द्वैरथं नरसिंहयो: । देवदानवगन्धर्वा: सर्व एवावतस्थिरे,पुरुषसिंह कर्ण और अर्जुनका अनुपम द्वैरथ युद्ध देखनेकी इच्छासे देवता, दानव और गन्धर्व सभी वहाँ खड़े हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “O kagalang-galang na Hari, nang marinig ang mga salita ni Indra, ang lahat ng nilalang ay napamangha. Sa galak, sinimulan nilang purihin si Śrī Kṛṣṇa at si Arjuna, at pinaulanan nila ang dalawa ng mababangong bulaklak na makalangit. Pagkaraan, pinatunog ng mga diyos ang sari-saring instrumentong panglangit. Sabik na masilayan ang walang kapantay na tunggaliang karwahe—nakapanghihilakbot na tila isang sumpa—ng dalawang bayani na gaya ng leon, ang lahat ng mga diyos, dānavas, at gandharvas ay tumindig doon bilang mga manonood.”

Verse 89

रथौ तयो: श्वेतहयौ दिव्यौ युक्त महात्मनो: । यौ तौ कर्णार्जुनौ राजन प्रह्ृष्ावभ्यतिष्ठताम्‌,राजन! कर्ण और अर्जुन हर्षमें भरकर जिन रथोंपर बैठे हुए थे, उन महामनस्वी वीरोंके वे दोनों रथ श्वेत घोड़ोंसे युक्त, दिव्य और आवश्यक सामग्रियोंसे सम्पन्न थे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang dalawang karwaheng kinalalagyan nina Karṇa at Arjuna, na nakatindig na may pananabik sa labanan, ay kahanga-hanga at makalangit; bawat isa’y nakayuko sa mga puting kabayo at may ganap na kagamitang kailangan—karapat-dapat sa dalawang mandirigmang dakila ang loob.

Verse 90

समागता लोकवीरा: शंखान्‌ दशध्मु: पृथक्‌ पृथक्‌ वासुदेवार्जुनौी वीरौ कर्णशल्यौ च भारत

Wika ni Sañjaya: Nang magtipon ang mga bayaning bantog sa mga tao, bawat isa’y humihip ng kani-kanilang kabibe nang magkakahiwalay. O Bhārata, ang dalawang magigiting—si Vāsudeva at si Arjuna—ay gayon din ang ginawa, at gayon din sina Karṇa at Śalya. Ang magkakaibang tunog ng kabibe ay tanda ng kahandaan ng mga pangunahing mandirigma at hudyat ng maringal na pagsisimula ng labanan, kung saan nagtatagpo ang dangal, tungkuling-dharma, at bigat ng karahasan.

Verse 91

भरतनन्दन! वहाँ एकत्र हुए सम्पूर्ण जगत्‌के वीर पृथक्‌-पृथक्‌ शंखध्वनि करने लगे। वीर श्रीकृष्ण और अर्जुनने तथा शल्य और कर्णने भी अपना-अपना शंख बजाया ।। तद्‌ भीरुसंत्रासकरं युद्ध समभवत्तदा । अन्योन्यस्पर्थिनोरुग्रं शक्रशम्बरयोरिव

Wika ni Sañjaya: “O inapo ni Bharata, doon ay nagsimulang magpatunog ng kani-kanilang kabibe ang mga bayaning nagtipon mula sa buong daigdig, bawat isa sa sariling paraan. Ang magigiting na sina Krishna at Arjuna, gayundin sina Śalya at Karṇa, ay humihip ng kani-kanilang kabibe. Pagkaraan, sumiklab ang labanan—nakapanghihilakbot sa mga duwag—mabangis sa tindi ng paglalabanang may pag-uunahan, gaya ng kasindak-sindak na sagupaan nina Indra at Shambara.”

Verse 92

इन्द्र और शम्बरासुरके समान एक-दूसरेसे डाह रखनेवाले उन दोनों वीरोंमें उस समय घोर युद्ध आरम्भ हुआ, जो कायरोंके हृदयमें भय उत्पन्न करनेवाला था ।। तयोर्ध्वजी वीतमलौ शुशुभाते रथे स्थितौ । राहुकेतू यथा55काशे उदितौ जगत: क्षये,उन दोनोंके रथोंपर निर्मल ध्वजाएँ शोभा पा रही थीं, मानो संसारके प्रलयकालमें आकाशकमें राहु और केतु दोनों ग्रह उदित हुए हों

Wika ni Sañjaya: Noon ay nagsimula ang isang kakila-kilabot na labanan sa pagitan ng dalawang bayani, na tulad nina Indra at ng demonyong si Shambara ay may poot sa isa’t isa—isang sagupaang nagbubunsod ng takot sa puso ng mga duwag. Sa kanilang mga karwahe, ang kanilang malilinis na watawat ay nagniningning, na wari’y sa pagkalusaw ng daigdig ay sabay na sumikat sa langit sina Rahu at Ketu.

