Prakarana 3
राम-राज्य के आदर्श द्वारा ‘भक्ति-परिणति’ (bhakti’s fruition) का सोपान: साधक के अंतःकरण में शांति, धर्म-स्थैर्य, और लोक-कल्याण का समन्वय। यहाँ मुक्ति-मार्ग केवल वैराग्य नहीं, बल्कि ‘धर्म-समाज’ में प्रेम, न्याय, और राम-नाम-स्मरण की सतत धारा बनकर प्रकट होता है—यही उत्तरकाण्ड का सोपान-स्वरूप है।
ఈ అంశంలో ఉత్తరకాండకు ప్రధాన రసం ‘శాంత’ము; దాని లోపల ‘హర్ష’ (ఆనందం) మరియు ‘కరుణా-కృప’ యొక్క సన్నని తరంగాలు ప్రవహిస్తాయి. నిషాదుని పట్ల కృపాళు రాముని స్నేహం (సఖ-భావం) సామాజిక సమానత్వాన్ని ధర్మాధారంగా స్థాపిస్తుంది; తదుపరి రామరాజ్య వర్ణనలో శోక-భయ-రోగాల లయం, పరస్పర ప్రీతి, స్వధర్మ-పాలన, ప్రకృతి యొక్క సౌమ్య అనుకూలత—ఇవన్నీ కలిసి ‘ధర్మం యొక్క నాలుగు చరణాలు’ను సంపూర్ణం చేస్తాయి. ఇక్కడ తులసీదాసుల ధర్మం కేవలం విధి కాదు; ‘రామభక్తి-రత’ జీవనరీతి: నర-నారీ సమానంగా పరమగతికి అర్హులు. నగర వైభవం, ఘాట్లు, ఉపవనాలు, మణిదీపాలు, చిత్రశాలలు మొదలైన వర్ణనలు భోగప్రదర్శనం కాదు; ‘రామ-ప్రతాపం’తో శుద్ధమైన సృష్టికి సంకేతం—అక్కడ ఐశ్వర్యమూ వినయంగా, సేవగా మారుతుంది. ఈ విధంగా ఉత్తరకాండ సాధకునికి చెబుతుంది: ముక్తి-మెట్ల చివరి మెట్టు—లోకవ్యవస్థలో భగవద్భావం స్థిరంగా అవతరించడమే.
Verses
చౌపాయి 20.1-4
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा।दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।।
जाहु भवन मम सुमिरन करेहू।मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।।
तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता।सदा रहेहु पुर आवत जाता।।
बचन सुनत उपजा सुख भारी।परेउ चरन भरि लोचन बारी।।
चरन नलिन उर धरि गृह आवा।प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।।
रघुपति चरित देखि पुरबासी।पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।।
राम राज बैंठें त्रेलोका।हरषित भए गए सब सोका।।
बयरु न कर काहू सन कोई।राम प्रताप बिषमता खोई।।
puni kṛpāla liyo boli niṣādā |dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū |mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā |sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī |pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā |prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī |puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī ||
rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā |haraṣita bhae gae saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī |rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
తరువాత కరుణామయుడైన ప్రభువు నిషాదుని పిలిచి, అతనికి ఆభరణాలు మరియు వస్త్రాలను ప్రసాదంగా ఇచ్చాడు. "నీ ఇంటికి వెళ్ళు, నన్ను స్మరించుకో; మనసు, మాట, చేతలతో ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించు." "నువ్వు నా మిత్రుడివి, భరతుడిలా నాకు సోదరుడివి; ఎల్లప్పుడూ నగరానికి వచ్చి పోతూ ఉండు." ఆ మాటలు విని అతనిలో గొప్ప ఆనందం పుట్టింది, కళ్ళు కన్నీళతో నిండి ప్రభువు పాదాల వద్ద పడిపోయాడు. పద్మాల వంటి పాదాలను హృదయంలో దాచుకుని ఇంటికి వచ్చి, ప్రభువు గుణాన్ని తన కుటుంబ సభ్యులకు చెప్పాడు. రఘుపతి చరిత్రను చూసిన నగర ప్రజలు, మళ్ళీ మళ్ళీ "రాముడు ధన్యుడు, ఆనంద భాండాగారం" అన్నారు. రాముడు సింహాసనంలో కూర్చునగా, మూడు లోకాలు సంతోషించాయి, అన్ని దుఃఖాలు పోయాయి. ఎవరికీ ఎవరి మీద శత్రుత్వం లేదు; రాముని ప్రతాపం వలన అన్ని విరోధాలు పోయాయి.
