Adhyaya 63

Verse 1

/ [दाक्षिणात्य अधिक पाठका हई “लोक मिलाकर कुछ ४६ ३ “लोक हैं] नसजआा न (0) आज अन+- एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीष्मका पराक्रम

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, sa kakila-kilabot na digmaang iyon, nang si Bhīṣma ay nakapanata na—dahil sa galit na pinukaw ng aking anak na labis na nagdurusa—ano ang ginawa ni Bhīṣma sa larangan ng labanan laban sa mga anak ni Pāṇḍu?”

Verse 2

भीष्म: किमकरोत्‌ तत्र पाण्डवेयेषु संयुगे । पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व संजय

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, sabihin mo sa akin: sa labang iyon, ano ang ginawa ni Bhīṣma laban sa mga anak ni Pāṇḍu? At ano naman ang ginawa ng mga Pañcāla laban kay Lolo Bhīṣma?”

Verse 3

संजय उवाच गतपूर्वाह्नभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, nang sa araw na iyon ay lumipas na ang higit na bahagi ng umaga at ang araw ay lumihis na rin patungong kanluran at tumigil doon, ang agos ng labanan ay pumasok sa huling yugto. Sa panahong iyon—kapag ang tagumpay at pagdiriwang ay maaaring sumiklab sa hanay ng mga Pāṇḍava—si Bhīṣma, ang iyong ninuno, ang nakaaalam ng dharma, ay mariing sumalakay gamit ang mabilis na mga sandata; at ang iyong mga anak ay nagtipon sa bawat panig upang siya’y ipagtanggol. Ipinakikita ng tagpong ito na sa digmaan, ang tiwala at panghihina ng loob ay umiikot kasabay ng oras, subalit ang mga pinunong nakatali sa tungkulin ay nagpapatuloy sa itinakdang gampanin kahit magbago ang kapalaran.

Verse 4

जयं प्राप्तेषु हृष्टेु पाण्डवेषु महात्मसु । सर्वधर्मविशेषज्ञ: पिता देवव्रतस्तव

Sinabi ni Sañjaya: Nang ang mga Pāṇḍava na may dakilang diwa ay nagkamit ng tagumpay at nagdiriwang, si Devavrata (Bhīṣma), ang tiyuhin sa ama ng iyong ama—na lubos na nakaaalam ng maseselang pagkakaiba ng dharma—ay sumulong laban sa hukbo ng Pāṇḍava gamit ang mabilis at makapangyarihang mga palaso. Isang napakalaking puwersa ang kumilos na kasama niya, at ang iyong mga anak ay nagbantay sa kanya mula sa lahat ng panig. Ipinakikita ng tagpong ito ang tensiyon sa pagitan ng matuwid na pag-unawa sa dharma (dharma-jñāna) at ng malupit na pangangailangan ng digmaan, kung saan kahit ang pinakamarunong sa dharma na nakatatanda ay kailangang gumanap bilang kumander sa labanan.

Verse 5

अभ्ययाज्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम्‌ । महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्न सर्वश:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Bhīṣma—na pinangangalagaan mula sa lahat ng panig ng iyong mga anak at sinusuportahan ng napakalaking hukbo—ay sumugod nang mabilis sakay ng matutuling kabayo at sinalakay ang hukbo ng mga Pāṇḍava. Ipinahihiwatig ng talatang ito na ang giting sa digmaan ay lalo pang tumitindi sa sama-samang pag-iingat at sa puwersang magkakaugnay, at ang takbo ng labanan ay nakasalalay sa pamumuno at disiplinadong suporta.

Verse 6

प्रावर्तत ततो युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्‌ । अस्माकं पाण्डवै: सार्थमनयात्‌ तव भारत,भारत! तदनन्तर आपके अन्यायसे हमलोगोंका पाण्डवोंके साथ रोमांचकारी भयंकर संग्राम होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos nito, nagsimula ang isang magulo at nakapangingilabot na labanan sa pagitan ng aming hukbo at ng mga Pāṇḍava—isang sagupaan na, O Bhārata, ay sumibol bilang bunga ng landas na iyong tinahak. Ang digmaan ay lumipat na mula sa payo at pag-angkin tungo sa tuwirang, nakatatakot na tunggalian, at dala nito ang bigat na moral ng pananagutan sa kawalang-katarungang nagbunsod dito.

Verse 7

धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्‌ । महान्‌ समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्‌,उस समय वहाँ धनुषोंकी टंकार तथा हथेलियोंके आघातसे पर्वतोंके विदीर्ण होनेके समान बड़े जोरसे शब्द होता था

Sinabi ni Sañjaya: Doon, habang umuugong ang mga busog at nagbabanggaan ang mga palad sa hamon at palakpak, sumiklab ang isang napakalakas na ugong—gaya ng pagbitak at pagkapunit ng mga bundok—na hudyat ng nag-aalab na sigasig ng mga mandirigma sa larangan ng digmaan.

Verse 8

तिष्ठ स्थितो5स्मि विद्धोनं निवर्तस्व स्थिरो भव | स्थिरो5स्मि प्रहरस्वेति शब्दो5श्रूयत सर्वश:

Wika ni Sanjaya: Sa bawat panig, sa gitna ng siksik na labanan, umalingawngaw ang sigaw ng mga mandirigma—“Manindigan! Matatag akong nakatayo! Butasin siya! Huwag umatras! Maging matibay! Oo—matibay ako—sumalakay!” Kaya’t ang buong larangan ay umuugong sa mga utos at panatang katatagan, na naghahayag ng mahigpit na disiplina at di-matitinag na loob na hinihingi ng digmaang ayon sa dharma.

Verse 9

काउ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च । शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्‌ ध्वनि:

Wika ni Sanjaya: Nang tumama ang mga sandata sa baluting ginto, sa mga panangga, sa mga korona at sa mga watawat, sumiklab ang nakapanghihilakbot na ugong—gaya ng pagbabanggaan ng mga batong nahulog sa kabundukan—hudyat ng marahas at walang kinikilingang agos ng digmaan, kung saan sinusubok kapwa ang dangal at ang pananggalang.

Verse 10

पतितान्युत्तमाज़ानि बाहवश्न विभूषिता: । व्यचेष्टन्त महीं प्राप्प शतशो5थ सहस्रश:,सैनिकोंके सैकड़ों-हजारों मस्तक तथा स्वर्ण-भूषित भुजाएँ कट-कटकर पृथ्वीपर गिरने और तड़पने लगीं

Wika ni Sanjaya: Daan-daan at libu-libong ulo at mga bisig na may palamuting ginto, naputol sa labanan, bumagsak sa lupa at patuloy pang pumipiglas—larawan ng walang-humpay na karahasan ng digmaan at ng kakila-kilabot na kabayarang pasan ng mga mandirigma sa magkabilang panig.

Verse 11

ह्वतोत्तमाज़ा: केचित्‌ तु तथैवोद्यतकार्मुका: । प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थु: पुरुषसत्तमा:

Wika ni Sanjaya: May ilang pangunahing bayani na napugutan ng ulo; gayunman, nakataas pa rin ang busog at mahigpit pa ring hawak ang sandata, nanatili silang nakatayo—isang nakapanghihilakbot na tanawin ng bangis ng digmaan, kung saan nananatili ang tapang kahit humihiwalay na ang buhay.

Verse 12

प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातड्ाड्रशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा

Wika ni Sanjaya: Isang ilog ng dugo ang nagsimulang umagos nang napakalakas. Nakapanghihilakbot pagmasdan, wari’y nagkalat dito ang mga bangkay ng elepante na parang malalaking tipak ng bato, at ang putik nito’y laman at namuong dugo. Mula sa mga katawan ng elepante, kabayo, at tao na nabuwal, rumagasa ito na tila patungo sa dagat ng kabilang-buhay—isang kasindak-sindak na larawan ng halagang moral ng digmaan, kung saan ang pagpatay ay nagiging piging ng mga kumakain ng bangkay, hindi larangan ng dangal.

Verse 13

वराश्चनरनागानां शरीरप्रभवा तदा | परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी

Wika ni Sañjaya: Noon ay sumiklab ang isang ilog na isinilang mula sa mga katawan ng baboy-ramo, tao, at elepante—umaagos patungo sa dagat ng kabilang daigdig. Ikinatuwa iyon ng mga buwitre at mga asong-gubat. Sa larangan ng digmaan, rumagasa ang ilog ng dugo na nakapangingilabot pagmasdan; ang mga katawan ng elepante sa loob nito’y wari’y malalaking tipak ng bato, at ang dugo at laman ay parang putik. Mula sa mga bangkay ng elepante, kabayo, at tao nagmula ang ilog na iyon, at patuloy na dumadaloy tungo sa dagat ng kabilang-buhay—na tanging mga kumakain ng bangkay ang nagagalak.

Verse 14

नदृष्ट न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप । यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत,भारत! नरेश्वर! पाण्डवों और आपके पुत्रोंका उस दिन जैसा भयानक युद्ध हुआ, वैसा न कभी देखा गया है और न सुना ही गया है

Wika ni Sañjaya: O hari, kailanma’y hindi pa nakita, ni narinig man, ang digmaang tulad nito—gaya ng naganap sa pagitan ng iyong mga anak at ng mga Pandava, O Bharata.

Verse 15

नासीद्‌ रथपथस्तत्र योधैर्युधि निपातितै: । गजैश्न पतितैर्नीलैर्गिरिशूज्ैरिवावृत:

Wika ni Sañjaya: Wala nang daanan roon para sa mga karwaheng pandigma, sapagkat nabara ang larangan ng mga mandirigmang bumagsak sa labanan at ng mga elepanteng maitim na nakahandusay, na wari’y maiitim na tuktok ng bundok.

Verse 16

विकीर्णै: कवचैश्षित्रै: शिरस्त्राणैश्न मारिष । शुशुभे तद्‌ रणस्थानं शरदीव नभस्तलम्‌

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang, ang larangang iyon, na nagkalat sa lahat ng dako ang sari-saring baluti at mga helmet, ay kumislap—gaya ng langit sa taglagas na pinalalamutian ng mga bituin.

Verse 17

विनिर्भिन्ना: शरै: केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिण: । अभीता: समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिता:

Wika ni Sañjaya: May ilang bayani na napunit ng mga palaso at pinahirapan ng matinding kirot na wari’y humihila sa kanilang laman-loob; gayunman, sa gitna ng labanan ay sumugod pa rin sila sa kaaway—walang takot at tinutulak ng mapagmataas na alab ng mandirigma.

Verse 18

तात भ्रात: सखे बन्धो वयस्यथ मम मातुल । मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक़ुशु: पतिता रणे

Sinabi ni Sañjaya: “Ama! Kapatid! Kaibigan! Kamag-anak! Kasama sa kabataan! O tiyuhin sa ina! Huwag mo akong iwan!”—ganyan ang sigaw ng maraming mandirigma, habang bumabagsak sa larangan ng digmaan, na may matinding dalamhati na tumatawag sa kanilang mga sariling kaanak.

Verse 19

अथाभ्येहित्वमागच्छ कि भीतो$सि क्व यास्यसि । स्थितो5हं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशु:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang iba naman ay sumisigaw: “Halika rito—huwag tumakas! Bakit ka natatakot? Saan ka pupunta? Nakatindig akong matatag sa labanan; huwag kang mangamba!”

Verse 20

तत्र भीष्म: शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुक: । मुमोच बाणान्‌ दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव

Sinabi ni Sañjaya: Doon, si Bhīṣma, anak ni Śāntanu, na laging umiikot ang busog sa isang bilog na hagod, ay walang tigil na nagpapakawala ng mga palasong may nagliliyab na dulo—nakapanghihilakbot na gaya ng mga makamandag na ahas.

Verse 21

शरैरेकायनीकुर्वन्‌ दिश: सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्य भरतर्षभ

Sinabi ni Sañjaya: O bantog sa angkan ng Bhārata! Si Bhīṣma, na matatag sa kanyang panatang-buhay (vrata), ay pinuno ng mga palaso ang lahat ng dako; at—binibigkas ang sarili niyang pangalan bilang hamon at pagpapahayag—sinimulan niyang pabagsakin ang mga mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma ng panig ng Pāṇḍava.