Verse 93

कर्णस्याशीविषनि भा रत्नसारमयी दृढा । पुरन्दरधनु:प्रख्या हस्तिकक्ष्या व्ययाजत,कर्णके ध्वजकी पताकामें हाथीकी साँकलका चिह्न था, वह साँकल रत्नसारमयी, सुदृढ़ और विषधर सर्पके समान आकारवाली थी। वह आकाशमें इन्द्रधनुषके समान शोभा पाती थी

Wika ni Sañjaya: Sa watawat ni Karṇa ay nagniningning ang sagisag na tila sinturong panggapos ng elepante (parang tanikala), hinubog mula sa diwa ng mga hiyas, matatag at di matinag. Nakapulupot na gaya ng makamandag na ahas at maningning na parang busog ni Indra sa langit, ipinahayag nito ang karangyaan at dangal-mandirigma ng bandila ni Karṇa sa gitna ng digmaang makatarungan ngunit mapanira.

Verse 94

कपिश्रेष्ठस्तु पार्थस्य व्यादितास्य इवान्तक: । दंष्टाभिर्भीषयन्‌ भाभिद्दुर्निरी क्ष्यो रविर्यथा,कुन्तीकुमार अर्जुनके रथपर मुँह बाये हुए यमराजके समान एक श्रेष्ठ वानर बैठा हुआ था, जो अपनी दाढ़ोंसे सबको डराया करता था। वह अपनी प्रभासे सूर्यके समान जान पड़ता था। उसकी ओर देखना कठिन था

Wika ni Sañjaya: Sa karwahe ni Pārtha (Arjuna) ay nakaupo ang pinakadakila sa mga unggoy, na wari’y si Kamatayan na nakanganga, nananakot sa lahat sa pamamagitan ng nakalitaw na pangil. Sa kanyang ningning, siya’y tila araw—mahirap titigan. Ipinahihiwatig ng larawang ito na ang lakas na nasa katuwiran, kapag kaisa ng banal na pag-iingat, ay nagiging kapangyarihang nakapangingilabot sa digmaan, pumipigil sa kaaway sa takot at bigat ng moral na pag-udyok, hindi sa dahas lamang.

Verse 95

युद्धाभिलाषुको भूत्वा ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । कर्णध्वजमुपातिष्ठत्‌ स्वस्थानाद्‌ वेगवान्‌ कपि:

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagnanais na makipagdigma, ang makapangyarihang unggoy—na nagsisilbing watawat ng may hawak ng Gāṇḍīva (si Arjuna)—ay mabilis na lumundag mula sa sariling kinalalagyan at pumuwesto na nakaharap sa sagisag ni Karṇa. Ipinahihiwatig ng sandaling ito ang pagtaas ng paninindigan: ang tanda sa karwahe ni Arjuna ay nagiging aktibong pangitain ng pag-iingat at hamon, na lalo pang nagpapainit sa moral at pandigmang sagupaan ng dalawang kampeon.

Verse 96

उत्पपात महावेग: कक्ष्यामभ्याहनत्तदा । नखैश्न दशनैश्वनैव गरुड: पन्नगं यथा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa napakalakas na bilis, siya’y tumalon at tumama sa baywang, saka kumalmot at kumagat gamit ang mga kuko at ngipin—gaya ni Garuḍa na dumadagit at pumupunit sa isang ahas. Ipinakikita ng larawang ito ang bangis ng digmaan: ang lakas at husay ay hindi para sa pagpipigil o pakikipagkasundo, kundi para durugin ang kaaway sa mabangis na puwersa ng mandaragit.

Verse 97

गाण्डीवधारी अर्जुनका ध्वज मानो युद्धका इच्छुक होकर कर्णके ध्वजपर आक्रमण करने लगा। अर्जुनकी ध्वजाका महान्‌ वेगशाली वानर उस समय अपने स्थानसे उछला और कर्णकी ध्वजाकी साँकलपर चोट करने लगा, जैसे गरुड़ अपने पंजों और चोंचसे सर्पपर प्रहार कर रहे हों ।। सा किड्॒किणीकाभरणा कालपाशोपमा<5<5यसी । अभ्यद्रवत्‌ सुसंरब्धा हस्तिकक्ष्याथ तं कपिम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang watawat ni Arjuna, ang may hawak ng Gāṇḍīva, na wari’y sabik sa digmaan, ay sumalakay sa watawat ni Karṇa. Noon, ang napakabilis na unggoy sa sagisag ni Arjuna ay lumundag mula sa kinalalagyan at hinampas ang kadena ng watawat ni Karṇa, na parang si Garuḍa’y pumupunit sa ahas gamit ang mga kuko at tuka. At ang kadena—na may mga kampanilyang kumakalansing at kahawig ng tali ng Kamatayan (kāla-pāśa)—ay sumugod sa matinding galit at sinalakay ang unggoy na iyon, si Hanumān, nang buong bagsik.