దోహా 20
बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग।चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।
baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga |calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||
వర్ణాశ్రమస్థులు తమ తమ ధర్మాలలో నిమగ్నమై, వేదమార్గంలో ఎల్లప్పుడూ నడుస్తూ ఉంటారు. వారు ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్ని పొందుతారు; వారికి భయము లేదు, శోకము లేదు, రోగము లేదు.
చౌపాయి 21.1-4
दैहिक दैविक भौतिक तापा।राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।।
सब नर करहिं परस्पर प्रीती।चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।।
चारिउ चरन धर्म जग माहीं।पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।।
राम भगति रत नर अरु नारी।सकल परम गति के अधिकारी।।
अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा।सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।।
नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना।नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।।
सब निर्दंभ धर्मरत पुनी।नर अरु नारि चतुर सब गुनी।।
सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी।सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।
daihika daivika bhautika tāpā |rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahĩ paraspara prītī |calahĩ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhī̃ |pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ ||
rāma bhagati rata nara aru nārī |sakala parama gati ke adhikārī ||
alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā |saba suṃdara saba biruja sarīrā ||
nahĩ daridra kou dukhī na dīnā |nahĩ kou abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdaṃbha dharmarata punī |nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī |saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||
శారీరక, దైవిక, భౌతిక కష్టాలు రాముని పాలనలో ఎవరినీ బాధించలేదు. అందరూ పరస్పరం ప్రేమించుకున్నారు, ప్రతి ఒక్కరూ స్వధర్మంలో నిమగ్నమై, వేదాల బోధనలోను నీతిలోను నిలిచారు. నాలుగు పాదాలపై నిలిచిన ధర్మం జగత్తులో నిండి ఉండింది; కలలో కూడా పాపం లేదు. రాముని భక్తిలో మునిగిన పురుషులు మరియు స్త్రీలు అందరూ పరమగతికి అర్హులైనవారే. అకాల మరణం లేదు, ఎలాంటి బాధ లేదు; అందరూ సుందరులు, అందరి శరీరాలు రోగరహితంగా ఉన్నాయి. దరిద్రుడు ఎవరు లేడు, దుఃఖితుడు లేడు, దీనుడు లేడు; అజ్ఞాని ఎవరు లేడు, శుభలక్షణాలు లేనివాడు ఎవరు లేడు. అందరూ కపటం లేనివారై ధర్మంలో నిమగ్నమై ఉన్నారు; పురుషులు మరియు స్త్రీలు అందరూ చతురులు, గుణవంతులు. అందరూ గుణవేత్తలు, అందరూ పండితులు, అందరూ జ్ఞానులు; అందరూ కృతజ్ఞులు, కపట చతురుడు ఎవరు లేడు.
దోహా 21
राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।
rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ |kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||
విను, పక్షుల ప్రభువైన గరుడా, రాముని పాలనలో, చరాచర జగత్తులోని అన్ని జీవరాశులకు, కాలము, కర్మ, స్వభావము, గుణముల వలన కలిగే దుఃఖము ఎవరికీ లేదు.