Verse 22

स उत्पन्‌ वै रथोपस्थे दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ | अलातचक्रवद्‌ राजंस्तत्र तत्र सम दृश्यते

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari! Nang sandaling iyon, tumindig si Bhīṣma sa upuan ng karwaheng pandigma at ipinamalas ang bilis at husay ng kanyang mga kamay. Gaya ng umiikot na sulo na nagiging gulong ng apoy, wari’y lumilitaw siya sa lahat ng dako—dito at doon—dahil lamang sa kanyang bilis at ganap na pagkamagaling sa digmaan.”

Verse 23

तमेक॑ समरे शूरं पाण्डवा: सूंजयै: सह । अनेकशतसाहसं समपश्यन्त लाघवात्‌,युद्धमें शूरवीर भीष्म यद्यपि अकेले थे, तथापि सूंजयोंसहित पाण्डवोंको वे अपनी फुर्तीके कारण कई लाख व्यक्तियोंके समान दिखायी दिये

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, bagaman si Bhīṣma ay nakatindig na mag-isa bilang bayani, ang mga Pāṇḍava kasama ang mga Sṛñjaya ay namasdan siya—dahil sa kanyang matuling galing—na wari’y siya’y maraming daan-daang libo.

Verse 24

मायाकृतात्मानमिव भीष्म तत्र सम मेनिरे । पूर्वस्यां दिशि त॑ दृष्टवा प्रतीच्यां ददृशुर्जना:

Wika ni Sañjaya: Doon, inakala ng mga tao na si Bhīṣma ay tila nilalang na hinubog ng salamangka. Matapos siyang makita sa silangan, nakita nila siyang muli sa kanluran—kay hiwaga at kay lito ng kanyang anyo at galaw sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 25

लोगोंको ऐसा मालूम हो रहा था कि रफणक्षेत्रमें भीष्मजीने मायासे अपनेको अनेक रूपोंमें प्रकट कर लिया है। जिन लोगोंने उन्हें पूर्वदिशामें देखा था, उन्हीं लोगोंको अखि फिरते ही वे पश्चिममें दिखायी दिये ।।

Wika ni Sañjaya: “O panginoon, matapos siyang makita sa hilaga, agad din siyang nakita sa timog. Sa gayon, sa gitna ng digmaan, ang magiting na si Bhīṣma—anak ng Gaṅgā—ay wari’y nakikita sa lahat ng panig.”

Verse 26

नचैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छकनोति वीक्षितुम्‌ | विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्‌ बहून्‌ू,पाण्डवोंमेंसे कोई भी उन्हें देख नहीं पाता था। सब लोग भीष्मजीके धनुषसे छूटे हुए बहुसंख्यक बाणोंको ही देखते थे

Wika ni Sañjaya: Walang sinuman sa mga anak ni Pāṇḍu ang nakayang tumingin sa kanya nang tuwiran; ang tanging nakikita ay ang di-mabilang na mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Bhīṣma, kumikislap na parang matutulis na sibat.

Verse 27

कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम्‌ | व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु

Wika ni Sañjaya: Habang isinasagawa niya ang kanyang mga gawa sa gitna ng labanan at sinimulang lipulin ang hukbong kalaban, maraming uri ng tao roon sa digmaan ang paulit-ulit na sumigaw nang malakas sa dalamhati, nilamon ng karahasan ng digmaan.

Verse 28

शलभा इव राजान: पतन्ति विधिचोदिता:

Sinabi ni Sañjaya: Sa tulak ng tadhana, bumabagsak ang mga hari—gaya ng gamu-gamong sumusuong sa apoy—walang magawa kundi mahila tungo sa kapahamakan sa gitna ng naglalagablab na digmaan.

Verse 29

न हि मोघ: शर: कश्चिदासीद्‌ भीष्मस्य संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: Sa labang iyon, ni isang palaso ni Bhīṣma ay hindi nasayang; bawat bitaw ay tumatama, patunay ng kanyang walang kapantay na disiplina sa pakikidigma at ng mabagsik na di-maiiwasang bunga ng digmaan.

Verse 30

(प्रच्छादयन्‌ शरान्‌ भीष्मो निशितान्‌ कड्कपत्रिण: ।) भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्त्रिणा

(Sinabi ni Sañjaya:) Tinakpan ni Bhīṣma ang larangan ng mga matutulis na palasong may balahibo na wari’y sa tagak; at hinahati niya ang mga iyon—isa-isa—sa pamamagitan ng iisang palaso, pinakawalan mula sa kanyang maayos at mabilis-lumipad na busog.

Verse 31

गजकण्टकसंनद्धं वज्ेणेव शिलोच्चयम्‌ । भीष्म कंकपत्रसे युक्त बहुसंख्यक तीखे बाणोंको युद्धमें बिखेर रहे थे। वे एक ही पंखयुक्त सीधे बाणसे लोहेकी झूलसे युक्त हाथीको भी विदीर्ण कर डालते थे। जैसे इन्द्र महान्‌ पर्वतको अपने वज्ञसे विदीर्ण कर देते हैं || ३० हू ।।

Sinabi ni Sañjaya: Iwinawasiwas ni Bhīṣma ang napakaraming matutulis na palaso sa digmaan na parang unos, at tinatamaan maging ang elepanteng pandigma na may baluting bakal, may mga tali at pangganyak. Sa iisang tuwid na palasong may balahibo, kaya niyang biyakin ang gayong elepante—gaya ni Indra na bumibiyak sa malaking bundok sa pamamagitan ng kanyang vajra, ang kulog-kidlat.

Verse 32

यो यो भीष्म॑ नरव्याप्रमभ्येति युधि कश्चन

Sinabi ni Sañjaya: “Sinuman—anumang mandirigma—na sumulong sa labanan upang harapin si Bhīṣma, ang makapangyarihang tagapagpagalaw ng mga tao, …”

Verse 33

मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते । जो कोई भी योद्धा नरश्रेष्ठ भीष्मके सम्मुख आ जाता, वह मुझे एक ही मुहूर्तमें खड़ा दिखायी देकर उसी क्षण धरतीपर लोटता दिखायी देता था | ३२ ह ।।

Wika ni Sañjaya: “Sandali ko lamang siya nasilayan—at agad ding nakita kong bumagsak sa lupa. Sinumang mandirigmang humaharap kay Bhīṣma, sa aking paningin ay lilitaw na nakatayo sa isang iglap, at sa mismong iglap na iyon ay makikitang napabagsak sa lupa.”

Verse 34

भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत सहस्रधा । इस प्रकार अतुल पराक्रमी भीष्मके द्वारा मारी जाती हुई धर्मराज युधिष्ठिरकी वह विशाल वाहिनी सहस्रों भागोंमें बिखर गयी ।। ३३ ह ।। प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता

Wika ni Sañjaya: “Tinamaan ng walang kapantay na lakas ni Bhīṣma, ang malawak na hukbo ay nagkadurug-durog na parang nahati sa sanlibong piraso. Sa tindi ng ulang-palaso niya, ang malaking hukbo ay nagsimulang manginig.”

Verse 35

पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिन: । उनकी बाण-वर्षासे संतप्त हो पाण्डवोंकी वह महती सेना श्रीकृष्ण, अर्जुन और शिखण्डीके देखते-देखते काँपने लगी || ३४ इ ।। वर्तमाना5पि ते वीरा द्रवमाणान्‌ महारथान्‌

Wika ni Sañjaya: “Sa harap mismo nina Vāsudeva (Kṛṣṇa), Pārtha (Arjuna), at Śikhaṇḍin, ang malaking hukbo ng mga Pāṇḍava—na sinusunog ng ulang-palaso—ay nagsimulang manginig; at ang mga bayani, ang mga dakilang mandirigmang karwahe, ay nakita ring nabuwag at tumatakas.”

Verse 36

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमू:

Wika ni Sañjaya: “Ang malaking hukbo ay patuloy na nililipol ng isang may lakas na kapantay ni Indra.”

Verse 37

आविद्धनरनागाश्चं पतितध्वजकूबरम्‌

Wika ni Sañjaya: “May mga tao at elepanteng tinamaan at bumagsak; at ang karwahe ay nakahandusay, bagsak ang watawat at poste nito.”

Verse 38

जघानात्र पिता पुत्र पुत्रश्न पितरं तथा

Sinabi ni Sañjaya: Sa digmaang ito, may amang pumatay sa sariling anak, at gayundin ay may anak na pumatay sa sariling ama—ipinapakita kung paanong ang pagkabaliw ng digmaan ay bumabaligtad sa likás na ugnayan at nagtutulak sa tao sa mga gawaing salungat sa karaniwang damdaming moral.

Verse 39

विमुच्य कवचान्यन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिका:

Sinabi ni Sañjaya: Ang ilan sa mga kawal ng anak ni Pāṇḍu, sa siksikan ng labanan, ay itinapon ang kanilang baluti—palatandaan ng matinding pagod at pagkakawatak-watak sa gitna ng mabagsik na hinihingi ng digmaan.

Verse 40

तद्‌ गोकुलमिवोदशभ्रान्तमुद्‌भ्रान्तरथयूथपम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang hukbo ng anak ni Pāṇḍu ay nakita sa matinding kaguluhan, pagala-gala na parang kawan ng mga baka, sumisigaw sa tinig ng dalamhati. Marami ring pinuno ng mga pangkat ng karwaheng pandigma ang paikot-ikot, litong-lito kung ano ang dapat gawin. Nang makita ni Bhagavān Śrī Kṛṣṇa, ang ligaya ng angkan ng Yadu, ang ganitong pagkapunit at pag-atras sa sariling hanay, hinila niya ang renda at pinatigil ang kanyang maringal na karwahe, at nagsalita kay Arjuna, anak ni Kuntī—si Bībhatsu, ang walang-urong.

Verse 41

ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा । प्रभज्यमान सैन्यं तु दृष्टवा यादवनन्दन:

Sinabi ni Sañjaya: Noon, ang hukbo ng anak ni Pāṇḍu ay nakita na nag-aangat ng mga sigaw ng dalamhati. At nang masdan ng minamahal ng mga Yadu (si Kṛṣṇa) ang hukbong iyon na nadudurog, ang tanawing iyon ay hudyat ng mabigat na pagliko ng labanan—kung saan ang takot at kaguluhan ay nagsisimulang sumubok sa tatag, disiplina, at pagkapit ng mga mandirigma sa tungkuling pinili nila.

Verse 42

अयं स काल: सम्प्राप्त: पार्थ यस्तेडभिकाड्क्षित:

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, dumating na ngayon ang panahong matagal mong hinihintay.”

Verse 43

प्रहरस्व नरव्याप्र न चेन्मोहाद विमुहा[से । 'पुरुषसिंह! जिसकी तुम दीर्घकालसे अभिलाषा करते थे, वही यह अवसर प्राप्त हुआ है। यदि तुम मोहसे किंकर्तव्यविमूढ़ नहीं हो गये हो तो पूरी शक्ति लगाकर युद्ध करो ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Sumalakay ka, O tigre sa hanay ng mga tao! Kung hindi ka pa nalilito dahil sa pagkalango ng guniguni, ibuhos mo ang buong lakas at makipaglaban.”

Verse 44

भीष्मद्रोणमुखान्‌ सर्वान्‌ धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान्‌ । सानुबन्धान्‌ हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: “O mandirigma, noon sa pagtitipon ng mga hari ay sinabi mo: ‘Sinumang bumaba sa larangan upang lumaban sa akin, papatayin ko ang lahat ng kawal ni Dhṛtarāṣṭra—sa pangunguna nina Bhīṣma at Droṇa—kasama ang kanilang mga kapanalig at tagasuporta.’”

Verse 45

इति तत्‌ कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम । बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं ततस्ततः

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya nga, O anak ni Kuntī, pandurog ng kaaway, gawin mong totoo ang iyong salita. O Bībhatsu, tingnan mo—ang sarili mong hukbo ay nababasag at nagkakawatak-watak sa iba’t ibang dako.”