Verse 98

कर्णके ध्वजपर जो हाथीकी साँकल थी, वह कालपाशके समान जान पड़ती थी। वह लोहनिर्मित हाथीकी साँकल छोटी-छोटी घण्टियोंसे विभूषित थी। उसने अत्यन्त कुपित होकर उस वानरपर धावा किया ।। तयोघोरितरे युद्धे द्वेरथे द्यृूत आहिते । प्रकुर्वाते ध्वजौ युद्ध पूर्व पूर्वतरं तदा,उन दोनोंमें घोरतर द्वैरथ युद्धरूपी जूएका अवसर उपस्थित था, इसीलिये उन दोनोंकी ध्वजाओंने पहले स्वयं ही युद्ध आरम्भ कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Sa watawat ni Karṇa ay may nakabiting kadena na bakal, gaya ng kadena ng elepante, na wari’y tali ng Kamatayan, at pinalamutian ng maraming maliliit na kampanilya. Sa matinding poot, ito’y sumugod sa unggoy. At sa higit pang kakila-kilabot na tunggalian ng karwaheng pandigma—na parang sugal na ngayo’y naitakda na—ang mismong mga watawat ang unang nagsimula ng labanan, na para bang inuunahan ang digmaang darating.

Verse 99

हया हयानभ्यहेषन्‌ स्पर्थमाना: परस्परम्‌ | अविध्यत्‌ पुण्डरीकाक्ष: शल्यं नयनसायकैः,एकके घोड़े दूसरेके घोड़ोंको देखकर परस्पर लाग-डाँट रखते हुए हिनहिनाने लगे। इसी समय कमलनयन भगवान्‌ श्रीकृष्णने शल्यकी ओर त्यौरी चढ़ाकर देखा, मानो वे उसे नेत्ररूपी बाणोंसे बींध रहे हों

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga kabayo, pagkakita sa mga kabayo ng kabila, ay nagngangawa at naghihiyawan sa isa’t isa sa paglalaban ng dangal. Sa sandaling iyon, si Puṇḍarīkākṣa (Śrī Kṛṣṇa), ang may matang gaya ng lotus, ay tumitig kay Śalya na nakakunot ang noo, na para bang tinutusok siya ng mga palasong mula sa kanyang mga mata—larawang nagpapahiwatig ng mahigpit na paninindigan at hatol na moral sa gitna ng bangis ng digmaan.

Verse 100

शल्यश्न पुण्डरीकाक्षं तथैवाभिसमैक्षत | तत्राजयद्‌ वासुदेव: शल्यं नयनसायकै:

Sañjaya said: Śalya, in the same manner, fixed his gaze upon Puṇḍarīkākṣa (Kṛṣṇa). There, Vāsudeva overcame Śalya with arrows aimed at the eyes—showing how, amid the fury of war, mastery and strategy can subdue even a formidable foe, and how the charioteer’s vigilant protection becomes a decisive moral force in safeguarding the righteous cause.

Verse 101

इसी प्रकार शल्यने भी कमलनयन श्रीकृष्णकी ओर दृष्टिपात किया; परंतु वहाँ विजय श्रीकृष्णकी ही हुई। उन्होंने अपने नेत्ररूपी बाणोंसे शल्यको पराजित कर दिया ।। कर्ण चाप्यजयद्‌ दृष्ट्या कुन्तीपुत्रो धनंजय: । अथाब्रवीत्‌ सूतपुत्र: शल्यमाभाष्य सस्मितम्‌,इसी तरह कुन्तीनन्दन धनंजयने भी अपनी दृष्टिद्वारा कर्णको परास्त कर दिया। तदनन्तर कर्णने शल्यसे मुसकराते हुए कहा--'शल्य! सच बताओ, यदि कदाचित्‌ आज रणभूमिमें कुन्तीपुत्र अर्जुन मुझे यहाँ मार डालें तो तुम इस संग्राममें क्‍या करोगे?”

Sañjaya said: In the same way, Śalya too cast his glance toward lotus-eyed Śrī Kṛṣṇa; yet victory belonged to Kṛṣṇa alone—he overcame Śalya with the very arrows of his eyes. Likewise, Kuntī’s son Dhanañjaya (Arjuna) defeated Karṇa by his gaze. Then Karṇa, the charioteer’s son, smiling as he addressed Śalya, said: “Śalya, tell me the truth: if today on this battlefield Kuntī’s son Arjuna were to kill me here, what would you do in this war?”

Verse 102

यदि पार्थो रणे हन्यादद्य मामिह कर्हिचित्‌ । कि करिष्यसि संग्रामे शल्य सत्यमथोच्यताम्‌,इसी तरह कुन्तीनन्दन धनंजयने भी अपनी दृष्टिद्वारा कर्णको परास्त कर दिया। तदनन्तर कर्णने शल्यसे मुसकराते हुए कहा--'शल्य! सच बताओ, यदि कदाचित्‌ आज रणभूमिमें कुन्तीपुत्र अर्जुन मुझे यहाँ मार डालें तो तुम इस संग्राममें क्‍या करोगे?”