చౌపాయి 22.1-4
भूमि सप्त सागर मेखला।एक भूप रघुपति कोसला।।
भुअन अनेक रोम प्रति जासू।यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।।
सो महिमा समुझत प्रभु केरी।यह बरनत हीनता घनेरी।।
सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी।फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।।
सोउ जाने कर फल यह लीला।कहहिं महा मुनिबर दमसीला।।
राम राज कर सुख संपदा।बरनि न सकइ फनीस सारदा।।
सब उदार सब पर उपकारी।बिप्र चरन सेवक नर नारी।।
एकनारि ब्रत रत सब झारी।ते मन बच क्रम पति हितकारी।।
bhūmi sapta sāgara mekhalā |eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsu |yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu ||
so mahimā samujhata prabhu kerī |yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sou mahimā khageśa jinha jānī |phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī ||
sou jāne kara phala yaha līlā |kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha saṃpadā |barani na sakai phanīsa sārādā ||
saba udāra saba para upakārī |bipra carana sevaka nara nārī ||
eka-nāri vrata rata saba jhārī |te mana baca krama pati hitakārī ||
ఏడు సముద్రాలతో కట్టబడిన భూమికి ఒకే రాజు, రఘుపతి, కోసల దేశానికి పాలకుడు. అతని శరీరంలోని ప్రతి రోమకూపంలో అనంత లోకాలు ఉన్నాయి; కాబట్టి ఈ భూమి పాలన అతనికి గొప్ప విషయం కాదు. ప్రభువిని నిజమైన మహిమను అర్థం చేసుకున్నవారికి, ఇలా వర్ణించడం మహా అగౌరవం. అయినా, గరుడా, ఆ మహిమను తెలిసినవారు కూడా తిరిగి వచ్చి ఈ చరిత్రలో ఆనందం పొందారు. దమశీలంలో గొప్ప మునీంద్రులు, ఈ లీలే ఆ జ్ఞానం ఫలమని చెబుతారు. రాముని పాలనలోని సుఖసంపదలను నాగరాజు గానీ శారద గానీ వర్ణించలేరు. అందరూ ఉదారులు, అందరూ ఇతరులకు ఉపకారం చేయువారు, పురుషులు స్త్రీలు అందరూ బ్రాహ్మణుల పాదాలకు సేవకులు. ప్రతి పురుషుడు ఏకపత్నీ వ్రతంలో పూర్తిగా నిమగ్నమై ఉన్నాడు, భార్యలు మనసు, మాట, చేతలతో భర్తల హితం కోరారు.
దోహా 22
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज।जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।
daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja |jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||
దండన అనేది తపస్వులలో వారు ధరించే దండంగా మాత్రమే తెలిసింది; భేదం అనేది నర్తకుల సమూహంలో నృత్య అడుగుల వైవిధ్యంగా మాత్రమే కనిపించింది; జయించు అనే మాట మనసును జయించడం గురించి మాత్రమే వినబడింది. అట్లా రామచంద్రుని పాలన ఉండేది.
చౌపాయి 23.1-5
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन।रहहि एक सँग गज पंचानन।।
खग मृग सहज बयरु बिसराई।सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।।
कूजहिं खग मृग नाना बृंदा।अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।।
सीतल सुरभि पवन बह मंदा।गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।।
लता बिटप मागें मधु चवहीं।मनभावतो धेनु पय स्रवहीं।।
ससि संपन्न सदा रह धरनी।त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।।
प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी।जगदातमा भूप जग जानी।।
सरिता सकल बहहिं बर बारी।सीतल अमल स्वाद सुखकारी।।
सागर निज मरजादाँ रहहीं।डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।।
सरसिज संकुल सकल तड़ागा।अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana |rahahi eka saṅga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī |sabanhi paraspara prīti baṛhāī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā |abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā ||
sītala surabhi pavana baha maṃdā |gūṃjata ali lai cali makaraṃdā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ |manabhāvato dhenu paya sravahīṃ ||
sasi saṃpanna sadā raha dharanī |tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī |jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī |sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ |ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ ||
sarasija saṃkula sakala taṛāgā |ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
వనంలోని వృక్షాలు ఎల్లప్పుడూ పువ్వులు ఫలాలతో నిండి ఉండెను, ఏనుగులు సింహాలు కలిసి జీవించిరి. పక్షులు మృగాలు తమ సహజ వైరము మరచిరి, అందరికి పరస్పర ప్రేమ పెరిగెను. పక్షులు పలు గుంపులుగా కూసెను, మృగాలు భయము లేక వనములో మేసిరి, అందరూ ఆనందించిరి. చల్లని సువాసన గల గాలి మెల్లగా వీసెను, తుమ్మెదలు గుణుగుతూ పూవు తేనెను తీసుకొని పోయెను. లతలు వృక్షాలు అడిగినప్పుడు తేనెను ధారపోసెను, ఆవులు మనసుకు ఇష్టము వచ్చినట్లు పాలను స్రవించిరి. భూమి ఎల్లప్పుడూ సంపన్నముగా ఉండెను, త్రేతా యుగమున కృత యుగము ధర్మములు నెలకొల్పబడినవి. పర్వతములలో వివిధ రత్నముల ఖనులు ప్రకటించబడెను, లోకము తన రాజును జగదాత్మగా తెలిసికొండెను. అన్ని నదులు ఉత్తమ జలముతో ప్రవహించిరి, చల్లని, పరిశుద్ధ, రుచికర, సుఖము నిచ్చు నీటితో. సముద్రము తన హద్దులలో ఉండెను, తీరములపై రత్నములను విసరెను, ప్రజలు వాటిని తీసికొనిరి. అన్ని చెరువులు కలువలతో నిండి ఉండెను, పది దిక్కులు అన్ని ప్రాంతములు అత్యంత ఆనందముతో ఉండిరి.