Verse 46

द्रवतश्न महीपालान्‌ पश्य यौधिष्ठिरे बले । दृष्टवा हि भीष्म समरे व्यात्ताननमिवान्तकम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan mo, O Yudhiṣṭhira, ang mga hari sa iyong hukbo ay tumatakas sa matinding sindak; sapagkat nang makita nila si Bhīṣma sa gitna ng labanan—na wari’y nakanganga tulad ng Kamatayan mismo—nawawalan sila ng loob at nagkakawatak-watak.”

Verse 47

एवमुक्त: प्रत्युवाच वासुदेव॑ धनंजय:

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon, sumagot si Dhanañjaya (Arjuna) kay Vāsudeva (Kṛṣṇa): “O Panginoon, paandarin mo ang mga kabayong ito at dalhin mo kami sa kinaroroonan ni Bhīṣma. Pasukin natin ang dagat ng mga hukbo. Ngayon, ibabagsak ko mula sa kanyang karwahe ang matandang lolo ng mga Kuru, ang di-madadaig na bayani na si Bhīṣma!”

Verse 48

नोदयाश्वान्‌ यतो भीष्मो विगाहैतद्‌ बलार्णवम्‌ | पातयिष्यामि दुर्धर्ष वृद्धं कुकपितामहम्‌

Wika ni Sanjaya: Hinarap ni Arjuna si Krishna at nakiusap: “Panginoon! Itaboy ang mga kabayo at dalhin kami roon sa kinaroroonan ni Bhishma. Sumugod tayo sa dagat na ito ng hukbo. Sa araw na ito, ibabagsak ko mula sa kanyang karwahe ang matandang pitamahang Kuru—si Bhishma—ang mandirigmang mahirap daigin.”

Verse 49

संजय उवाच ततो<श्चवान्‌ रजतप्रख्यान्‌ नोदयामास माधव: । यतो भीष्मरथो राजन दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, si Madhava (Krishna) ay pinatakbo ang mga kabayo ni Arjuna na puti na parang pilak, patungo sa kinaroroonan ng karwahe ni Bhishma. O Hari, ang karwaheng iyon ay mahirap titigan—nagniningning na wari’y araw na may sinag.

Verse 50

ततस्तत्‌ पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्‌ | दृष्टवा पार्थ महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे,उस समय महाबाहु अर्जुनको समरभूमिमें भीष्मसे लोहा लेनेके लिये उद्यत देख युधिष्ठिरकी वह विशाल सेना पुनः: लौट आयी

Wika ni Sanjaya: Noon, ang malaking hukbo ni Yudhishthira ay muling bumalik, sapagkat nakita nila si Partha (Arjuna), ang makapangyarihan ang bisig, na nakahanda sa larangan upang makipaglaban kay Bhishma.

Verse 51

ततो भीष्म: कुरुश्रेष्ठ सिंहवद्‌ विनदन्‌ मुहुः । धनंजयरथं शीघ्र॑ शरवर्षरवाकिरत्‌,कुरुश्रेष्ठ! तदनन्तर भीष्म सिंहके समान बारंबार गर्जना करते हुए अर्जुनके रथपर शीघ्रतापूर्वक बाणोंकी वर्षा करने लगे

Wika ni Sanjaya: O pinakamahusay sa mga Kuru! Pagkaraan, si Bhishma ay umungal nang paulit-ulit na parang leon, at mabilis na binuhusan ng malakas na ulang-palaso ang karwahe ni Dhananjaya (Arjuna).

Verse 52

क्षणेन स रथस्तस्य सहय: सहसारथि: । शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते,उस महान्‌ बाण-वर्षासे एक ही क्षणमें घोड़े और सारथिसहित आच्छादित होकर अर्जुनका रथ किसीकी दृष्टिमें नहीं आता था

Wika ni Sanjaya: Sa isang iglap, ang kanyang karwahe—kasama ang mga kabayo at ang tagapagmaneho—ay natakpan ng napakalakas na ulang-palaso, kaya’t hindi na ito makita.

Verse 53

वासुदेवस्त्वसम्भ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान्‌ | चोदयामास तानश्वान्‌ विचितान्‌ भीष्मसायकै:

At si Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa), na matatag ang loob at may lakas ng diwa, ay hindi natinag ni bahagya; sa pagkapit sa pagtitimpi, patuloy niyang inudyukan ang mga kabayo, bagaman ang mga palaso ni Bhīṣma ay nakabaon sa bawat bahagi ng kanilang katawan.

Verse 54

ततः पार्थो धनुर्गृह्ा दिव्यं जलदनि:स्वनम्‌ । पातयामास भीष्मस्य धनुश्कछित्त्वा त्रिभि: शरै:,तब अर्जुनने मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले दिव्य धनुषको हाथमें लेकर तीन बाणोंसे भीष्मके धनुषको काट गिराया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna), nang hawakan ang kaniyang banal na busog na umuugong na tila kulog sa ulap, ay pinabagsak ang busog ni Bhīṣma—pinutol iyon sa pamamagitan ng tatlong palaso.

Verse 55

स च्छिन्नधन्वा कौरव्य: पुनरन्यन्महद्‌ धनु: । निमिषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव,धनुष कट जानेपर आपके ताऊ कुरुनन्दन भीष्मने पलक मारते-मारते पुनः दूसरे विशाल धनुषपर प्रत्यंचा चढ़ा दी

Nang maputol ang kaniyang busog, O inapo ng mga Kuru, ang iyong ama na si Bhīṣma ay agad kumuha ng isa pang malaking busog at sa kisap-mata lamang ay muli itong naigting at naihanda.

Verse 56

विचकर्ष ततो दोर्भ्या धनुर्जलदनि:स्वनम्‌ | अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरजुन:

Pagkaraan, hinila niya sa dalawang bisig ang busog na umuugong na tila kulog sa ulap; ngunit si Arjuna, sa tindi ng galit, ay pinutol din ang busog na iyon.

Verse 57

तस्य तत्‌ पूजयामास लाघवं शान्तनो: सुतः । साधु पार्थ महाबाहो साधु भो: पाण्डुनन्दन

Nang makita ang gayong kabilisang pagkilos, si Bhīṣma—anak ni Śāntanu—ay nagpuri: “Magaling, Pārtha, makapangyarihang bisig! Magaling, O anak ni Pāṇḍu!”

Verse 58

इस प्रकार श्रीमह्या भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें तृतीय युद्धदिवसमें भीष्म और दुर्योधनका संवादविषयक अटद्ठावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dakilang gawaing ito ay bagay na bagay sa iyo lamang, O Dhanañjaya. Anak ko, labis akong nalulugod. Makipaglaban ka sa akin.” Nang makita ni Bhīṣma—anak ni Śantanu—ang mabilis na giting ni Arjuna, mainit niya itong pinuri, pinagtibay na ang gayong kabayanihan ay nararapat sa isang mandirigmang kasingtindig ni Arjuna, at inanyayahan siyang humarap sa tuwirang labanan, na itinatanghal ang tungkuling pang-mandirigma (kṣatriya-dharma) bilang sukatan ng dangal sa digmaan.

Verse 59

इति पार्थ प्रशस्याथ प्रगृह्मान्यन्महद्‌ धनु: । मुमोच समरे वीर: शरान्‌ पार्थरथं प्रति

Sinabi ni Sañjaya: Matapos papurihan si Pārtha (Arjuna) nang gayon, kinuha ng magiting na Bhīṣma ang isa pang dambuhalang pana at, sa gitna ng labanan, pinakawalan ang sunod-sunod na ulang ng palaso patungo sa karwahe ni Arjuna. Ipinakikita nito ang batas ng mandirigma: maaaring igalang ang husay ng kalaban sa salita, ngunit ang tungkulin sa digmaan ay isinasakatuparan nang walang pag-aatubili sa gawa.

Verse 60

अदर्शयद्‌ वासुदेवो हययाने परं बलम्‌ | मोघान्‌ कुर्वन्‌ शरांस्तस्य मण्डलान्याचरल्लघु

Sinabi ni Sañjaya: Ipinamalas ni Vāsudeva (Kṛṣṇa) ang sukdulang husay sa sining ng pagmamaneho ng mga kabayo. Mabilis niyang iniikot ang karwahe sa masisikip na bilog, kaya’t nawalan ng saysay ang mga palaso ni Bhīṣma. Ipinakikita nito ang disiplina at malinaw na pag-iisip sa digmaan—ang lakas ay hindi padalus-dalos na dahas, kundi kontroladong pagkamaster upang ipagtanggol at panatilihin ang tungkulin.

Verse 61

तथा भीष्मस्तु सुदृढ वासुदेवधनंजयौ । विव्याध निशितैर्बाणै: सर्वगात्रेषु भारत,भारत! तथापि भीष्मने श्रीकृष्ण और अर्जुनके सम्पूर्ण अंगोंमें अपने पैने बाणोंसे गहरे आघात किये

Sinabi ni Sañjaya: Gayunman, si Bhīṣma—matatag at di matinag—ay tinuhog si Vāsudeva (Kṛṣṇa) at si Dhanañjaya (Arjuna) ng matutulis na palaso, tinamaan ang lahat ng kanilang mga bahagi ng katawan, O Bhārata. Ipinakikita nito ang mabagsik at walang kinikilingang mukha ng digmaan: ang giting at tungkulin ang nagtutulak sa mandirigma pasulong, kahit laban sa mga iginagalang na katauhan, habang tumitindi ang tensiyong moral sa pagitan ng debosyon, ugnayang-dugo, at kṣatriya-dharma.

Verse 62

शुशुभाते नरव्याप्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ । गोवृषाविव संरब्धौ विषाणैलिखिताड्कितौ

Bagaman sugatan at wasak ng mga palaso ni Bhīṣma, sina Kṛṣṇa at Arjuna—mga pinakadakila sa mga tao—ay lalo pang nagningning sa galit, na wari’y dalawang dambuhalang toro na nag-aalab ang bangis, ang buong katawan ay punô ng sugat mula sa mga tama ng sungay.

Verse 63

पुनश्चापि सुसंरब्ध: शरै: शतसहसख्रश: । कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्मो5थावारयद्‌ दिश:

Sinabi ni Sañjaya: Muli, si Bhīṣma—nag-aalab sa galit—ay nagpaulan ng daan-daan at libu-libong palaso. Sa gitna ng labanan, mariin niyang sinikil sina Kṛṣṇa at Arjuna, na wari’y tinakpan at hinarangan ang lahat ng direksiyon sa paligid nila, at inipit sila sa bagyong palaso.

Verse 64

वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्पै: कम्पयामास रोषित: । मुहुर॒भ्यर्दयन्‌ भीष्म: प्रहस्य स्वनवत्‌ तदा

Sinabi ni Sañjaya: Sa tindi ng galit, niyanig ni Bhīṣma si Vārṣṇeya (Śrī Kṛṣṇa) sa kanyang matatalim na palaso, paulit-ulit na dinidiinan siya; at noon din, tumawa si Bhīṣma nang malakas, umaalingawngaw na tila ungol ng leon.

Verse 65

ततस्तु कृष्ण: समरे दृष्टवा भीष्मपराक्रमम्‌ । सम्प्रेक्ष्य च महाबाहु: पार्थस्य मृदुयुद्धताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Kṛṣṇa—ang makapangyarihang may bisig—nang makita ang nakapanghihilakbot na lakas ni Bhīṣma sa larangan, at mapansing si Pārtha (Arjuna) ay nakikipaglaban nang labis na mahinahon, ay nagmuni-muni sa bigat ng tungkulin sa sandaling iyon: na ang pagpipigil na bunga ng paggalang, kapag nailagay sa maling oras ng krisis, ay maaaring magpahintulot sa mas malaking kapahamakan na lumaganap sa sariling panig.

