Shloka 12
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातड्ाड्रशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा,रणक्षेत्रमें बड़े वेगसे रक्तकी नदी बह चली, जो देखनेमें बड़ी भयानक थी। हाथियोंके शरीर उसके भीतर शिलाखण्डोंके समान जान पड़ते थे। खून और मांस कीचड़के समान प्रतीत होते थे। बड़े-बड़े हाथी, घोड़े और मनुष्योंके शरीरोंसे ही वह नदी निकली थी और परलोकरूपी समुद्रकी ओर प्रवाहित हो रही थी। वह रक्त-मांसकी नदी गीधों और गीदड़ोंको आनन्द प्रदान करनेवाली थी
sañjaya uvāca | prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī | mātaṅga-śilā raudrā māṃsa-śoṇita-kardamā ||
Wika ni Sanjaya: Isang ilog ng dugo ang nagsimulang umagos nang napakalakas. Nakapanghihilakbot pagmasdan, wari’y nagkalat dito ang mga bangkay ng elepante na parang malalaking tipak ng bato, at ang putik nito’y laman at namuong dugo. Mula sa mga katawan ng elepante, kabayo, at tao na nabuwal, rumagasa ito na tila patungo sa dagat ng kabilang-buhay—isang kasindak-sindak na larawan ng halagang moral ng digmaan, kung saan ang pagpatay ay nagiging piging ng mga kumakain ng bangkay, hindi larangan ng dangal.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark battlefield imagery to underline the ethical gravity of war: when violence is unleashed, it dehumanizes all sides, turning bodies into debris and blood into a ‘river.’ It implicitly warns that even ‘heroic’ conflict carries karmic and moral consequences, and that death reduces worldly pride to impermanence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the horrific scene on the battlefield: a fast-flowing ‘river’ of blood forms, with elephant bodies appearing like boulders and the ground becoming a mire of flesh and blood—an intensified description of the carnage as the battle rages.