Sukta 95
Sukta 1.95
Enigmatic/cosmological (often interpreted as a paired principle—e.g., two mothers/cows; dawn and night; or two worlds—supporting a hidden child)
บทสวดนี้คลี่คลายปริศนาแบบเวทเรื่อง “รูปสองอย่างที่ไม่เหมือนกัน” (มักตีความว่าเป็นมารดาคู่แห่งจักรวาล เช่น อรุณ–ราตรี หรือ ฟ้า–ดิน) ผู้หล่อเลี้ยงลูกวัว/กุมารที่ซ่อนเร้น—อำนาจอธิปไตยที่กำลังอุบัติขึ้นแห่งระเบียบและความชำนาญ (ทักษะ, dakṣa) ด้วยภาพซ้อนของโค แสงสว่าง และพิธีอภิเษก บทสวดลงท้ายด้วยคำอธิษฐานอย่างชัดเจนต่ออัคนีให้ลุกโชติช่วงพร้อมเกียรติยศ โดยมีมิตร–วรุณะ อทิติ สินธุผู้ไหลริน และฟ้า–ดิน ค้ำจุนสนับสนุน
Mantras
Mantra 1
द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या वत्समुप धापयेते । हरिरन्यस्यां भवति स्वधावाञ्छुक्रो अन्यस्यां ददृशे सुवर्चाः ॥
สองนางผู้มีรูปต่างกัน เคลื่อนไปสู่เป้าหมายของตน; ต่างฝ่ายต่างให้ลูกโคเข้ามาใกล้เพื่อดูดนม. ในฝ่ายหนึ่ง ผู้มีสีเหลืองอมน้ำตาลดำรงอยู่ตามสวธา (svadhā) คือกฎของตนเอง; ในอีกฝ่ายหนึ่ง ผู้สว่างผ่องปรากฏให้เห็น เปล่งรัศมีรุ่งเรืองยิ่ง.
Mantra 3
त्रीणि जाना परि भूषन्त्यस्य समुद्र एकं दिव्येकमप्सु । पूर्वामनु प्र दिशं पार्थिवानामृतून्प्रशासद्वि दधावनुष्ठु ॥
เขามี “กำเนิด” สามประการ (การบังเกิดในสามภพ) อันประดับเขา: หนึ่งอยู่ในมหาสมุทร หนึ่งอยู่ในสวรรค์ หนึ่งอยู่ในบรรดาน้ำทั้งหลาย. ตามทิศแรกแห่งโลกมนุษย์ เขาทรงปกครองฤดูกาล และทรงจัดแยกให้เป็นระเบียบอันถูกต้อง.
Mantra 4
क इमं वो निण्यमा चिकेत वत्सो मातॄर्जनयत स्वधाभिः । बह्वीनां गर्भो अपसामुपस्थान्महान्कविर्निश्चरति स्वधावान् ॥
ผู้ใดเล่ารู้แจ้งแก่พวกท่านถึงสิ่งเร้นลับนี้—ว่า “ลูกโค” ให้กำเนิด “มารดา” ทั้งหลายด้วยพลังของตน (svadhā)? ปฐมครรภ์แห่งกิจการมากมาย จากตักแห่งสายน้ำ มหากวีผู้หยั่งรู้ (kavi) ก้าวออกมา ผู้มีธรรมบัญญัติของตน (svadhā).
Mantra 5
आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात्प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ॥
เมื่อปรากฏแล้ว เขาเจริญงอกงามท่ามกลางนางทั้งหลาย งามนัก; อยู่ในตักของผู้คดเคี้ยวแต่กลับตั้งตรงขึ้นสูง ด้วยรัศมีแห่งตนเอง. มารดาทั้งสองของทวษฏฤ (Tvashṭṛ) หวาดหวั่นเขาเมื่อเขาบังเกิด; เผชิญหน้าสิงห์นั้น นางทั้งสองยินดีรับและแนบชิด.