Verse 66

भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि । प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयो:

Sinabi ni Sañjaya: “Si Bhīṣma—walang tigil sa pagpapakawala ng ulang palaso—ay nakatindig sa pagitan ng dalawang hukbo, nagliliyab na tila araw. Ang kanyang lakas ay wari’y sumusunod sa pagliyab ng digmaan, habang ibinabagsak niya ang mga pangunahing mandirigma sa hukbo ni Yudhiṣṭhira, anupa’t ang hanay ng mga Pāṇḍava ay nagmistulang tanawin ng pagguho at pagkalusaw.”

Verse 67

वरान्‌ वरान्‌ विनिष्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्‌ | युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्म॑ यौधिष्ठिरे बले

Sinabi ni Sañjaya: “Pinabagsak ni Bhīṣma, isa-isa, ang mga pangunahing mandirigma ng anak ni Pāṇḍu. Sa hukbo ni Yudhiṣṭhira, lumilikha siya ng tanawing tila wakas ng isang yugto—isang pagwasak na nakalulunod, halos apokaliptiko—kaya’t lalong tumalim ang bigat ng katarungan sa digmaan: ang panig na matuwid ay maaaring magdusa nang matindi kapag ang pagpipigil ay sumasalubong sa walang-urong na lakas.”

Verse 68

अमृष्यमाणो भगवान्‌ केशव: परवीरहा । अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम्‌

Wika ni Sañjaya: Hindi na matiis ni Keshava na pinagpala—tagapagpuksa ng mga bayani ng kaaway—ang nasasaksihan niya, kaya siya’y nagmuni-muni sa loob ng puso. Ang Panginoong di-masukat ay nag-isip na ang hukbo ni Yudhiṣṭhira ay nasa bingit ng ganap na pagkalipol.

Verse 69

एकाह्वा हि रणे भीष्मो नाशयेद्‌ देवदानवान्‌ । कि नु पाण्डुसुतान्‌ युद्धे सबलान्‌ सपदानुगान्‌

Wika ni Sañjaya: “Tunay, si Bhīṣma, kapag hinamon sa digmaan, ay makapupuksa maging sa mga diyos at sa mga Dānava sa loob lamang ng isang araw. Kaya paano pa hindi niya madaling mapabagsak sa labanan ang mga anak ni Pāṇḍu—kasama ang kanilang hukbo at mga tagasunod?”

Verse 70

द्रवते च महासैन्यं पाण्डवस्य महात्मन: । एते च कौरवास्तूर्ण प्रभग्नान्‌ वीक्ष्य सोमकान्‌

Wika ni Sañjaya: “Ang malawak na hukbo ng marangal na Pāṇḍava ay tumatakas. At ang mga Kaurava, nang makita nilang nagkawatak-watak ang mga Somaka, ay mabilis na humahabol.”

Verse 71

प्राद्रवन्ति रणे दृष्टवा हर्षयन्त: पितामहम्‌ । सो5हं भीष्म निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशित:

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, sila’y sumugod, ikinagagalak ng Matandang Ama (Bhīṣma). Kaya para sa kapakanan ng mga Pāṇḍava, ako—nakabaluti at matatag ang loob—ay siya mismong papatay kay Bhīṣma ngayong araw.”

Verse 72

भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | अर्जनो हि शरैस्तीक3्षणैर्वध्यमानो5पि संयुगे

Wika ni Sañjaya: “Aalisin ko ang pasaning ito na bumibigat sa mga Pāṇḍava na dakila ang loob. Sapagkat si Arjuna, bagama’t tinatamaan sa labanan ng matutulis na palaso, ay nananatiling matatag sa paglalaban.”

Verse 73

तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामह:ः । प्रेषयामास संक़ुद्ध: शरान्‌ पार्थरथं प्रति,भगवान्‌ श्रीकृष्णके इस प्रकार चिन्तन करते समय अत्यन्त कुपित हुए पितामह भीष्मने अर्जुनके रथपर पुनः बहुत-से बाण चलाये

Sinabi ni Sañjaya: Habang nagmumuni-muni si Śrī Kṛṣṇa sa gayong paraan, ang kagalang-galang na lolo, si Bhīṣma—muling nag-alab sa poot—ay paulit-ulit na nagpaulan ng maraming palaso patungo sa karwahe ni Arjuna. Ipinakikita ng tagpong ito na sa init ng digmaang dharma, maging ang matatandang iginagalang ay maaaring magpakawala ng mabagsik na lakas kapag inakala nilang kailangan ito para sa tungkulin ng kanilang panig, at lalo nitong pinabibigat ang pasaning moral nina Kṛṣṇa at Arjuna.

Verse 74

तेषां बहुत्वात्‌ तु भृशं शराणां दिशश्व सर्वा: पिहिता बभूवु: । न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि- न भास्करो<दृश्यत रश्मिमाली । वयुश्न वातास्तुमुला: सधूमा दिशश्न सर्वा: क्षुभिता बभूवु:

Sinabi ni Sañjaya: Dahil sa labis na dami ng mga palaso, natakpan ang lahat ng dako. Hindi na makita ang langit ni ang mga direksiyon; hindi rin makita ang lupa, ni maging ang maningning na Araw na tila may koronang sinag. Pagkaraan, humihip ang marahas na hangin na may kasamang usok, at ang lahat ng dako ay nayanig at nagulo—larawang ang tindi ng digmaan ay wari’y tumatakip sa kaayusan ng daigdig.

Verse 75

द्रोणो विकर्णो5थ जयद्रथश्न भूरिश्रवा: कृतवर्मा कृपश्च । श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्न राजा विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्व

Sinabi ni Sañjaya: Sina Droṇa, Vikarna, Jayadratha, Bhūriśravā, Kṛtavarmā, at Kṛpa; si Śrutāyu, ang hari ng mga Ambaṣṭha; at sina Vinda at Anuvinda, kasama si Sudakṣiṇa—ang mga mandirigmang ito, sa pagsunod sa utos ni Bhīṣma, ay mabilis na sumulong upang harapin si Arjuna, ang may suot na diadema. Ipinahihiwatig nito ang mahigpit na tanikala ng pamumuno sa digmaan: ang sariling galing ay isinusuko sa utos ng punong kumander, at ang bigat ng etika ay nasa kung paano iniuutos ng mga pinuno ang lakas at kung paano pinipili ng mga mandirigma ang pagsunod.

Verse 76

प्राच्याश्न सौवीरगणाश्ष सर्वे वसातय: क्षुद्रकमालवाश्नव । किरीटिनं त्वरमाणा5भिसखु- निदिशगा: शान्तनवस्य राज्ञ:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga hari sa Silangan, ang mga mandirigma ng lupain ng Sauvīra, ang mga Vasāti, Kṣudraka, at Mālava—lahat sila, sabay-sabay at nagmamadali, sa itinurong direksiyon sa ilalim ng utos ni Haring Bhīṣma, anak ni Śāntanu—ay sumugod upang harapin si Arjuna, ang bayani na may diadema. Ipinakikita nito ang disiplinadong pagsunod ng mga kakamping hukbo sa kanilang kumander sa gitna ng tensiyong moral ng digmaan, kung saan ang tungkulin sa sariling panig ang nagtutulak sa agarang pagkilos laban sa bantog na kalaban.

Verse 77

त॑ वाजिपादातरथौघजालै- रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श किरीटिनं सम्परिवार्यमाणं शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्वल

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nakita niya ang apo ni Kṛṣṇa—si Arjuna, ang mandirigmang may diadema—na napalilibutan sa lahat ng panig ng isang napakalawak na lambat ng kabalyerya, mga karwahe, at mga pinunong elepante, na umaabot sa daan-daan at libu-libo. Ipinakikita ng tagpong ito na sa bagyong moral ng digmaan, maging ang pinakadakilang bayani ay sinusubok ng nakalalamang na lakas at ng sama-samang bigat ng hukbong kalaban.

Verse 78

सात्यकिने दूरसे देखा, किरीटधारी अर्जुन घोड़े, पैदल तथा रथियोंसहित कई लाख सैनिकोंसे घिर गये हैं, गजराजयूथपतियोंने भी उन्हें सब ओरसे घेर रखा है ।।

Sinabi ni Sanjaya: Nang magkagayon, nang makita ni Satyaki na sina Krishna at Arjuna—ang pinakadakila sa mga mandirigmang may sandata—ay marahas na sinasalakay mula sa lahat ng panig ng mga kawal na naglalakad, mga elepante, at mga karwahe, ang pangunahing bayani ng angkang Shini ay mabilis na sumugod patungo sa kanila.

Verse 79

स तान्यनीकानि महाथनुष्मा- ज्शिनिप्रवीर: सहसाभिपत्य । चकार साहाय्यमथार्जुनस्य विष्णुर्यथा वृत्रनिष्‌्दनस्य

Si Satyaki, ang mandirigmang Shini na may dakilang pana, ay biglang sumugod sa mga hanay na iyon at tumulong kay Arjuna, gaya ng pagtulong ni Vishnu kay Indra, ang pumatay kay Vritra.

Verse 80

विशीर्णनागाश्चवरथध्वजौघं भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम्‌ । युधिषछ्टिरानीकमभि द्रवन्तं प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीर:

Sinabi ni Sanjaya: Nang wasakin ni Bhishma ang pulutong ng mga elepante, mahuhusay na karwahe at mga watawat, at takutin ang lahat ng mandirigma, nagsimulang tumakas ang hukbo ni Yudhishthira. Nang makita silang tumatakas, ang pangunahing bayani ng angkang Shini—si Satyaki—ay nagsalita sa kanila—

Verse 81

क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्म: सतां पुरस्तात्‌ कथित: पुराणै: । मा स्वां प्रतिज्ञां त्यजत प्रवीरा: स्व वीरधर्म परिपालयध्वम्‌

“Mga kṣatriya, saan kayo patutungo? Hindi ito ang dharma na itinuro ng mga mararangal noong unang panahon. O mga pangunahing bayani, huwag ninyong talikuran ang sarili ninyong panata; pangalagaan ninyo ang batas ng mandirigma at tumindig nang matatag sa tapang!”

Verse 82

तान्‌ वासवानन्तरजो निशाम्य नरेन्द्रमुख्यान्‌ द्रवत: समन्तात्‌ । पार्थस्य दृष्टवा मृदुयुद्धतां च भीष्म च संख्ये समुदीर्यमाणम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Nang makita ni Krishna, ang nakababatang kapatid ni Vasava (Indra), na ang mga pangunahing hari ay nagsisitakas sa lahat ng dako, at mapansin niyang si Partha (Arjuna) ay nakikipaglaban nang may pagpipigil samantalang si Bhishma sa gitna ng labanan ay lalo pang nagiging mabangis, hindi na niya ito matiis. Nang makita niyang ang mga Kaurava ay sumusugod mula sa lahat ng panig, pinuri niya ang bantog na bayani na si Satyaki at nagsalita—

Verse 83

अमृष्यमाण: स ततो महात्मा यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता । उवाच शैनेयमभिप्रशंसन्‌ दृष्टवा कुरूनापतत: समग्रान्‌

Sabi ni Sañjaya: Noon, ang dakilang Panginoon—tagapagtaguyod ng buong angkan ng Vṛṣṇi–Dāśārha—na hindi na matiis ang kanyang nasaksihan, ay nagsalita, pinupuri si Śaineya (Sātyaki), nang makita niyang sumasalakay nang sabay-sabay ang mga Kuru. Ipinapakita ng taludtod ang kagyat na panawagan ng katarungan kay Kṛṣṇa: kapag ang mga mandirigmang nasa tama ay nalulupig at tumitindi ang bagsik ng labanan, ang pagpipigil ay napapalitan ng mapagpasiyang pagkilos upang ipagtanggol ang dharma at ang mga kapanalig.

Verse 84

ये यान्ति ते यान्तु शिनिप्रवीर येडपि स्थिता: सात्वत ते5पि यान्तु । भीष्म रथात्‌ पश्य निपात्यमानं द्रोणं च संख्ये सगणं मयाद्य

Sabi ni Sañjaya: “O pinakadakilang bayani ng angkan ng Śini, o hiyas ng mga Sātvata—hayaan ninyong umalis ang mga tumatakas; at maging ang mga nakatindig pa ay umalis na rin. (Wala akong tiwala sa mga taong ito.) Masdan: ngayong araw, sa siksik ng labanan, ibabagsak ko si Bhīṣma mula sa kanyang karwahe, at gayundin si Droṇa—kasama ang kanyang mga kawal na sumusuporta.”