Sanjaya said: “If Partha (Arjuna) were to slay me here today in battle—tell me truly, O Shalya—what would you do in this war?” In the ethical tension of the battlefield, Karna presses Shalya for an honest answer about loyalty and resolve in the face of a possible reversal of fortune.

Verse 103

शल्य उवाच यदि कर्ण रणे हन्यादद्य त्वां श्वेतवाहन: । उभावेकर थेनाहं हन्यां माधवपाण्डवौ,शल्यने कहा--कर्ण! यदि श्वेतवाहन अर्जुन आज युद्धमें तुझे मार डालें तो मैं एकमात्र रथके द्वारा श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंका वध कर डालूँगा

Śalya said: “Karna, if today in battle Śvetavāhana (Arjuna) were to slay you, then I—standing alone upon a single chariot—would strike down both Mādhava (Kṛṣṇa) and the Pāṇḍava (Arjuna).” In the heat of war, Śalya frames vengeance and loyalty as immediate duty, revealing how martial pride and partisan allegiance can eclipse sober judgment and ethical restraint.

Verse 104

संजय उवाच एवमेव तु गोविन्दमर्जुन: प्रत्यभाषत । त॑ प्रहस्याब्रवीत्‌ कृष्ण: सत्यं पार्थमिदं वच:,संजय कहते हैं--राजन्‌! इसी प्रकार अर्जुनने भी श्रीकृष्णसे पूछा। तब श्रीकृष्णने हँसकर अर्जुनसे यह सत्य बात कही--

Sanjaya said: “O King, in just this manner Arjuna spoke in reply to Govinda. Then Krishna, smiling, addressed Partha with these truthful words.”

Verse 105

पतेद्‌ दिवाकर: स्थानाच्छुष्येदपि महोदधि: । शैत्यमग्निरियाजन्न त्वां हन्यात्‌ कर्णो धनंजय,“धनंजय! सूर्य अपने स्थानसे गिर जाय, समुद्र सूख जाय और अग्नि सदाके लिये शीतल हो जाय तो भी कर्ण तुम्हें मार नहीं सकता

Wika ni Sañjaya: “Kahit mahulog ang Araw mula sa kinalalagyan nito, kahit matuyo ang dakilang karagatan, at kahit ang apoy ay maging malamig magpakailanman—hindi pa rin kayang patayin ka ni Karṇa, O Dhanañjaya.”

Verse 106

यदि चैतत्‌ कथज्चित्‌ स्याललोकपर्यासनं भवेत्‌ | हन्यां कर्ण तथा शल्यं बाहुभ्यामेव संयुगे,“यदि किसी तरह ऐसा हो जाय तो संसार उलट जायगा। मैं अपनी दोनों भुजाओंसे ही युद्धभूमिमें कर्ण तथा शल्यको मसल डालूँगा'

Wika ni Sañjaya: “Kung sakaling mangyari iyon sa anumang paraan, mababaligtad ang kaayusan ng daigdig. Sa larangan ng digmaan, dudurugin ko si Karṇa at si Śalya sa labanan gamit ang sarili kong dalawang bisig lamang.”

Verse 107

इति कृष्णवच: श्र॒ुत्वा प्रहलन्‌ कपिकेतन: । अर्जुन: प्रत्युवाचेदं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णका यह वचन सुनकर कपिध्वज अर्जुन हँस पड़े और अनायास ही महान्‌ कर्म करनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार बोले--

Wika ni Sañjaya: “Nang marinig ni Arjuna—na ang watawat ay may sagisag ni Hanumān—ang mga salita ni Kṛṣṇa, siya’y napangiti. Pagkaraan, nang walang pagkabalisa, sumagot siya kay Kṛṣṇa, ang di-napapagod sa mga dakilang gawa, sa ganitong paraan.”

Verse 108

मम तावदपर्याप्तौ कर्णशल्यौ जनार्दन । सपताकध्वजं कर्ण सशल्यरथवाजिनम्‌,'जनार्दन! ये कर्ण और शल्य तो मेरे ही लिये पर्याप्त नहीं हैं। श्रीकृष्ण! आज रणभूमिमें आप देखियेगा, मैं कवच, छत्र, शक्ति, धनुष, बाण, ध्वजा, पताका, रथ, घोड़े तथा राजा शल्यके सहित कर्णको अपने बाणोंसे टुकड़े-टुकड़े कर डालूँगा

Wika ni Sañjaya: “O Janārdana, si Karṇa at si Śalya ay hindi pa rin sapat para sa akin. Ngayon sa larangan ng digmaan, makikita mo: dudurugin ko si Karṇa sa pira-piraso sa pamamagitan ng aking mga palaso—kasama ang kanyang watawat at banderitas, kasama si Śalya, kasama ang kanyang karwahe at mga kabayo.”