దోహా 23
बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज।मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।
bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja |māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||
చంద్రుడు తన కిరణాలతో భూమిని నింపాడు, సూర్యుడు అవసరమైనంత మాత్రమే వేడిని ఇచ్చాడు. మేఘాలు అడిగినప్పుడల్లా వర్షాన్ని కురిపించాయి, రామచంద్రుని పాలనలో.
చౌపాయి 24.1-5
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे।दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।।
श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर।गुनातीत अरु भोग पुरंदर।।
पति अनुकूल सदा रह सीता।सोभा खानि सुसील बिनीता।।
जानति कृपासिंधु प्रभुताई।सेवति चरन कमल मन लाई।।
जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी।बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।।
निज कर गृह परिचरजा करई।रामचंद्र आयसु अनुसरई।।
जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ।सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।।
कौसल्यादि सासु गृह माहीं।सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।।
उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता।जगदंबा संततमनिंदिता।।
koṭinh bājimedha prabhu kīnhe |dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe ||
śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara |guṇātīta aru bhoga puraṁdara ||
pati anukūla sadā raha sītā |sobhā khāni suśīla binītā ||
jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī |sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī |bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karaī |rāmacandra āyasu anusaraī ||
jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai |soi kara śrī sevā bidhi jānai ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ |sevai sabanhi māna mada nāhīṁ ||
umā ramā brahmādi baṁditā |jagadambā saṁtata-maninditā ||
ప్రభువు కోట్లాది అశ్వమేధ యాగాలు చేశారు, బ్రాహ్మణులకు అనేక దానాలు ఇచ్చారు. వేదమార్గ రక్షకుడు, ధర్మ భార ధారణలో అగ్రగణ్యుడు, గుణాతీతుడు, భోగములో పురందరుడివలె. సీత ఎల్లప్పుడూ భర్తకు అనుకూలంగా ఉండేది, శోభ ఖని, సుశీల, వినీత. కృపాసింధువు ప్రభుత్వాన్ని తెలుసుకుని, మనసు లగ్నం చేసి ఆయన పద్మ చరణాలను సేవించింది. ఇంట్లో సేవకులు, సేవకురాళ్లు ఎందరో ఉన్నా, ఎల్లప్పుడూ సేవా విధానంలో నిపుణులు. తన చేతులతో ఇంటి పనులను చేసింది, రామచంద్ర ఆజ్ఞను అనుసరించి. కృపాసింధువుకు ఏ విధంగా సుఖం కలుగుతుందో, ఆ విధమైన సేవా విధానాన్ని శ్రీ సీత తెలుసుకుని అలాగే చేసింది. కౌసల్య మొదలైన అత్తలందరినీ ఇంట్లో సేవించింది, గర్వమో మదమో లేకుండా. ఉమా, ఆమెయే రమా, బ్రహ్మ మొదలైనవారిచే వందించబడినది, జగదంబ, ఎల్లప్పుడూ నిందకు అతీతురాలు.
దోహా 24
जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ।राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।
jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi |rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||
ఎవరి కృపాకటాక్షాన్ని దేవతలు కూడా కోరుకుంటారు, కానీ ఆమె వారివైపు ఒక్కసారి కూడా చూడదు; ఆమె తన సహజ భక్తిలో లీనమై రాముని పాదపద్మాలపై తన ప్రేమను చిందిస్తూ తనను తాను మరచిపోతుంది.