Verse 85

न मे रथी सात्वत कौरवाणां क्रुद्धस्य मुच्येत रणेड्द्य कश्चित्‌ । तस्मादहं गृहा रथाड्रमुग्रं प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य

Sabi ni Sañjaya: “Mandirigmang Sātvata! Ngayong araw, kapag ako (si Kṛṣṇa) ay nag-aalab sa galit, walang sinumang mandirigmang nakakarwahe sa panig ng mga Kaurava ang makaliligtas nang buhay sa aking kamay sa larangan. Kaya kukunin ko ang kakila-kilabot na sandatang pangunahin sa aking karwahe—ang cakra—at kukunin ko ang buhay ng dakilang may panatang mahigpit (si Bhīṣma).”

Verse 86

निहत्य भीष्मं सगणं तथा55जौ द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरौ । प्रीतिं करिष्यामि धनंजयस्य राज्ञक्ष॒ भीमस्य तथाश्रिनोक्ष

Sabi ni Sañjaya: “Sātyaki (Śaineya)! Kapag napatay ko si Bhīṣma kasama ang kanyang mga katuwang, at gayundin si Droṇa—ang dalawang dakilang mandirigmang maharatha—sa digmaang ito, pasasayahin ko si Dhanañjaya (Arjuna), ang haring si Yudhiṣṭhira, si Bhīmasena, at sina Nakula–Sahadeva.”

Verse 87

निहत्य सर्वान्‌ धृतराष्ट्रपुत्रां- स्तत्पक्षिणो ये च नरेन्द्रमुख्या: । राज्येन राजानमजातश््रुं सम्पादयिष्याम्यहमद्य हृष्ट:

Sabi ni Sañjaya: “Pagkatapos mapatay ang lahat ng anak ni Dhṛtarāṣṭra, at ang mga pangunahing haring nasa kanilang panig, ngayong araw—na may galak—titiyakin kong mapasakamay ni Haring Ajātaśatru ang kaharian.”

Verse 88

“धृतराष्ट्रके सभी पुत्रों तथा उसके पक्षमें आये हुए सभी श्रेष्ठ नरेशोंको मारकर मैं प्रसन्नतापूर्वक आज अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरको राज्यसे सम्पन्न कर दूँगा” ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkatapos kong mapatay ang lahat ng anak ni Dhṛtarāṣṭra at ang lahat ng pinakadakilang haring pumanig sa kanya, buong galak kong itatatag ngayong araw si Haring Yudhiṣṭhira—si Ajātaśatru—na matatag sa paghahari.” Pagkasabi nito, inalala ng dakilang-loob na si Śrī Kṛṣṇa ang kanyang sinauna at matalas na sandata—ang Sudarśana na diskos. Sa sandaling naisip lamang niya ito, kusa itong lumitaw sa unahang bahagi ng kanyang kamay. Pagdaka’y itinaas ng anak ni Vāsudeva ang diskos—maganda ang gitnang umbok, ang liwanag ay gaya ng araw, ang lakas ay gaya ng kulog, at ang gilid ay kasingtalas ng talim. Binitiwan ang renda at lumundag mula sa karwahe, iniikot ni Kṛṣṇa ang diskos sa kanyang bisig at sumugod kay Bhīṣma sa larangan ng digmaan, pinanginginig ang lupa sa bigat ng kanyang mga hakbang—gaya ng leon na tatalon upang patayin ang mapagmataas at lasing-sa-labanang panginoon ng mga elepante.

Verse 89

संकम्पयन्‌ गां चरणैर्महात्मा वेगेन कृष्ण: प्रससार भीष्मम्‌ । मदान्धमाजौ समुदीर्णदर्प सिंहो जिघांसन्निव वारणेन्द्रम्‌ू

Sinabi ni Sañjaya: Ang dakilang-loob na si Kṛṣṇa, pinanginginig ang lupa sa ilalim ng kanyang mga hakbang, ay sumugod kay Bhīṣma nang ubod ng bilis. Gaya ng leon na naglalayong pumatay sa isang chieftain na elepanteng lasing-sa-labanan at namamaga sa pagmamataas, siya’y rumagasa pasulong.

Verse 90

सो$भिद्रवन्‌ भीष्ममनीकम ध्ये क्रुद्धों महेन्द्रावरज: प्रमाथी । व्यालम्बिपीतान्तपटकश्षुकाशे घनो यथा खे तडितावनद्ध:

Sinabi ni Sañjaya: Pagdaka’y si Kṛṣṇa—ang nakababatang kapatid ni Indra, ang makapangyarihang dumudurog sa mga kaaway—ay sumugod sa gitna ng hukbo sa tindi ng galit, patungo kay Bhīṣma. Habang siya’y rumaragasa, ang dulo ng kanyang dilaw na kasuotan (pītāmbara) ay nakalaylay at humahampas sa hangin sa ibabaw ng kanyang maitim na anyo, at siya’y nagningning na wari’y maitim na ulap sa langit na binalot ng kidlat.

Verse 91

सुदर्शन चास्य रराज शौरे- स्तच्चक्रपगद्म॑ सुभुजोरुनालम्‌ । यथादिपद्म तरुणार्कवर्ण रराज नारायणनाभिजातम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa ibabaw ni Śauri (Kṛṣṇa), ang Sudarśana ay nagningning nang marilag—wari’y isang lotus na may matayog at matibay na tangkay, na siyang anyo ng kanyang magagandang bisig. Kumislap ito na parang unang lotus na isinilang mula sa pusod ni Nārāyaṇa, maningning sa kulay ng batang araw sa umaga.

Verse 92

तत्‌ कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम्‌ । तस्यैव देहोरुसर: प्ररूढं रराज नारायणबाहुनालम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang lotus na iyon—na nagising sa pagsikat ng ‘araw’ ng poot ni Kṛṣṇa—ay bumukadkad, na ang mga talulot ay may gilid na matalas na parang labaha. Lumago lamang ito sa malawak na lawa ng kanyang sariling banal na katawan, at ang ganda nito’y lalo pang pinatingkad ng tangkay na siyang bisig ni Nārāyaṇa—ang mismong bisig ni Śrī Kṛṣṇa.”

Verse 93

तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य । सर्वाणि भूतानि भुशं विनेदु: क्षयं कुरूणामिव चिन्तयित्वा

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita si Kṛṣṇa—ang nakababatang kapatid ni Indra—na nagngangalit, hawak ang kaniyang diskong sandata at umuungal nang malakas, ang lahat ng nilalang ay napasigaw sa matinding pangamba, na wari’y natatanaw na ang pagkalipol ng mga Kuru.

Verse 94

स वासुदेव: प्रगृहीतचक्र: संवर्तयिष्यन्निव सर्वलोकम्‌ | अभ्युत्पतल्‍लोकगुरुर्ब भासे भूतानि थक्ष्यन्निव धूमकेतु:

Sinabi ni Sañjaya: Si Vāsudeva, na nakataas ang diskong sandata, ay nagmistulang magpupulupot at magwawasak sa buong daigdig. Sa pagtalon niya pasulong, ang guro ng mga daigdig ay nagningas na parang kometa, na wari’y susunugin ang lahat ng nilalang hanggang maging abo.

Verse 95

तमाद्रवन्तं प्रगृहीतचक्रं दृष्टवा देवं शान्तनवस्तदानीम्‌ | असम्भ्रमं तद्‌ विचकर्ष दोर्भ्या महाभनुर्गाण्डिवतुल्यघोषम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang banal na nilalang na sumasalpok papalapit sa kaniya, tangan ang diskong sandata, si Bhīṣma—anak ni Śāntanu—ay hindi nakadama ng takot ni pagkabalisa. Payapa niyang hinila gamit ang dalawang bisig ang kaniyang dakilang busog, na may malalim na ugong na tulad ng Gāṇḍīva.

Verse 96

उवाच भीष्मस्तमनन्तपौरुषं गोविन्दमाजावविमूढचेता: । एह्ोहि देवेश जगन्निवास नमोस्तु ते माधव चक्रपाणे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Bhīṣma—na hindi naliliman ang isip kahit sa gitna ng digmaan—ay tumawag kay Govinda, na walang hanggan ang tapang, at sumigaw: “Halika, halika, Panginoon ng mga diyos, tahanan ng sanlibutan! Pagpupugay sa Iyo, Mādhava, tagapagdala ng diskong sandata!”

Verse 97

प्रसहम मां पातय लोकनाथ रथोत्तमात्‌ सर्वशरण्य संख्ये

“O Lokanātha, kanlungan ng lahat, ibagsak mo ako nang sapilitan mula sa dakilang karwaheng ito, sa gitna ng labanan!”

Verse 98

त्वया हतस्यापि ममाद्य कृष्ण श्रेय: परस्मिन्निह चैव लोके । सम्भावितो<स्म्यन्धकवृष्णिनाथ लोकैस्त्रिभिवीर तवाभियानात्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, kahit ako’y mapatay mo ngayon, iyon ay magiging kapakinabangan ko kapwa sa mundong ito at sa kabilang-buhay. O bayaning panginoon at tagapagtanggol ng mga Andhaka at Vṛṣṇi, sa mismong paglusob mo laban sa akin, ang aking dangal ay lalo pang naitaas sa tatlong daigdig.”

Verse 99

रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान्‌ पार्थोप्यनुद्र॒ुत्य यदुप्रवीरम्‌ । जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं बा्वदोर्हरिं व्यायतपीनबाहु:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa matinding pagmamadali, lumundag si Pārtha (Arjuna) mula sa karwahe at tumakbo sa likod ng pangunahing bayani ng mga Yadu. Pagkalapit niya, si Arjuna—na ang sariling mga bisig ay malapad at makapangyarihan—ay hinawakan si Hari (Śrī Kṛṣṇa) gamit ang dalawang bisig, habang si Kṛṣṇa ay sumusulong na taglay ang mahahaba, matitibay, at mararangal na bisig.

Verse 100

निगृहमाणश्न तदा5<दिदेवो भृशं सरोष: किल चात्मयोगी । आदाय वेगेन जगाम विष्णु- जिंष्णुं महावात इवैकवृक्षम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Kahit siya’y pinipigil noon, ang Pangunang Panginoon—dalubhasa sa panloob na yoga—ay tunay na nag-aalab sa matinding poot. Dinakma ni Viṣṇu si Jiṣṇu (Arjuna) at sumugod pasulong nang ubod ng bilis, na wari’y isang malakas na hangin na nagdadala ng isang nag-iisang punò.

Verse 101

पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम्‌ । बलान्निजग्राह हरिं किरीटी पदे5थ राजन्‌ दशमे कथज्चित्‌

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Pārtha (Arjuna), pinatibay ang mga paa sa lakas, ay hinawakan si Hari (Kṛṣṇa) sa mga paa habang siya’y mabilis na sumasalakay patungo kay Bhīṣma. Sa tanging lakas, napigil siya ng koronadong Arjuna, at sa kung paanong paraan ay nahinto bago pa man makatungtong sa ikasampung hakbang, O Hari.

Verse 102

अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं प्रीतो$र्जुन: काउ्चनचित्रमाली । उवाच कोपं प्रतिसंहरेति गतिर्भवान्‌ केशव पाण्डवानाम्‌

Nang makatindig si Kṛṣṇa, si Arjuna—na may suot na maringal at makulay na kuwintas na ginto—ay masayang yumukod at nagpatirapa sa kanyang mga paa at nagsabi: “Keśava, pigilin mo ang iyong poot. Panginoon, ikaw ang tunay na kanlungan at tanging sandigan ng mga Pāṇḍava.”

Verse 103

न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं पुत्रै: शपे केशव सोदरैश्न । अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां त्वयाहमिन्द्रानुज सम्प्रयुक्त:

Sinabi ni Sañjaya: “O Keśava, hindi ko tatalikuran ang tungkuling aking ipinangako. Isinusumpa ko ito sa aking mga anak at sa aking mga kapatid. O Indrānuja (Upendra), kapag ako’y pinakilos mo—kapag nasa akin ang iyong pahintulot—wawakasan ko ang mga Kaurava.”