Verse 109

सच्छत्रकवचं चैव सशक्तिशरकार्मुकम्‌ । द्रष्टास्यद्य रणे कृष्ण शरैश्छिन्नमनेकथा,'जनार्दन! ये कर्ण और शल्य तो मेरे ही लिये पर्याप्त नहीं हैं। श्रीकृष्ण! आज रणभूमिमें आप देखियेगा, मैं कवच, छत्र, शक्ति, धनुष, बाण, ध्वजा, पताका, रथ, घोड़े तथा राजा शल्यके सहित कर्णको अपने बाणोंसे टुकड़े-टुकड़े कर डालूँगा

Wika ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, ngayon sa larangan ng digmaan makikita mo siya—kasama ang kanyang payong-pandangal at baluti, kasama ang sibat (śakti), mga palaso at busog—na mapuputol sa maraming piraso sa ilalim ng sunod-sunod na ulang-palaso.”

Verse 110

अद्यैव सरथं साशथ्वं सशक्तिकवचायुधम्‌ । संचूर्णितमिवारण्ये पादपं दन्तिना यथा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa araw ding ito, kasama ang karuwahe at mga kabayo, kasama ang baluti, mga sandata at sibat, ito’y dudurugin nang lubos—gaya ng punongkahoy sa gubat na pinagpira-piraso ng elepante.”

Verse 111

'जैसे जंगलमें दन्तार हाथी किसी पेड़को टूक-टूक कर देता है, उसी प्रकार आज ही मैं रथ, घोड़े, शक्ति, कवच तथा अस्त्र-शस्त्रोंसहित कर्णको चूर-चूर कर डालूँगा ।। अद्य राधेयभार्याणां वैधव्यं समुपस्थितम्‌ । ध्रुवं स्वप्नेष्वनिष्टानि ताभिवदृष्टानि माधव,“माधव! आज राधापुत्र कर्णकी स्त्रियोंके विधवा होनेका अवसर उपस्थित है। निश्चय ही, उन्होंने स्वप्नमें अनिष्ट वस्तुओंके दर्शन किये हैं

Sinabi ni Sañjaya: “O Mādhava, dumating na ngayong araw ang oras na ang mga asawa ni Rādheya (Karna) ay magiging mga balo. Tiyak na nakakita sila ng masasamang pangitain at di-mabuting tanda sa kanilang mga panaginip.”

Verse 112

द्रष्टासि ध्रुवमद्यैव विधवा: कर्णयोषित: । न हि मे शाम्यते मन्युर्यदनेन पुरा कृतम्‌,“आप निश्चय ही, आज कर्णकी स्त्रियोंको विधवा हुई देखेंगे। इस अदूरदर्शी मूर्खने सभामें द्रौपदीको आयी देख बारंबार उसकी तथा हमलोगोंकी हँसी उड़ायी और हम सब लोगोंपर आक्षेप किया। ऐसा करते हुए इस कर्णने पहले जो कुकृत्य किया है, उसे याद करके मेरा क्रोध शान्त नहीं होता है

Sinabi ni Sañjaya: “Tiyak ngayong araw ay makikita mo ang mga babae ni Karṇa na magiging mga balo. Hindi humuhupa ang aking poot kapag naaalala ko ang ginawa ng taong ito noon—sa bulwagan ng kapulungan, nang makita niyang dinala roon si Draupadī, paulit-ulit niya itong nilibak at pati kami’y hinamak, nagbato ng mga insulto at paratang.”

Verse 113

कृष्णां सभागतां दृष्टवा मूढेनादीर्घदर्शिना । अस्मांस्तथावहसता क्षिपता च पुनः पुन:,“आप निश्चय ही, आज कर्णकी स्त्रियोंको विधवा हुई देखेंगे। इस अदूरदर्शी मूर्खने सभामें द्रौपदीको आयी देख बारंबार उसकी तथा हमलोगोंकी हँसी उड़ायी और हम सब लोगोंपर आक्षेप किया। ऐसा करते हुए इस कर्णने पहले जो कुकृत्य किया है, उसे याद करके मेरा क्रोध शान्त नहीं होता है

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita ng hangal at makitid ang pag-iisip na iyon si Kṛṣṇā (Draupadī) na dinala sa kapulungan, paulit-ulit niya itong nilibak at pati kami’y hinamak, nagbubuga ng mga insulto nang walang tigil. Sa pag-alala sa dating masamang gawa ni Karṇa, hindi humuhupa ang aking poot—at ngayong araw ay tiyak mong makikita ang mga babae ni Karṇa na magiging mga balo.”

Verse 114

अद्य द्रष्टासि गोविन्द कर्णमुन्मथितं मया । वारणेनेव मत्तेन पुष्पितं जगतीरुहम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong araw, O Govinda, makikita mo si Karṇa na yayanigin at pasusukuin ko—gaya ng punong namumulaklak sa lupa na binubunot at dinudurog ng nagngangalit na elepante.”