చౌపాయి 25.1-4
सेवहिं सानकूल सब भाई।राम चरन रति अति अधिकाई।।
प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं।कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं।राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती।नाना भाँति सिखावहिं नीती।।
हरषित रहहिं नगर के लोगा।करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।।
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं।श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।।
दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए।लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।।
दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर।हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।।
दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे।भए रूप गुन सील घनेरे।।
sevahiṁ sānakūla saba bhāī |rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ |kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ ||
rāma karahiṁ bhrātanha para prītī |nānā bhāṁti sikhāvahiṁ nītī ||
haraṣita rahahiṁ nagara ke logā |karahiṁ sakala sur durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ |śrīraghubīra carana rati cahahīṁ ||
dui suta sundara sītāṁ jāe |lava kusa beda purānanha gāe ||
dou bijaī binaī guna maṁdira |hari pratibiṁba manahuṁ ati suṁdara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere |bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||
అన్ని సోదరులు పూర్తి ఏకతాటితో ఆయనకు సేవ చేసారు, రాముని పాదాలపై వారికి అత్యధికమైన ప్రేమ ఉండేది. ప్రభువు యొక్క కమల ముఖాన్ని ఎప్పటికీ చూస్తూనే ఉండేవారు, కృపాళుడు మనకు ఏదైనా చెప్పగలడో అని ఆలోచించేవారు. రాముడు తన సోదరులపై గొప్ప ప్రేమ చూపించాడు, అనేక విధాలుగా వారికి సదాచారాన్ని బోధించాడు. నగర ప్రజలు ఆనందంగా జీవించారు, దేవతలకు కూడా అరుదైన ప్రతి సుఖాన్ని అనుభవించారు. రాత్రింబవళ బ్రహ్మను ప్రార్థిస్తూ ఉండేవారు, శ్రీ రఘువీరుని పాదాలపై భక్తిని కోరేవారు. సీత ఇద్దరు అందమైన కుమారులను ప్రసవించింది, లవుడు కుశుడు, వేదాలు పురాణాలు కీర్తించినవారు. ఇద్దరూ విజయవంతులు, వినయంతో కూడినవారు, గుణాల ఆలయాలు, హరి యొక్క ప్రతిబింబం వలె అత్యంత సుందరులు. మిగిలిన సోదరులకు కూడా ఇద్దరేసి కుమారులు ఉన్నారు, అందం, గుణం, మంచి స్వభావంలో సమృద్ధిగా ఎదిగారు.
దోహా 25
ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार।सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।
gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra |soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||
జ్ఞానం, వాక్కు, ఇంద్రియాలకు అతీతుడు, జన్మరహితుడు, మాయ, మనస్సు, గుణాలకు అతీతుడైన అదే సచ్చిదానంద స్వరూపుడు ఉదారమైన మానవ చరితాలను నిర్వర్తించాడు.
చౌపాయి 26.1-4
प्रातकाल सरऊ करि मज्जन।बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।।
बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं।सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।।
अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं।देखि सकल जननीं सुख भरहीं।।
भरत सत्रुहन दोनउ भाई।सहित पवनसुत उपबन जाई।।
बूझहिं बैठि राम गुन गाहा।कह हनुमान सुमति अवगाहा।।
सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं।बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।।
सब कें गृह गृह होहिं पुराना।रामचरित पावन बिधि नाना।।
नर अरु नारि राम गुन गानहिं।करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।
prātakāla saraū kari majjana |baiṭhahiṁ sabhā̃ saṁga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ |sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ ||
anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ |dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ ||
bharata satruhana donau bhāī |sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā |kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ |bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ ||
saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā |rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṁ |karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||
తెల్లవారుజామున సరయూ నదిలో స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులతోను సజ్జనులతోను కలిసి సభలో కూర్చుంటారు. వశిష్టుడు వేదాలను పురాణాలను వివరిస్తాడు; అంతా తెలిసినా రాముడు వింటాడు. తమ్ముళ్లతో కలిసి భోజనం చేస్తారు; వారిని చూసి అందరు తల్లులు సంతోషంతో నిండుతారు. భరతుడు శత్రుఘ్నుడు ఇద్దరు సోదరులు, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడితో కలిసి ఒక ఉపవనానికి వెళ్తారు. కూర్చుని రాముని గుణాల కథలను అడుగుతారు; లోతైన బుద్ధి గల హనుమంతుడు వాటిని చెబుతాడు. నిర్మలమైన గుణాలను విని మిక్కిలి సంతోషాన్ని పొందుతారు; మళ్లీ మళ్లీ వినయంగా చెప్పమని కోరుతారు. ప్రతి ఇంట్లో పురాణాలు చదువుతారు; రాముని పవిత్ర చరిత్రను అనేక విధాలుగా చెబుతారు. పురుషులు స్త్రీలు రాముని గుణాలను పాడుతారు; పాడుతూ పాడుతూ పగలు రాత్రి గడిచిపోవడం గ్రహించరు.
దోహా 26
अवधपुरी बासिन्ह कर सुख संपदा समाज।सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज।।26।।
avadhapurī bāsinh kara sukha saṃpadā samāja |sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jahã nr̥pa rāma birāja ||26||
అయోధ్యా నగర ప్రజల సుఖం, సంపద, వైభవం - నృప రాముడు వీరాజిలే చున్న చోట - వేయి శేషులు కూడా వర్ణించలేరు.