Verse 104

ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्य जनार्दन: प्रीतमना निशम्य । स्थित: प्रिये कौरवसत्तमस्य रथं सचक्र: पुनरारुरोह

Pagkaraan, si Janārdana (Kṛṣṇa), nang marinig ang panata ni Arjuna at ang matibay nitong pasya na tuparin ang ipinangakong tungkulin, ay napuspos ng galak ang kalooban. Nagnanais gawin ang ikalulugod ng pinakadakila sa mga Kuru (Arjuna), muli siyang sumakay sa karwahe, tangan ang gulong—handa upang umalalay sa dharma at sa paninindigan ng deboto.

Verse 105

स तानभीषून्‌ पुनराददान: प्रगृह्द शड्खं द्विषतां निहन्ता । निनादयामास ततो दिशश्व स पाउ्चजन्यस्य रवेण शौरि:

Si Kṛṣṇa, tagapaglipol ng mga kaaway, ay muling humawak sa renda ng mga kabayo at kinuha ang kabibe na Pāñcajanya. Pagkaraan, hinipan ni Śauri iyon at pinayanig ng alingawngaw ang lahat ng dako.

Verse 106

व्याविद्धनिष्काड्गदकुण्डलं त॑ रजोविकीर्णाञ्चितपदमनेत्रम्‌ । विशुद्धदंष्ट॑ प्रगृहीतशड्खं विचुक्रुशु: प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरा:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita siya—ang kuwintas, mga pulseras sa bisig, at mga hikaw na nayayanig sa galaw; ang mga matang tulad ng lotus na nabudburan ng alikabok na inangat ng hukbo; ang mga ngiping maliwanag at walang dungis; at ang kabibeng mahigpit na hawak sa kamay—ang mga pangunahing bayani ng hukbong Kuru ay sumabog sa malakas na kaguluhan.

Verse 107

मृदड़भेरीपणवप्रणादा नेमिस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्व । ससिंहनादाश्न बभूवुरुग्रा: सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa lahat ng hanay ng hukbong Kuru, sumiklab ang mababangis na tunog—ang dagundong ng mṛdaṅga, bherī, at paṇava, ang alingawngaw ng mga tambol na duṇḍubhi, at ang ugong ng mga gulong ng karwahe. Nahalo sa mga sigaw na tila ungol ng leon ng mga mandirigma, ang lahat ay lumaki sa isang nakapanghihilakbot na kaguluhan.

Verse 108

गाण्डीवधोष: स्तनयित्नुकल्पो जगाम पार्थस्य नभो दिशक्ष । जग्मुश्न॒ बाणा विमला: प्रसन्ना: सर्वा दिश: पाण्डवचापमुक्ता:

Sinabi ni Sañjaya: Ang dumadagundong na tunog ng Gāṇḍīva ni Pārtha—gaya ng ugong ng ulap-ulan—ay kumalat sa langit at sa lahat ng panig. At ang malinaw, kumikislap na mga palasong pinakawalan mula sa busog ng Pāṇḍava ay lumipad, pinupuno ang bawat direksiyon, habang ang agos ng labanan ay tumutungo sa mapagpasiyang sandali.

Verse 109

त॑ कौरवाणामधिपो जवेन भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धथम्‌ | अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणि: कक्ष दिधक्षन्निव धूमकेतु:

Sinabi ni Sañjaya: Noon, ang panginoon ng mga Kaurava na si Duryodhana ay mabilis na sumugod kay Arjuna, tangan ang mga palasong nakataas, at kasama sina Bhīṣma at Bhūriśravas—gaya ng naglalagablab na sulo na humahagibis, na wari’y nais sunugin ang buong masukal na damuhan.

Verse 110

अथार्जुनाय प्रजिघाय भल्लान्‌ भूरिश्रवा: सप्त सुवर्णपुड्खान्‌ । दुर्योधनस्तोमरमुग्रवेगं शल्यो गदां शान्तनवश्व शक्तिम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, inihagis ni Bhūriśravā kay Arjuna ang pitong palasong bhalla, bawat isa’y may gintong balahibo. Si Duryodhana naman ay nagbagsak ng tomara (sibat na inihahagis) sa nakapanghihilakbot na bilis; si Śalya ay nagpalipad ng gada (pamalo); at si Bhīṣma, anak ni Śantanu, ay naghagis ng śakti (sibat).

Verse 111

स सप्तभि: सप्त शरप्रवेकान्‌ संवार्य भूरिश्रवसा विसृष्टान्‌ । शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं क्षुरेण तत्‌ तोमरमुन्ममाथ

Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna, sa pitong palaso, ay hinarang at pinutol ang pitong pangunahing punglo na pinakawalan ni Bhūriśravas; at sa isang matalim na palasong may ulong parang labaha, winasak din niya ang sibat na inihagis mula sa bisig ni Duryodhana.

Verse 112

ततः शुभामापततीं स शर््तित विद्युत्प्रभां शान्तनवेन मुक्ताम्‌ । गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां द्वाभ्यां शराभ्यां निचकर्त वीर:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, pinutol ng bayani sa dalawang palaso ang mapagpala at kumikislap na śakti na parang kidlat, na inihagis ni Bhīṣma, anak ni Śāntanu, habang ito’y rumaragasa; at pinutol din niya sa dalawang palaso ang gada na pinakawalan mula sa bisig ni Śalya, panginoon ng Madra.

Verse 113

ततो भुजाभ्यां बलवद्‌ विकृष्य चित्र धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्‌ । माहेन्द्रमस्त्रं विधिवत्‌ सुघोरं प्रादुश्षकाराद्भुतमन्तरिक्षे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, hinila ni Arjuna nang buong lakas gamit ang dalawang bisig ang kahanga-hanga at di-masukat na busog na Gāṇḍīva; at ayon sa wastong tuntunin ng sining-pandigma, ipinamalas niya ang lubhang kakila-kilabot na sandatang Māhendra. Ang kamangha-manghang sandatang iyon ay nagningas sa kalangitan.

Verse 114

तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा सर्वाण्यनीकानि महाथनुष्मान्‌ | शरौघजालैरविंमलाग्निवर्ण- निवारयामास किरीटमाली

Pagkaraan, ang dakilang-loob na makapangyarihang mamamana—si Arjuna na may diadema—sa pamamagitan ng kataas-taasang sandata ay naglatag ng tila lambat na bugso ng mga palaso, dalisay at nagliliyab na parang apoy, at sa gayon ay napigil ang lahat ng hanay-pandigma ng mga Kaurava sa paglusob pasulong.

Verse 115

शिलीमुखा: पार्थधनु:प्रमुक्ता रथान्‌ ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून्‌ । निकृत्य देहान्‌ विविशु: परेषां नरेन्द्रनागेन्द्रतुरज़्माणाम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang matatalim na palaso na pinakawalan mula sa busog ni Pārtha ay pumutol sa mga karwahe, sa dulo ng mga watawat, sa mga busog at sa mga bisig; at matapos putulin ang mga iyon, bumaon ang mga palaso sa katawan ng mga haring kalaban, ng mga dambuhalang elepante, at ng mga kabayo.

Verse 116

ततो दिश: सो<नुदिशकश्न पार्थ: शरै: सुधारै: समरे वितत्य । गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां किरीटमाली व्यथयाञज्चकार

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ikinalat ni Pārtha ang kaniyang matatalim na palaso sa larangan ng digmaan, tinakpan ang lahat ng direksiyon at mga pagitan nitong panig. At sa dagundong na tunog ng pagpitik ng busog na Gāṇḍīva, ang mandirigmang may diadema ay nagpasok ng matinding dalamhati sa puso ng mga kaaway.

Verse 117

तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते शड्खस्वना दुन्दुभिनिःस्वनाश्न । अन्तर्तिता गाण्डिवनि:स्वनेन बभूवुरुग्राश्चरथप्रणादा:

Sa gayong lubhang kakila-kilabot na labanan, ang tunog ng mga kabibe, ang tunog ng mga tambol na dundubhi, at ang mararahas na ingay ng mga kabayo at ng mga gulong ng karwahe ay nalunod sa harap ng dagundong na pitik ng busog na Gāṇḍīva.

Verse 118

गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा विराटराजप्रमुखा: प्रवीरा: । पाज्चालराजो द्रुपदश्न वीर- स्‍्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वा:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makilala nila ang tunog na iyon bilang pag-ugong ng tali ng Gāṇḍīva, ang mga pangunahing bayani—pinangungunahan ni Haring Virāṭa—at si Drupada, hari ng Pāñcāla, pawang matatag at di-natitinag ang loob, ay agad na dumating sa mismong lugar na iyon.

Verse 119

सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि यतो यतो गाण्डिवज: प्रणाद: । ततस्तत: संनतिमेव जग्मु- न त॑ प्रतीपोडभिससार कश्चित्‌

Sinabi ni Sañjaya: Saanman umalingawngaw ang kulog na pag-ugong ng Gāṇḍīva, doon yumuyuko sa pagpapasakop ang buong hukbo mo. Wala ni isa, mula sa alinmang panig, ang nangahas sumugod laban sa kanya bilang kaaway.

Verse 120

तस्मिन्‌ सुघोरे नृपसम्प्रहारे हताः प्रवीरा: सरथाश्चसूता: । गजाश्न नाराचनिपाततप्ता महापताका: शुभरुक्मकक्ष्या:

Sinabi ni Sañjaya: Sa pinakakakila-kilabot na sagupaan ng mga hari, maraming pangunahing mandirigma ang napatay—kasama ang kanilang mga karwahe at mga tagapagmaneho. Ang mga elepanteng may malalaking watawat at nakagapos ng magagarang sinturong ginto ay tinupok ng bagsak ng mga palaso; nawalan ng lakas at ulirat, at biglang bumagsak sa lupa.

Verse 121

परीतसतत्त्वा: सहसा निपेतु: किरीटिना भिन्नतनुत्रकाया: । दृढं हता: पत्रिभिरुग्रवेगै: पार्थेन भल्लैविमलै: शिताग्रै:

Sinabi ni Sañjaya: Bigla silang nabuwal—nabiyak ang kanilang baluti at katawan sa kamay ni Arjuna na may koronang-diyadema. Matatag silang napatay ng mga dalisay na palasong bhalla ni Pārtha, matutulis ang dulo, may pakpak, at pinakawalan sa nakapanghihilakbot na bilis; kaya’t gumuho sila sa kakila-kilabot na sagupaan.

Verse 122

निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला ध्वजा महान्तो ध्वजिनीमुखेषु । पदातिसड्घाश्न रथाश्न संख्ये हयाश्न नागाश्व धनंजयेन

Sinabi ni Sañjaya: Sa unahan ng mga hukbo, ang malalaking watawat—na naputol ang mga tali at nabasag ang indra-kīla (pangunahing pin na pangkabit)—ay napunit at bumagsak. Sa sagupaang iyon, sa mga palaso ni Dhanañjaya, ang mga pangkat ng kawal na naglalakad, mga mandirigmang nasa karwahe, mga kabayo at mga elepante ay mabilis na napabagsak, at gumuho sa lupa nang bumigay ang kanilang mga katawan.

Verse 123

बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्त्वा विष्ट भ्य गात्राणि निपेतुरुव्याम्‌ । ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन्‌ महाहवे भिन्नतनुत्रदेहा:

Wika ni Sañjaya: Tinamaan ng mga palaso, agad silang nawalan ng lakas at, habang mahigpit na hinahawakan ang kanilang mga sangkap, bumagsak sa lupa. O Hari, sa dakilang labang iyon, dahil sa kataas-taasang sandatang nagmula kay Indra, ang mga katawan at baluting panangga ng mga mandirigma ay nabasag at napunit—napakalupit ng bisa nito kaya winasak ang pagtutol at pinagbagsak ang mga tao nang magkakapatong, inilalantad ang kakila-kilabot na halaga ng digmaan kahit sa gitna ng giting at husay sa pakikidigma.