Verse 115

“गोविन्द! जैसे मतवाला हाथी फले-फूले वृक्षको तोड़ डालता है, उसी प्रकार आज मैं इस कर्णको मथ डालूँगा। आप यह सब कुछ अपनी आँखों देखेंगे ।। अद्य ता मधुरा वाच: श्रोतासि मधुसूदन । दिष्ट्या जयसि वार्ष्णेय इति कर्णे निपातिते

Sinabi ni Sañjaya: “Govinda! Kung paanong ang isang nagngangalit na elepante ay binabali ang punong hitik sa bunga at bulaklak, gayon din ngayong araw ay dudurugin ko si Karṇa. Masasaksihan mo ang lahat ng ito sa sarili mong mga mata. Ngayon, O Madhusūdana, maririnig mo ang matatamis na salitang ito: ‘Sa mabuting kapalaran, ikaw ay nagtagumpay, O bayani ng angkan ng Vṛṣṇi!’—kapag iyon ay binigkas sa harap ng pandinig ni Karṇa.”

Verse 116

“मधुसूदन! आज कर्णके मारे जानेपर आपको मधुर बातें सुननेको मिलेंगी। हमलोग कहेंगे--“वृष्णिनन्दन! बड़े सौभाग्यकी बात है कि आज आपकी विजय हुई” ।। अद्याभिमन्युजननीं प्रद्ृष्ट: सान्त्वयिष्यसि । कुन्तीं पितृष्वसारं च प्रहृष्ट: सञ्जनार्दन,“जनार्दन! आज आप अत्यन्त प्रसन्न होकर अभिमन्युकी माता सुभद्राको और अपनी बुआ कुन्तीदेवीको सान्त्वना देंगे

Sinabi ni Sañjaya: “O Madhusūdana! Kapag napatay si Karṇa ngayong araw, maririnig mo ang matatamis na salita. Sasabihin ng mga tao, ‘O inapo ng mga Vṛṣṇi, napakalaking kapalaran na ngayong araw ay sa iyo ang tagumpay.’ Ngayon, kapag nakita mo ang ina ni Abhimanyu, aaliwin mo siya; at sa iyong kagalakan, aaliwin mo rin si Kuntī—ang tiyahin mo sa panig ng ama—O Janārdana.”

Verse 117

अद्य बाष्पमुखी कृष्णां सान्त्वयिष्यसि माधव । वाम्भिश्वामृतकल्पाभिर्धर्मराजं च पाण्डवम्‌,“माधव! आज आप मुखपर आँसुओंकी धारा बहानेवाली द्रुपदकुमारी कृष्णा तथा पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरको अमृतके समान मधुर वचनोंद्वारा सान्त्वना प्रदान करेंगे”

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong araw, O Mādhava, aaliwin mo si Kṛṣṇā (Draupadī) na basang-basa ang mukha sa luha; at aaliwin mo rin si Dharmarāja Yudhiṣṭhira, anak ni Pāṇḍu, sa pamamagitan ng mga salitang kasingtamis at kasingbigay-buhay ng amṛta.”

Verse 231

यदृच्छया समायातौ सूर्याचन्द्रमसौ यथा । बलिनौ समरे दृप्तौ नानाशस्त्रधरौ युधि

Sinabi ni Sañjaya: “Sa tadhanang pagkakataon sila’y nagtagpo, na wari’y Araw at Buwan na nagkakasalubong sa langit—kapwa makapangyarihan, kapwa mapagmataas sa labanan, at sa larangan ng digmaan ay may tangan na sari-saring sandata.”

Verse 373

प्रतिपक्षग्रहं चक्र: कर्णार्जुनसमागमे । मान्यवर! सब लोग परस्पर भिन्न विचार व्यक्त करते सुनायी देते थे। देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग और राक्षस--इन सबने कर्ण और अर्जुनके युद्धके विषयमें पक्ष और विपक्ष ग्रहण कर लिया

Sinabi ni Sañjaya: Nang magharap si Karṇa at si Arjuna, ang mga nilalang na nagkatipon ay pumili ng panig—may pumanig, may sumalungat. Sa bawat dako’y naririnig ang sari-saring saloobin; maging ang mga diyos, mga Dānava, mga Gandharva, mga Piśāca, mga Nāga, at mga Rākṣasa ay naghanay sa magkatunggaling kampo hinggil sa kahihinatnan at katarungan ng tunggalian nina Karṇa at Arjuna. Ipinakikita ng tanawing iyon na ang isang gawa ng digmaan ay kayang magpabiyak sa daigdig, at hilahin ang bawat uri ng nilalang sa paghatol at pagkampi.

Verse 386

भूमिर्धनंजयस्यासीन्मातेव जयकाड्क्षिणी । दयौ (आकाशकी अधिष्ठात्री देवी) माताके समान सूतपुत्र कर्णके पक्षमें खड़ी थी; परंतु भूदेवी माताकी भाँति धनंजयकी विजय चाहती थी

Sinabi ni Sañjaya: Ang Daigdig mismo ay tumindig para kay Dhanañjaya (Arjuna) na parang isang ina, sabik sa kanyang tagumpay. Bagaman si Dyauḥ—ang diyosang tagapamahala ng kalangitan—ay nakapuwesto sa panig ni Karṇa, ang anak ng isang kutsero, ang Diyosa ng Lupa, sa pagkiling na tulad ng isang ina, ay nagnanais ng pagwawagi ni Dhanañjaya. Ipinapakita ng taludtod na ang labanan ay hindi lamang sagupaan ng mga mandirigma, kundi isang pagsubok ng katarungan, kung saan ang mga puwersang kosmiko ay waring kumakampi sa panig na kaayon ng dharma.