చౌపాయి 27.1-4
नारदादि सनकादि मुनीसा।दरसन लागि कोसलाधीसा।।
दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं।देखि नगरु बिरागु बिसरावहिं।।
जातरूप मनि रचित अटारीं।नाना रंग रुचिर गच ढारीं।।
पुर चहुँ पास कोट अति सुंदर।रचे कँगूरा रंग रंग बर।।
नव ग्रह निकर अनीक बनाई।जनु घेरी अमरावति आई।।
महि बहु रंग रचित गच काँचा।जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा।।
धवल धाम ऊपर नभ चुंबत।कलस मनहुँ रबि ससि दुति निंदत।।
बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं।गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिं।।
nārada-ādi sanakādi munīsā |darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ |dekhi nagaru birāgu bisarāvahiṃ ||
jāta-rūpa mani racita aṭārīṃ |nānā raṅga rucira gaca ḍhārīṃ ||
pura cahũ pāsa koṭ ati suṃdara |race kaṅgūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī |janu gherī amarāvatī āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā̃cā |jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cuṃbata |kalasa manahũ rabi sasi duti niṃdata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahĩ |gṛha gṛha prati mani dīpa birājahĩ ||
నారదాదులు, సనకాదులు అగు తపోవరేష్ఠులు, కోసలాధీశుని దర్శనం కోసం వచ్చిరి. ప్రతిదినం అందరు అయోధ్యకు వస్తూ, నగరాన్ని చూచి వైరాగ్యాన్ని మరచిపోతుంటే. స్వర్ణమణులతో నిర్మితమైన మందిరాలు, అనేక వర్ణాలలో అందమైన అంతస్తులతో. నగరానికి నాలుగు వైపులా అత్యంత సుందరమైన కోటలు, వివిధ వర్ణాలలో అలంకరించిన కంగూరాలతో. నవగ్రహాల సమూహం ఒక సైన్యంగా ఏర్పడి, అమరావతిని చుట్టుకొని వచ్చినట్లు. అనేక వర్ణాలలో పరచిన స్ఫటిక అంతస్తులు, వాటిని చూచి మునీంద్రుల మనసు ఆనందంతో నర్తించుచున్నవి. శ్వేత విమానాలు ఆకాశాన్ని స్పృశించుచు, వాటి కలశాలు సూర్య చంద్రుల కాంతిని జయించుచున్నట్లు. అనేక మణులతో అలంకరించిన జనాలలు ప్రకాశించుచు, ప్రతి గృహంలో మణి దీపాలు వెలుగుచున్నవి.
ఛందం 27
मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची।मनि खंभ भीति बिरंचि बिरची कनक मनि मरकत खची।।
सुंदर मनोहर मंदिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे।प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे।।
mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī |mani khaṃbha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
suṃdara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race |prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭ banāi bahu bajranhi khace ||
మణులు పొదిగిన దీపాలు భవనాలలో ప్రకాశిస్తున్నాయి, గడపలు పగడితో చేయబడి మెరుస్తున్నాయి. స్తంభాలు మణులతో చేయబడినవి, గోడలు బ్రహ్మ చే నిర్మించబడినట్లు, బంగారంతో చేయబడి, మరకత మణులు మొదలైన రత్నాలు పొదిగినవి. అందమైన మనసును వశపరచే మందిరాలు, విశాలమైన ప్రాంగణాలు స్ఫటికంతో అందంగా నిర్మించబడినవి. ప్రతి ద్వారం వద్ద బంగారంతో చేయబడిన కదలు, అనేక వజ్రాలు పొదిగినవి.
దోహా 27
चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ।राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ।।27।।
cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi |rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi ||27||
ప్రతి ఇంటిలో అందమైన చిత్రశాల ఉండేది, దాని గోడలపై నేర్పరితనంతో చిత్రాలు చిత్రించబడి ఉండేవి. అవి రాముని చరిత్రను చూపించాయి, అవి చూసిన మునుల మనసులు కూడా దొంగిలించబడినవి.