Verse 124

ततः शरौघैर्निशितै: किरीटिना नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा । नदी सुघोरा नरमेदफेना प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa larangan ng digmaan, si Arjuna na may putong-diadem, sa mga bugso ng palasong matalas na parang talim, ay nagpaagos ng isang nakapanghihilakbot na ilog—ang tubig nito’y dugong lumalabas mula sa mga sugat ng sandata sa katawan ng tao, at ang bula nito’y wari’y taba ng tao. Sa larawang ito, lantad ang kakila-kilabot na halagang moral ng digmaan, kahit sa gitna ng kabayanihan.

Verse 125

वेगेन सातीव पृथुप्रवाहा परेतनागाश्वशरीररोधा । नरेन्द्रमज्जोच्छितमांसपड्का प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता

Wika ni Sañjaya: Ang ilog na iyon ay rumaragasa sa napakalakas na agos, malapad at mabagsik. Ang mga bangkay ng patay na elepante at kabayo ay naging mga harang na wari’y mga pampang. Ang utak-buto at laman ng mga hari ay naging putik nito, at dinagsa ito ng maraming rākṣasa at bhūta na umiinom doon. Ipinapakita ng larawang ito ang kasuklam-suklam na sindak ng digmaan: ang pagmamataas ng mga hari at kapangyarihang makamundo ay natutunaw sa iisang nakapangingilabot na putik, at ang larangan ay nagiging pugad ng madidilim na nilalang na pinapakain ng karahasan.

Verse 126

शिर:कपालाकुलकेशशाद्धला शरीरसड्घातसहस््रवाहिनी । विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा

Wika ni Sañjaya: “Ito’y tulad ng isang nakapanghihilakbot na ilog: ang mga pampang nito’y parang damuhang pinaghalong gusot na buhok at mga bungo; sa loob nito, libu-libong bunton ng mga katawan ang inaanod na tila mga nilalang sa tubig. Ang mga pira-pirasong baluti ng iba’t ibang uri ay kumalat na parang mga alon, at ang mga naputol na buto ng tao, kabayo, at elepante ay nagsilbing maliliit na bato at graba.” Sa ganitong tanawin ng digmaan, pinapaharap ng tula ang nakikinig sa halagang moral ng labanan—kung paanong ang karahasan ay ginagawang mga labi ang tao at ang dangal—kaya lalo nitong pinatitindi ang panawagan ng dharma sa gitna ng kapahamakan.

Verse 127

श्वरकड़्कशालावृकगृध्रकाकै: क्रव्यादसड्घैश्न तरक्षुभिश्न । उपेतकूलां ददृशुर्मनुष्या: क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम्‌

Wika ni Sañjaya: Nakita ng mga tao ang isang malupit na ilog, na ang magkabilang pampang ay dinagsa ng mga hayop na kumakain ng laman—mga aso, uwak, lobo, buwitre, kanka at mga hyena—na wari’y ang dakilang Vaitaraṇī. Ang tanawing ito’y nagpapahiwatig ng sindak na moral ng digmaan: isang lupain na inaakit ng karahasan ang mga maninila at tagakain ng bangkay, at ang hangganan ng larangan at impiyerno ay halos maglaho.

Verse 128

प्रवर्तितामर्जुनबाणसड्चै- मेंदोवसासृक्‌प्रवहां सुभीमाम्‌ । हतप्रवीरां च तथैव दृष्ट्‌वा सेनां कुरूणामथ फाल्गुनेन

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang hukbo ng Kuru na naitulak sa pag-usad at naitaboy sa isang kakila-kilabot na kalagayan dahil sa sunod-sunod na ulang-palaso ni Arjuna—umaagos ang taba, utak-buto, at dugo, at nawalan ng kanilang pangunahing mga bayani—(nayanig ang loob ng hari) sa tanaw ng nagawa ni Phālguna.

Verse 129

ते चेदिपाउ्चालकरूषमत्स्या: पार्थाश्च सर्वे सहिता: प्रणेदु: । जयप्रगल्भा: पुरुषप्रवीरा: संत्रासयन्त: कुरुवीरयोधान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga Cedi, ang mga Pāñcāla, ang mga Karūṣa, at ang mga Matsya—at ang lahat ng mga anak ni Pṛthā—ay sabay-sabay na nagtaas ng malakas na sigaw. Matapang sa katiyakan ng tagumpay, ang mga pangunahing lalaki at bayani ay naghasik ng takot sa magigiting na mandirigma ng Kuru, at sa kanilang nagkakaisang hiyaw ay ipinahayag ang kanilang paninindigan at bigat ng katuwirang kanilang ipinaglalaban habang umiigting ang agos ng labanan.

Verse 130

अर्जुनके बाणसमूहोंसे उस नदीका प्राकट्य हुआ था। वह चर्बी

Sinabi ni Sañjaya: Sa mga pangkat ng palaso ni Arjuna ay lumitaw ang “ilog” na yaon—kakila-kilabot sa pag-agos ng taba, utak-buto, at dugo. Sa gayon, ang mga pangunahing bayani ng hukbong Kaurava ay napatay ni Arjuna. Nang makita ito, ang mga kṣatriya ng Cedi, Pāñcāla, Karūṣa, at Matsya, kasama ang mga anak ni Kuntī—wala nang takot dahil sa pag-asa sa tagumpay—ay nagpasindak sa mga mandirigmang Kaurava at sabay-sabay na umalingawngaw sa isang sigaw na parang leon. Nang makita ang mga puwersang nawalan ng kanilang mga pangunahing bayani, na pinaslang ng koronadong Arjuna na tagapagdala ng sindak sa kaaway, kanilang pinangamba ang mga pinuno at mga hanay ng Kaurava, gaya ng leon na nagpapangalat sa mga kawan ng usa.

Verse 131

विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्न । शत्रुओंको भय देनेवाले किरीटधारी अर्जुनके द्वारा कौरवसेनाके प्रमुख वीरोंको मारे गये देख पाण्डवपक्षके वीरोंको बड़ी प्रसन्नता हुई थी। गाण्डीवधारी अर्जुन तथा भगवान्‌ श्रीकृष्ण मृगोंके यूथोंकों भयभीत करनेवाले सिंहके समान कौरवसेनापतियोंकी सारी सेनाको संत्रस्त करके अत्यन्त हर्षमें भरकर गर्जना करने लगे ।। १३० ह ।। ततो रविं संवृतरश्मिजालं दृष्टवा भृशं शस्त्रपरिक्षताड्ा:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna na may hawak ng Gāṇḍīva at si Janārdana (Krishna), na puspos ng galak, ay umalingawngaw sa malakas na sigaw. Nang makita na ang mga pangunahing mandirigma ng hukbong Kaurava ay nabuwal sa kamay ng koronadong Arjuna—ang nagbibigay-sindak sa kaaway—ang mga bayani sa panig ng Pāṇḍava ay napuno ng matinding tuwa. Gaya ng leon na nagpapangamba sa mga kawan ng usa, sina Arjuna at Panginoong Krishna ay nagpasindak sa buong hukbo ng mga pinunong Kaurava at, sa rurok ng tagumpay, nagpalabas ng kulog na hiyaw. Pagkaraan nito, nang makita ang araw na natakpan ang lambat ng mga sinag, at ang kanyang katawan ay malubhang sugatan ng mga sandata…

Verse 132

तदैन्द्रमस्त्रं विततं च घोर- मसह्ामुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम्‌ । अथापयानं कुरव: सभीष्मा: सद्रोणदुर्योधनबाह्िकाश्न

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang nakapanghihilakbot na sandata ni Indra na ganap na pinakawalan—nakakatindig-balahibo na wari’y pagguho sa wakas ng isang yugto—nagsimulang umurong ang mga Kuru sa takot; maging si Bhīṣma, kasama sina Droṇa, Duryodhana, at Bāhlīka.

Verse 133

चक्रुर्निशां संधिगतां समीक्ष्य विभावसोलेंहितरागयुक्ताम्‌ । तदनन्तर शस्त्रोंके आघातसे अत्यन्त क्षत-विक्षत अंगोंवाले भीष्म

Sabi ni Sañjaya: Nang makita nilang sumapit na ang gabi, na may mapulang ningning ng lumulubog na araw, ang mga kampeon ng Kaurava—sina Bhīṣma, Droṇa, Duryodhana, Bāhlika, at iba pa—na ang mga katawan ay labis na sugatan at wasak dahil sa mga hampas ng sandata, ay namalas ang Araw na iniipon na ang kaniyang mga sinag. Nang maunawaan nilang ang kakila-kilabot na sandata ni Indra (Indrāstra) ay kumalat sa lahat ng dako na parang apoy ng pagkalipol at naging hindi na matiis, at nang mapansin ang pagdating ng dapithapon at pagsisimula ng gabi, iniahon nila ang hukbo mula sa larangan ng digmaan.

Verse 134

ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां निशामुखे घोरतम: प्रणाद:

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sa mismong pagsisimula ng gabi, sumiklab sa hanay ng mga Kuru ang isang magulong sigaw—pinakakakila-kilabot na alingawngaw ng digmaan.

Verse 135

रणे रथानामयुतं निहत्य हता गजा: सप्तशतार्जुनेन । प्राच्याश्न सौवीरगणाश्ष सर्वे निपातिता: क्षुद्रकमालवाश्व

Sabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, pinaslang ni Arjuna ang sampung libong mandirigmang nasa karwahe; at ibinagsak din niya ang pitong daang elepante. Gayundin, nalugmok ang lahat ng hukbong mula sa silangan at ang mga pangkat ng Sauvīra, pati ang mga Kṣudraka at ang mga Mālava.

Verse 136

महत्‌ कृतं कर्म धनंजयेन कर्तु यथा नाहति कश्चिदन्य: । उस समय रात्रिके आरम्भमें कौरवोंके दलमें बड़ा भयंकर कोलाहल होने लगा। वे आपसमें कहने लगे--“आज अर्जुनने रणक्षेत्रमें दस हजार रथियोंका विनाश करके सात सौ हाथी मार डाले हैं। प्राच्य

Sabi ni Sañjaya: “Isang dakilang gawa ang nagawa ni Dhananjaya (Arjuna)—na walang ibang tao ang makagagawa.” Sa pagsisimula ng gabi, sumiklab sa hanay ng mga Kaurava ang isang kakila-kilabot na kaguluhan. Nag-usap-usap sila: “Ngayong araw, winasak ni Arjuna sa larangan ang sampung libong mandirigmang nasa karwahe at pinatay ang pitong daang elepante. Ibinagsak niya ang mga kshatriya ng Prācyas, Souvīras, Kṣudrakas, at Mālavas. Ang dakilang tapang na ipinamalas ni Dhananjaya ay hindi matutumbasan ng alinmang bayani.”

Verse 137

द्रोण: कृप: सैन्धवबाह्विकौ च भूरिश्रवा: शल्यशलौ च राजन्‌ | अन्ये च योधा: शतश: समेता: क्रुद्धेन पार्थेन रणस्य मध्ये

Sabi ni Sañjaya: O Hari, sina Droṇa, Kṛpa, Saindhava at Bāhlīka, si Bhūriśravas, at sina Śalya at Śala—kasama ang daan-daang iba pang mandirigmang nagtipon—ay tumindig sa gitna mismo ng labanan, kaharap ang poot ni Pārtha (Arjuna).

Verse 138

स्वबाहुवीर्येण जिता: सभीष्मा: किरीटिना लोकमहारथेन । “श्रुतायु

Wika ni Sanjaya: “Sa lakas ng sarili niyang mga bisig, si Arjuna na may diadema—ang pinakadakila sa mga maharathi ng daigdig—ay nagapi silang lahat, pati si Bhishma. ‘Si Shrutayu, ang Haring Ambashthapati, si Durmarshana, si Chitrasena, si Drona, si Kripa, si Jayadratha, si Bahlika, si Bhurishravas, si Shalya at si Shala—at marami pang daan-daan—mga dakilang kampeon na nag-aalab sa poot—ay napasuko sa larangan ng digmaan ng anak ni Kunti na si Arjuna, ang may diadema, sa pamamagitan ng sarili niyang kagitingan, kahit naroon si Bhishma sa gitna nila.’ Sa pagsasalita nang gayon, ang lahat ng iyong kawal, O Bharata, ay nagbalik sa kani-kanilang kampo. Sa liwanag ng libu-libong nagliliyab na sulo at nagliliwanag na lampara, sila’y umurong; at ang pangamba kay Arjuna ay kumalat sa buong hukbong Kaurava. Sa gayong kalagayan, nagpahinga ang hukbo sa magdamag.