Mantra 6
उभे भद्रे जोषयेते न मेने गावो न वाश्रा उप तस्थुरेवैः । स दक्षाणां दक्षपतिर्बभूवाञ्जन्ति यं दक्षिणतो हविर्भिः ॥
ผู้เป็นมงคลทั้งสองโอบอุ้มเขา; เขามิได้หวั่นไหว—ดุจโคที่ร้องอยู่ แรงเร้าใจทั้งหลายยืนชิดใกล้. เขากลายเป็นเจ้าแห่งทักษะทั้งปวง (ดักษะ); เขาถูกเจิมจากด้านขวาด้วยเครื่องบูชา.
Mantra 7
उद्यंयमीति सवितेव बाहू उभे सिचौ यतते भीम ऋञ्जन् । उच्छुक्रमत्कमजते सिमस्मान्नवा मातृभ्यो वसना जहाति ॥
เขายกขึ้นเบื้องบนและแผ่กายออก ดุจสวิตฤ (Savitṛ) ชูสองกร; เขาเร่งรัดธารสว่างทั้งสอง อันน่าเกรงขาม ย้อมให้เข้มเป็นประกาย. เขาขับดันผ้าคลุมอันเรืองรองให้ลุกขึ้นและเคลื่อนไหว; จากโลกนี้เขาสลัดเครื่องห่มเก่าคร่ำ แล้วนุ่งห่มอาภรณ์ใหม่จากเหล่าแม่ทั้งหลาย.
Mantra 8
त्वेषं रूपं कृणुत उत्तरं यत्सम्पृञ्चानः सदने गोभिरद्भिः । कविर्बुध्नं परि मर्मृज्यते धीः सा देवताता समितिर्बभूव ॥
เมื่อเขาผสานอยู่ ณ ที่ประทับกับรัศมีทั้งหลาย (โค) และกับสายน้ำ เขาก็รังสรรค์รูปอันยิ่งยวดและเร่าร้อนกว่าเดิม; ปัญญาแห่งกวีชำระฐานรากโดยรอบให้ผ่องใส. นั่นจึงเป็นการจัดวางอันศักดิ์สิทธิ์—การประชุมและการประสานแห่งเทพภาวะให้สำเร็จภายในเรา.
Mantra 10
धन्वन्त्स्रोतः कृणुते गातुमूर्मिं शुक्रैरूर्मिभिरभि नक्षति क्षाम् । विश्वा सनानि जठरेषु धत्तेऽन्तर्नवासु चरति प्रसूषु ॥
เขาเจาะร่องน้ำข้ามถิ่นกันดารอันแห้งแล้ง ก่อให้เกิดทางและคลื่น; ด้วยคลื่นอันสุกสว่าง เขาเข้าถึงและแผ่ซ่านไปทั่วแดนแห่งปฐพี. เขาวางทรัพย์อันดึกดำบรรพ์ทั้งปวงไว้ในครรภ์ทั้งหลาย และภายในกำเนิดใหม่ทั้งหลาย เขาเคลื่อนไหวอยู่ภายใน เป็นพลังลี้ลับในคราวให้กำเนิด.
Mantra 11
एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्पावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
ดังนี้แล อัคนี (Agni) เอ๋ย ผู้เจริญขึ้นด้วยเชื้อไฟที่เราจุดถวาย ผู้ชำระให้บริสุทธิ์ ผู้มั่งคั่งเอ๋ย จงส่องประกายเพื่อเราด้วยเกียรติยศอันอุดมและสุกสว่าง. ขอให้มิตร (Mitra) และวรุณะ (Varuṇa) เสริมกำลังสิ่งนั้นเพื่อเรา; ขอให้อทิติ (Aditi)—สายน้ำแห่งภาวะที่ไหลริน—พร้อมทั้งปฐพีและท้องฟ้า ค้ำจุนสิ่งนั้นด้วยเถิด.