చౌపాయి 28.1-4
सुमन बाटिका सबहिं लगाई।बिबिध भाँति करि जतन बनाई।।
लता ललित बहु जाति सुहाई।फूलहिं सदा बंसत कि नाई।।
गुंजत मधुकर मुखर मनोहर।मारुत त्रिबिध सदा बह सुंदर।।
नाना खग बालकन्हि जिआए।बोलत मधुर उड़ात सुहाए।।
मोर हंस सारस पारावत।भवननि पर सोभा अति पावत।।
जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं।बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीं।।
सुक सारिका पढ़ावहिं बालक।कहहु राम रघुपति जनपालक।।
राज दुआर सकल बिधि चारू।बीथीं चौहट रूचिर बजारू।।
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī |bibidha bhā̃ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī |phūlahiṃ sadā basaṃta ki nāī ||
guṃjata madhukara mukhara manohara |māruta tri-bidha sadā baha suṃdara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe |bolata madhura uṛāta suhāe ||
mora haṃsa sāras pārāvata |bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jahã tahã dekhahiṃ nija parichāhīṃ |bahu bidhi kūjahiṃ nr̥tya karāhīṃ ||
suka sārikā paṛhāvahiṃ bālaka |kahahu rāma raghupati jana-pālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cāru |bīthīṃ cauhaṭ rucira bajārū ||
అందరూ పుష్ప ఉద్యానాలను నాటారు; అనేక విధాలుగా శ్రద్ధతో అందంగా నిర్మించారు. అనేక రకాల అందమైన లతలు వాటిని అలంకరించాయి; అవి ఎల్లప్పుడూ వికసించాయి, శాశ్వత వసంతం వలె. తుమ్మెదలు మనోహరమైన గుసగుసతో గుంజాయి; చల్లని, మెత్తని, సువాసన గల గాలి ఎల్లప్పుడూ సుందరంగా వీసింది. పిల్లలు అనేక రకాల పక్షులను పెంచారు; అవి తీయగా పాడుతూ, ఎగురుతూ అందంగా ఉన్నాయి. నెమలులు, హంసలు, కొంగలు, పావురాలు భవనాలపై మిక్కిలి అందంగా కనిపించాయి. ఇక్కడ అక్కడ తమ ప్రతిబింబాలను చూసాయి; అనేక విధాలుగా కూసాయి, నాట్యం చేసాయి. పిల్లలు చిలుకలకు, సారికలకు నేర్పారు: రామ, రఘుపతి, ప్రజల రక్షకుడు అని చెప్పు అని. రాజభవన ద్వారం ప్రతి విధంగా అందంగా ఉంది; వీధులు, కూడళ్లు, బజారు అందంగా ఉన్నాయి.
ఛందం 28
बाजार रुचिर न बनइ बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए।जहँ भूप रमानिवास तहँ की संपदा किमि गाइए।।
बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते।सब सुखी सब सच्चरित सुंदर नारि नर सिसु जरठ जे।।
bājāra rucira na banai baranata bastu binu gatha pāiye |jahã bhūpa ramā-nivāsa tahã kī saṁpadā kimi gāiye ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahũ kubera te |saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
అందమైన వస్తువుల సంత వర్ణించలేనిది; ప్రతిరకమైన వస్తువులు అక్కడ ధర లేకుండా లభిస్తాయి. రాజు లక్ష్మీ నివాసమైన భగవంతుడై ఉండగా, ఆ ప్రదేశం సంపదను ఎలా గానం చేయగలం? వస్త్ర వ్యాపారులు, సరాఫాలు, అనేక వర్తకులు కుబేరుల వలె తమ దుకాణాలలో కూర్చుని ఉన్నారు. అందరూ సుఖంగా ఉన్నారు, అందరూ మంచి చర్యలు కలవారు, అందమైన వారు: స్త్రీలు పురుషులు, పిల్లలు వృద్ధులు అందరూ.
దోహా 28
उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गंभीर।बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पंक नहिं तीर।।28।।
uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra.bā̃dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahĩ tīra ||28||
ఉత్తర దిశలో సరయూ నది ప్రవహిస్తుంది, దాని నీరు స్వచ్ఛమైనది, లోతైనది. దాని ఒడ్డులపై అందమైన ఘాట్లు నిర్మించబడ్డాయి, ఒడ్డున బురద చాలా తక్కువ.