Verse 396

वृक्षाश्नौषधयश्चैव व्याश्रयन्त किरीटिनम्‌ | पर्वत, समुद्र, सजल नदियाँ, वृक्ष तथा ओषधियाँ--इन सबने अर्जुनके पक्षका आश्रय ले रखा था

Sinabi ni Sañjaya: Maging ang mga punò, ang mga halamang nakakain, at ang mga halamang-gamot ay kumupkop kay Kirīṭin (Arjuna). Sa guniguni ng epiko, ang kalikasan mismo ay inilalarawang kumakampi sa matuwid, na wari’y ipinahihiwatig na ang panig ni Arjuna ay sinusuportahan hindi lamang ng tao kundi ng kaayusan ng daigdig.

Verse 403

ते कर्ण समपद्यन्त हृष्टरूपा: समन्ततः । शत्रुओंको तपानेवाले वीर! असुर, यातुधान और गुह्मक--ये सब ओरसे प्रसन्नचित्त हो कर्णके ही पक्षमें आ गये थे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, mula sa bawat panig ay lumapit sila kay Karṇa, ang mga mukha’y nagniningning sa galak. O bayani na nagpapapaso sa kaaway! Na wari’y hangad sunugin ang mga kalaban, ang mga Asura, Yātudhāna, at Guhyaka—masaya ang kalooban—ay nagtipon sa panig ni Karṇa lamang. Ipinakikita ng tagpong ito na sa pagkahibang ng digmaan, maging ang mga kapangyarihang di-tao ay pumipili ng kanilang kampeon, at lalo nitong pinatitingkad ang tensiyon sa pagitan ng lakas na hubad at ng panig na may dharma.

Verse 456

पार्थस्य विजये राजन्‌ सर्व एवाभिसंसृता: । राजन! ईहामृग, व्यालमृग, मंगलसूचक मृग, पशु और पक्षी, सिंह तथा व्याप्र--ये सब- के-सब अर्जुनकी ही विजयका आग्रह रखने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, silang lahat ay lubos na nakiling sa tagumpay ni Pārtha (Arjuna).” Sa takbo ng salaysay, maging ang mga palatandaan at mga nilalang sa paligid ay inilalarawang nagtitipon pabor kay Arjuna, na wari’y nagpapahiwatig ng lakas ng katarungan sa likod ng kanyang panig at nagbabadya ng magiging wakas ng labanan.

Verse 496

ब्रद्य क्षत्रं च यज्ञाश्च दक्षिण श्षार्जुनं श्रिता: । अपने गणों और सेवकोंसहित देवता, पितर, यम, कुबेर और वरुण अर्जुनके पक्षमें थे। ब्राह्मण, क्षत्रिय, यज्ञ और दक्षिणा आदिने भी अर्जुनका ही साथ दिया

Sinabi ni Sañjaya: Ang kabanalan ng dharma ng mga Brahmana, ang lakas ng kapangyarihang-hari, ang mga handog na yajña, at ang mga banal na kaloob (dakṣiṇā)—lahat ay nakahanay sa panig ni Arjuna. Maging ang mga diyos, ang mga Pitṛ (mga espiritu ng ninuno), at ang mga tagapag-ingat ng kaayusang kosmiko—si Yama, Kubera, at Varuṇa—kasama ang kanilang mga pangkat at mga tagapaglingkod, ay nasa panig ni Arjuna. Ang mga Brahmana, Kṣatriya, yajña, at dakṣiṇā ay sumama rin sa kanya. Ipinahihiwatig ng salaysay na ang tagumpay ay hindi lamang bunga ng sandata, kundi ng pagkakahanay na sinusuportahan ng dharma: ang katuwiran, ang lehitimong kapangyarihan, at ang wastong paghahandog ay nagbibigay-lakas sa makatarungang layon.

Verse 503

राक्षसा: सह यादोभि: श्वसृगालाश्व कर्णत: । प्रेत, पिशाच, मांसभोजी पशु-पक्षी, राक्षस, जल-जन्तु, कुत्ते और सियार--ये कर्णके पक्षमें हो गये

Sinabi ni Sañjaya: Kasama ng mga Rākṣasa at mga Yādava, ang mga aso, asong-gubat (jackal), at mga kabayo—gayundin ang mga preta at piśāca, mga nilalang na kumakain ng laman, mga hayop at ibon, iba pang rākṣasa, mga nilalang sa tubig, at mga kumakain ng bangkay—ay nakitang pumapanig sa panig ni Karṇa. Ipinapahiwatig ng salaysay ang isang masamang pangitain at madilim na himig sa paligid ng kampo ni Karṇa, na wari’y nagtitipon ang mga di-mapalad na puwersa at mapanirang pagnanasa kung saan ang adharma ay tila lumalakas sa digmaan.