Verse 139

उल्कासहसै श्व सुसम्प्रदीप्तै- विभ्राजमानैश्न तथा प्रदीपै: । किरीटिवित्रासितसर्वयोधा चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम्‌

Wika ni Sanjaya: “Sa libu-libong sulo na nagliliyab at sa mga lamparang kumikislap sa liwanag, ang hukbong Kuru ay naglatag ng kampo sa gabi, O Bharata. Ang lahat ng mandirigma’y sinakmal ng takot, sapagkat si Kirīṭin (Arjuna) ay naghasik ng pangamba sa kanila.”

Verse 276

अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव । उस समय रणक्षेत्रमें अद्भुत कर्म करते हुए आपके ताऊ भीष्म अमानुषरूपसे विचरते तथा पाण्डव-सेनाका संहार करते थे। वहाँ अनेक प्रकारके मनुष्य उनके सम्बन्धमें नाना प्रकारकी बातें कर रहे थे

Wika ni Sanjaya: “Ang iyong kagalang-galang na nakatatanda—si Bhishma—ay gumagalaw sa larangan ng digmaan na wari’y may anyong lampas sa sukat ng karaniwang tao, gumagawa ng mga kahanga-hangang gawa at nilalagas ang hukbong Pāṇḍava. Nang makita ito, maraming tao roon ang nagsalita tungkol sa kanya sa iba’t ibang paraan, bawat isa’y may sariling puna at pagpapakahulugan.”

Verse 286

भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विगाशाय सहस्रश: । वहाँ विधातासे प्रेरित होकर पतंगोंके समान सहस्रों राजा क्रोधमें भरे हुए भीष्मरूपी प्रचण्ड अग्निमें अपने विनाशके लिये स्वयं ही आ गिरते थे

Wika ni Sanjaya: “Doon, sa udyok ng pasiya ng Tagapag-ayos ng tadhana, libu-libong hari—gaya ng mga gamu-gamo na sumasalpok sa apoy—ay kusang nahulog kay Bhishma na naglalagablab na parang mabangis na apoy. Nag-aalab sa poot, sila’y sumuong sa nakapanghihilakbot na liyab na iyon upang salubungin lamang ang sariling kapahamakan.”

Verse 296

नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिन: । युद्धमें मनुष्यों, हाथियों और घोड़ोंके शरीरोंपर चलाया हुआ भीष्मका कोई भी बाण व्यर्थ नहीं होता था। एक तो उनके पास बाण बहुत थे और दूसरे वे बड़ी फुर्तीसे चलाते थे

Wika ni Sanjaya: “Sa gitna ng mga katawan ng tao, elepante, at kabayo, ang mga palaso ni Bhishma ay hindi kailanman nasasayang. Sa siksik ng napakaraming puntirya at sa kanyang mabilis, di-napapagod na pagpanà, bawat bitaw ay may tama.”

Verse 316

नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव । आपके ताऊ भीष्म अच्छी तरहसे छोड़े हुए एक ही नाराचके द्वारा एक जगह बैठे हुए दो-तीन हाथी-सवारोंको कवच धारण किये होनेपर भी छेद डालते थे

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng isang palasong nārāca na mahusay na pinakawalan, pinabagsak ng iyong ama ang kanyang kaaway. Ipinakikita ng talatang ito ang mabagsik na bisa ng husay sa digmaan—na ang iisang palaso, kapag dalubhasang pinakawalan, ay makabubutas kahit sa mga mandirigmang may baluti—at inilalantad ang tensiyong moral ng pakikidigma: kagitingan at tungkulin sa isang panig, at ang mabigat na kabayaran ng buhay sa kabila.

Verse 356

नाशवनुवन्‌ वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान्‌ । वे सब वीर वहाँ मौजूद होते हुए भी भीष्मके बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर भागते हुए अपने महारथियोंको रोकनेमें समर्थ न हो सके

Wika ni Sañjaya: Hindi nila napigil ang mga mandirigmang dinadaganan ng mga palaso ni Bhīṣma. Bagaman maraming bayani ang naroon, nang madaig sila ng bagsik ng mga palaso ni Bhīṣma at tumakas sa matinding pangamba at paghihirap, hindi nila napigil kahit ang sarili nilang mga mahāratha—mga dakilang mandirigmang karwahe. Ipinakikita nito kung paanong ang takot at bigat ng labanan ay nakatutunaw ng disiplina at tungkulin, kahit sa mga tanyag.

Verse 366

अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावत: । महाराज! महेन्द्रके समान पराक्रमी भीष्मकी मार खाकर वह विशाल सेना इस प्रकार तितर-बितर हुई कि उसके दो-दो सैनिक भी एक साथ नहीं भाग सकते थे

Wika ni Sañjaya: O Hari, nabasag ang hukbong iyon; at sa kanilang pag-urong, ni dalawang tao ay hindi makatakbong magkasama. Nang tamaan ng hagupit ni Bhīṣma—na ang lakas ay tulad ni Mahendra (Indra)—nagkawatak-watak ang malaking hukbo sa sindak, at bawat isa’y ang sariling pagkaligtas lamang ang iniisip, habang ang kaayusang dapat sa digmaan ay napalitan ng takot sa ilalim ng nakalalamang na puwersa.

Verse 376

अनीकं पाण्दुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम्‌ | मनुष्य, हाथी और घोड़े सभी बाणोंसे छिद गये थे। रथके ध्वज और कूबर टूटकर गिर चुके थे। इस प्रकार पाण्डवोंकी सेना अचेत-सी होकर हाहाकार कर रही थी

Wika ni Sañjaya: Ang hanay-pandigma ng mga anak ni Pāṇḍu ay naging tanawin ng nagngangalit na panaghoy, na wari’y nawalan ng ulirat. Ang tao, elepante, at kabayo ay pawang tinuhog ng mga palaso; ang mga watawat ng karwahe at ang pamatok ay nabali at bumagsak. Kaya ang hukbong Pāṇḍava, tuliro at nagkakawatak-watak, ay nagtaas ng malaking daing—ipinakikitang ang dahas ng digmaan ay kayang lamunin kahit ang disiplinadong hukbo at gawing kaguluhan ang kaayusan.

Verse 386

प्रियं सखाय॑ चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृत: । इस युद्धमें दैवके वशीभूत होकर पिताने पुत्रको, पुत्रने पिताको और मित्रने प्रिय मित्रको मार डाला

Wika ni Sañjaya: “Isang kaibigan ang tumangis para sa minamahal niyang kaibigan—ngunit, dahil sa nakapangyayaring lakas ng tadhana, ang kaibigan ay napilitang kumilos laban sa kaibigan. Sa digmaang ito, sa ilalim ng paghahari ng kapalaran, ang ama’y pumatay sa anak, ang anak sa ama, at ang kasama’y pumatay sa kasamang pinakamamahal niya.”

Verse 396

विमुक्तकेशा धावन्त: प्रत्यदृश्यन्त भारत । भारत! पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके बहुत-से सैनिक कवच खोलकर बाल बिखेरे इधर-उधर दौड़ते दिखायी देते थे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, nakita silang nagtatakbuhan na nakalugay ang buhok. Tunay nga, marami sa mga kawal ni Yudhiṣṭhira—anak ni Pāṇḍu—ang naghubad ng baluti at hinayaang magulo ang buhok, at kitang-kitang tumatakas sa iba’t ibang panig; isang malinaw na tanda ng sindak at pagguho ng kaayusan sa gitna ng dagok na moral at pisikal ng labanan.

Verse 416

उवाच पार्थ बीभत्सुं निगृहा रथमुत्तमम्‌ उस समय पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी वह सेना व्याकुल होकर भटकती हुई गौओंके समूहकी भाँति आर्तस्वरसे हाहाकार करती हुई देखी गयी। कितने ही रथयूथपति भी किंकर्तव्यविमूढ़ होकर घूम रहे थे। अपनी सेनामें इस प्रकार भगदड़ मची हुई देख यदुकुलनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपने उत्तम रथको खड़ा करके कुन्तीपुत्र अर्जुनसे कहा --

Wika ni Sañjaya: Nang sandaling iyon, O anak ni Pāṇḍu, nakita ang hukbo ni Yudhiṣṭhira na nalugmok sa kaguluhan—pagala-gala na parang kawan ng baka, at humahagulhol sa mga sigaw ng dalamhati. Marami ring pinuno ng mga pangkat ng karwaheng pandigma ang nalilito, hindi malaman ang dapat gawin, at paikot-ikot na walang patutunguhan. Nang makita ng Panginoong Śrī Kṛṣṇa—karangalan at ligaya ng angkan ng Yadu—ang ganitong pagkawatak-watak sa sariling hanay, pinatigil niya ang kanyang maringal na karwahe at nagsalita kay Arjuna, anak ni Kuntī—

Verse 466

भयार्ता: प्रपलायन्ते सिंहात्‌ क्षुद्रमृगा इव । “समरभूमिमें मुँह बाये हुए कालके समान भीष्मको देखकर युधिष्ठिरकी सेनामें भागते हुए इन राजाओंकी ओर दृष्टिपात करो। ये सिंहसे डरे हुए क्षुद्र मृगोंकी भाँति भयसे आतुर होकर पलायन कर रहे हैं!

Wika ni Sañjaya: Sa takot, sila’y tumatakas—gaya ng maliliit na usa sa harap ng leon. Masdan ang mga haring yaon sa hukbo ni Yudhiṣṭhira na nagtatakbuhan sa sindak nang makita si Bhīṣma, na nakatindig sa larangan na parang si Kamatayan mismo, nakanganga, handang lumamon. Ang lakas ng dakilang matanda ang sumira sa kanilang loob at nagtulak sa kanila sa pag-urong.

Verse 726

कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात्‌ | महामना पाण्डवोंके इस भारी भारको मैं ही दूर करूँगा। अर्जुन इस युद्धमें तीखे बाणोंकी मार खाकर भी भीष्मके प्रति गौरवबुद्धि रखनेके कारण अपने कर्तव्यको नहीं समझ रहा है

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, hindi nakikilala ni Arjuna ang dapat gawin, sapagkat napipigil siya ng paggalang kay Bhīṣma. Ang marangal na Pāṇḍava ay wari’y nag-iisip: ‘Ako lamang ang mag-aalis ng mabigat na pasaning ito.’ Ngunit kahit tinatanggap niya ang matatalim na tama ng mga palaso sa digmaang ito, si Arjuna—dahil nakatuon ang isip sa paggalang kay Bhīṣma—ay hindi pa rin malinaw na nakikita ang sariling tungkulin.”

Verse 1336

ययौ नरेन्द्रे: सह सोदरैश्न समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम्‌ | धनंजय भी शत्रुओंको जीतकर एवं लोकमें सुयश और सुकीर्ति पाकर भाइयों तथा राजाओंके साथ सारा कार्य समाप्त करके निशाके आरम्भमें अपने शिविरको लौट गये

Wika ni Sañjaya: Nang matapos ang gawain ng araw, si Dhanañjaya (Arjuna), matapos madaig ang mga kaaway at sa gayon ay magtamo ng mabuting pangalan at pangmatagalang karangalan sa daigdig, ay nagbalik sa kanyang kampo sa pagsisimula ng gabi, kasama ang kanyang mga kapatid at ang mga hari. Ipinahihiwatig ng talatang ito ang tungkulin ng mandirigmang tinapos hanggang wakas, at ang bigat na moral ng dangal na nakamtan sa disiplinadong pagkilos sa digmaan.