Inside Sukta 95
How it unfolds
- Where it opens
A riddle: two unlike forms move toward their goal and nurse a single calf, with alternating tawny/bright aspects of radiance.
- Development
The hymn elaborates the hidden child/sovereign power: the two auspicious supports stand near like lowing cows, cherishing and empowering him; the motif shifts toward consecration and mastery of dakṣa (skill, ordered power).
- Climax
The child becomes dakṣa-pati (lord of powers/skill) and is anointed ‘from the right’ with offerings—an image of enthronement within Ṛta.
- Where it settles
The enigma resolves into direct liturgy: Agni is asked to blaze forth with rich fame, while Mitra–Varuṇa, Aditi, Sindhu, Earth, and Heaven uphold the boon.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is invoked as pāvaka (purifier) who grows by kindling (samidh) and shines out as luminous renown (śravas). Beneath the surface, the hymn describes two auspicious feminine powers who nurse and cherish a calf/child—an enigmatic, lion-like sovereignty that becomes “lord of dakṣa” and is anointed with offerings.
- Cosmic functionAgni mediates between worlds, carrying offerings to the gods and manifesting light/order from hidden potential; the paired mothers symbolize the dual cosmic supports (e.g., Heaven–Earth or Night–Dawn) through which that light is born and sustained.
- Inner significanceThe ‘two mothers’ can be read as complementary forces in experience (dark/light, rest/activity, inward/outward) that together nourish the inner fire of discernment; the ‘child’ is awakened will and right-order (dakṣa) that becomes fit for consecration and effective action.
The seer
- Parāśara ŚāktyaŚāktya (son in the line of Śakti; associated with the Parāśara/Śakti family of seers) · A ṛṣi remembered for hymns that blend cosmological enigma with ritual clarity—moving from symbolic “hidden child” imagery toward a direct Agni-prayer and the upholding powers of Ṛta (cosmic order).
Famous verses
dve virūpe carataḥ
dakṣapatir babhūva
एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्पावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥Attributes of the deity
- Purifying fire (pāvaka)
- Grows through kindling (samidh)
- Reveals hidden radiance
- Mediator of sacrifice
- Linked with Ṛta through Mitra–Varuṇa support
- Consecrated/sovereign potency (dakṣa-pati motif)
Also by this seer
- Rig Veda 1.95 (attributed in tradition via the concluding triṣṭubh prayer to Agni)
- Hymnic material associated with the Parāśara–Śāktya seer-line in later Vedic memory (family of inspired poets rather than a single-text authorial corpus)
The rite, step by step
- Prepare the altar and establish the fires; place kindling (samidh) to ‘grow’ Agni.
- Recite the hymn while contemplating the paired cosmic supports (two mothers/two worlds) nourishing the hidden flame/child.
- Offer ghee and oblations as Agni is praised as purifier and revealer of radiance.
- Invoke Mitra–Varuṇa for Ṛta-based strengthening; include Aditi and the sustaining cosmic domains (Sindhu, Earth, Heaven).
- Conclude with a request for śravas (luminous renown) and stability in the ordered world.
Offerings
- Samidh (kindling sticks)
- Ghṛta (ghee)
- Havis (oblations; optionally milk/curds in domestic settings)
Frequently Asked Questions
They are presented as a poetic riddle. Many interpreters understand them as paired cosmic supports—such as Dawn and Night, Heaven and Earth, or two worlds—who together nourish a hidden power of light and order.
In Vedic symbolism it can be Agni (the hidden fire), the newborn light, or a sovereign power of right-order. The hymn hints that this child becomes the “lord of dakṣa,” meaning mastery of effective, ordered power.
Agni is the ritual focus who carries offerings and reveals radiance, while Mitra–Varuṇa represent cosmic order (Ṛta) that stabilizes the boon. Aditi, Sindhu, Earth and Heaven are invoked as sustaining powers that uphold the hymn’s requested prosperity and fame.
Ask anything about Sukta 95 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