Verse 536

दिदृक्षव: समाजग्मु: कर्णार्जुनसमागमम्‌ । क्रीड़ामृग, पक्षीसमुदाय तथा हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसहित दिव्य मनीषी पुरुष वायु तथा बादलोंको वाहन बनाकर कर्ण और अर्जुनका युद्ध देखनेके लिये वहाँ पधारे थे

Sinabi ni Sañjaya: Sabik na masaksihan ang pagtatagpo ni Karṇa at Arjuna, marami ang nagtipon doon. Kasama ang mga kawan ng hayop na panglibangan sa pangangaso at mga pulutong ng ibon, at may mga elepante, kabayo, karwaheng pandigma, at mga kawal na naglalakad; dumating din ang mga banal na rishi at mga tagakita—ginawang sasakyan ang hangin at mga ulap—upang masdan ang labanan nina Karṇa at Arjuna. Ipinakikita ng tagpong ito na ang tunggaliang iyon ay itinuring na sandaling may pambihirang bigat, kapalaran at dharma ang nakataya, kaya’t maging ang kalangitan ay tumingin.

Verse 573

अर्जुनो जयतां कर्णमिति शक्रो<ब्रवीत्तदा | उन दोनों महामनस्वी वीर कर्ण और अर्जुनको एकत्र हुआ देख उस समय इन्द्र बोल उठे--'अर्जुन कर्णपर विजय प्राप्त करें"

Sinabi ni Sañjaya: Nang sandaling iyon, si Śakra (Indra), nang makita ang dalawang dakilang-budhing bayani—si Karṇa at si Arjuna—na nagharap, ay napasigaw: “Nawa’y magtagumpay si Arjuna laban kay Karṇa.” Itinatanghal ng pahayag na ito ang tunggalian hindi lamang bilang sagupaan ng sandata, kundi bilang pasyang sandali sa moral at kosmikong kaayusan, kung saan ang pagkiling ng mga diyos ay sumasama sa panig na pinaniniwalaang nagtataguyod ng dharma.

Verse 656

स्वयम्भो ब्रूहि तद्घाक्यं समो5स्तु विजयोडनयो: । 'प्रभो! कर्ण और अर्जुनके विवादसे सारा संसार संशयमें पड़ गया। स्वयम्भू! आप हमें इनके विजयके सम्बन्धमें सच्ची बात बताइये। आप ऐसा वचन बोलिये, जिससे इन दोनोंकी समान विजय सूचित हो”

Sinabi ni Sañjaya: “O Panginoong Kusang-Isinilang (Svayambhū), bigkasin mo ang pasyang salita. Ipagpahayag nawa na ang tagumpay ay kapantay para sa kanilang dalawa. Mahal na Guro, dahil sa pagtatalo nina Karṇa at Arjuna, ang buong daigdig ay nalugmok sa pag-aalinlangan. O Svayambhū, sabihin mo sa amin ang katotohanan tungkol sa kanilang tagumpay. Magsalita ka sa paraang magpapakitang ang pagtatagumpay ng dalawa ay iisa ang timbang.”

Verse 673

तत्‌ तथास्तु नमस्ते<स्तु प्रसीद भगवन्‌ मम । “भगवन्‌! आपने पहले कहा था कि “इन दोनों कृष्णोंकी विजय अटल है।” आपका वह कथन सत्य हो। आपको नमस्कार है। आप मुझपर प्रसन्न होइये”

Sinabi ni Sañjaya: “Mangyari nawa; nawa’y maging ganap ayon sa iyong ipinahayag. Pagpupugay sa iyo. Maawa ka sa akin, O Mapalad na Panginoon.” Sa diwang etikal at salaysay, pinagtitibay ng nagsasalita ang katotohanan ng banal na katiyakan at humihingi ng lingap sa mapitagang pagpapasakop, na may pananampalatayang ang pagpanig sa dharma at patnubay ng mga diyos ay nagpapatiyak sa tagumpay.

Verse 693

स्वर्ग च समनुप्राप्य साहाय्यं शक्र ते कृतम्‌ । तब ब्रह्मा और महादेवजीने देवेश्वर इन्द्रसे कहा--“महात्मा अर्जुनकी विजय तो निश्चित ही है। इन्द्र! इन्हीं सव्यसाची अर्जुनने खाण्डववनमें अग्निदेवको संतुष्ट किया और स्वर्गलोकमें जाकर तुम्हारी भी सहायता की

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit nang marating niya ang langit, natupad din, O Śakra (Indra), ang tulong na iyon para sa iyo. Kaya’t sinabi nina Brahmā at Mahādeva kay Indra: ‘Tiyak na tiyak ang tagumpay ng dakilang-loob na si Arjuna. O Indra! Ang mismong Arjuna na bihasa sa dalawang kamay na ito ang minsang nagpasaya kay Agni sa gubat ng Khāṇḍava, at pag-akyat sa langit ay nagkaloob pa ng tulong maging sa iyo.’”