చౌపాయి 29.1-4
दूरि फराक रुचिर सो घाटा।जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा।।
पनिघट परम मनोहर नाना।तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना।।
राजघाट सब बिधि सुंदर बर।मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर।।
तीर तीर देवन्ह के मंदिर।चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुंदर।।
कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी।बसहिं ग्यान रत मुनि संन्यासी।।
तीर तीर तुलसिका सुहाई।बृंद बृंद बहु मुनिन्ह लगाई।।
पुर सोभा कछु बरनि न जाई।बाहेर नगर परम रुचिराई।।
देखत पुरी अखिल अघ भागा।बन उपबन बापिका तड़ागा।।
dūri pharāka rucira so ghāṭā |jahã jala piyahĩ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā |tahā̃ na puruṣa karahĩ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara |majjahĩ tahā̃ barana cāriũ nara ||
tīra tīra devanha ke mandira |cahũ disi tinh ke upabana sundara ||
kahũ kahũ saritā tīra udāsī |basahĩ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī |bṛnda bṛnda bahu muninh lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī |bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā |bana upabana bāpikā taṛāgā ||
దూరంగా విడివిడిగా విశాలమైన అందమైన ఘాట్ ఉండేది, అక్కడ గుఱ్ఱాల సమూహాలు ఏనుగులు నీరు తాగేవి. నీటి చెదరి తీసే ఘాట్లు అనేకం మిక్కిలి అందంగా ఉండేవి, అక్కడ మనుషులు ఎవరూ స్నానం చేయరు. రాజ ఘాట్ ప్రతి విధంగా ఉత్తమమైన అందమైనదిగా ఉండేది, అక్కడ నాలుగు వర్ణాల మనుషులు స్నానం చేసేవారు. ఒడ్డున ఒడ్డున దేవతల ఆలయాలు ఉండేవి, అన్ని దిక్కులా వాటి అందమైన ఉపవనాలు ఉండేవి. నది ఒడ్డున ఇక్కడ అక్కడ తపస్వులు, జ్ఞానంలో నిమగ్నమైన మునులు, సన్యాసులు నివసించేవారు. ఒడ్డున ఒడ్డున అందమైన తులసి మొక్కలు పెరిగేవి, అనేక మునులు గుత్తి గుత్తిగా నాటారు. నగర సౌందర్యం వర్ణించలేము, నగరానికి వెలుపల అత్యంత సౌందర్యం ఉంది. అడవులు, ఉపవనాలు, బావులు, చెరువులతో కూడిన నగరాన్ని చూడగానే అన్ని పాపాలు పారిపోయాయి.
ఛందం 29
बापीं तड़ाग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं।सोपान सुंदर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीं।।
बहु रंग कंज अनेक खग कूजहिं मधुप गुंजारहीं।आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हंकारहीं।।
bāpī̃ taṛāga anūpa kūpa manoharāyata sohahī̃ |sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī̃ ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahī̃ madhupa gũjārahī̃ |ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika hãkārahī̃ ||
దాని బావులు, సరస్సులు అద్భుతమైనవి; గుంటలు విశాలమై మనోహరమై చూడముచ్చటగా ఉన్నాయి. మెట్లు అందమైనవి, నీరు నిర్మలమైనది; చూస్తే దేవతలు, మునులు మోహిస్తారు. అనేక వర్ణాల కలువలు వికసించి, అనేక పక్షులు కూస్తూ, తుమ్మెదలు గుంజరిస్తున్నాయి. రమణీయమైన ఉద్యానవనాల్లో కోయిల మొదలైన పక్షుల కూతలు బాటసారులను పిలుస్తున్నట్లు ఉన్నాయి.
దోహా 29
रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ।अनिमादिक सुख संपदा रहीं अवध सब छाइ।।29।।
ramā-nātha jahã rājā so pura barani ki jāi.animādika sukha saṁpadā rahī̃ avadha saba chāi ||29||
లక్ష్మీదేవికి భర్త అయిన రాముడు రాజైన ఆ నగరాన్ని వర్ణించగలమా? అనిమా మొదలైన శక్తులు, సకల సుఖ సంపదలతో అయోధ్య అంతటా వ్యాపించి అక్కడ నివాసం ఉన్నాయి.
Frequently Asked Questions
परंपरा में ‘रामराज्य-वर्णन’ का पाठ मन में भय-शोक-रोग की निवृत्ति, परस्पर-प्रीति, और स्वधर्म-स्थैर्य की प्रेरणा देता है; इसे सुनना/गाना ‘राम-भक्ति-रत’ वृत्ति को दृढ़ कर ‘परमगति’ की अभिलाषा जगाता है (दोहा 20–21 की भावना)।
प्रचलित रूप से ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-संपुट रामराज्य-वर्णन में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट भी लिया जाता है (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
