Opening the text
राम-राज्य के आदर्श द्वारा ‘भक्ति-परिणति’ (bhakti’s fruition) का सोपान: साधक के अंतःकरण में शांति, धर्म-स्थैर्य, और लोक-कल्याण का समन्वय। यहाँ मुक्ति-मार्ग केवल वैराग्य नहीं, बल्कि ‘धर्म-समाज’ में प्रेम, न्याय, और राम-नाम-स्मरण की सतत धारा बनकर प्रकट होता है—यही उत्तरकाण्ड का सोपान-स्वरूप है।
अस्मिन्नंशे उत्तरकाण्डस्य प्रमुखो रसः शान्तः, यस्य अन्तर्गताः ‘हर्ष’ (आनन्द) तथा ‘करुणा-कृपा’ इति लघुतरङ्गाः प्रवहन्ति। निषादं प्रति कृपालोः रामस्य स्नेहः (सखाभावः) सामाजिक-समतां धर्माधारितां करोति; अनन्तरं रामराज्य-वर्णने शोक-भय-रोगाणां लयः, परस्पर-प्रीतिः, स्वधर्म-पालनम्, प्रकृतेः सौम्य-अनुकूलनं च—एते सर्वे मिलित्वा ‘धर्मस्य चत्वारः चरणाः’ इव पूर्णतां नयन्ति। अत्र तुलसीकृतो धर्मः केवलं विधिः न, किन्तु ‘रामभक्ति-रत’ जीवन-रीतिः; नर-नार्यौ समं परमगतये अधिकारिणौ। नगर-वैभव-घाटोपवन-मणिदीप-चित्रशालादि-वर्णनं न भोग-प्रदर्शनम्, अपि तु ‘रामप्रताप’शुद्धायाः सृष्टेः सूचनम्—यत्र ऐश्वर्यमपि विनय-सेवायां परिणमति। एवं उत्तरकाण्डः साधकं बोधयति यत् मुक्तेः सोपानस्य अन्तिमः चरणः लोक-व्यवस्थायां भगवद्भावस्य नित्यावतरणम्।
Verse 45 (चौपाई)
बरनि उमापति राम गुन हरषि गए कैलास। तब प्रभु कपिन्ह दिवाए सब बिधि सुखप्रद बास।।14(ख)।।
barani umāpati rāma guna harakhi gae kailāsa | taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukha-prada bāsa ||14(kha)||
रामगुणान् गायतः शङ्करः, उमापतिः, हृष्टचित्तः कैलासं जगाम। ततः प्रभुः कपिभ्यः सर्वविध-सुखद-वासस्थानानि सम्यक् अकल्पयत्॥ (१४ख)
Verse 46 (दोहा/सोरठा)
सुनु खगपति यह कथा पावनी। त्रिबिध ताप भव भय दावनी।। महाराज कर सुभ अभिषेका। सुनत लहहिं नर बिरति बिबेका।। जे सकाम नर सुनहिं जे गावहिं। सुख संपति नाना बिधि पावहिं।। सुर दुर्लभ सुख करि जग माहीं। अंतकाल रघुपति पुर जाहीं।। सुनहिं बिमुक्त बिरत अरु बिषई। लहहिं भगति गति संपति नई।। खगपति राम कथा मैं बरनी। स्वमति बिलास त्रास दुख हरनी।। बिरति बिबेक भगति दृढ़ करनी। मोह नदी कहँ सुंदर तरनी।। नित नव मंगल कौसलपुरी। हरषित रहहिं लोग सब कुरी।। नित नइ प्रीति राम पद पंकज। सबकें जिन्हहि नमत सिव मुनि अज।। मंगन बहु प्रकार पहिराए। द्विजन्ह दान नाना बिधि पाए।।
sunu khagapati yaha kathā pāvanī | tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī || mahārāja kara subha abhiṣekā | sunata lahahiṁ nara birati bibekā || je sakāma nara sunahiṁ je gāvahiṁ | sukha saṁpati nānā bidhi pāvahiṁ || sura durlabha sukha kari jaga māhīṁ | aṁta-kāla raghupati pura jāhīṁ || sunahiṁ bimukta birata aru biṣayī | lahahiṁ bhagati gati saṁpati naī || khagapati rāma kathā maiṁ baranī | svamati bilāsa trāsa dukha haranī || birati bibeka bhagati dṛḍha karanī | moha nadī kahaṁ suṁdara taranī || nita nava maṅgala kausalapurī | harasita rahahiṁ loga saba kurī || nita naī prīti rāma pada paṅkaja | sabakeṁ jinhahi namata siva muni aja || maṅgana bahu prakāra pahirāe | dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||
शृणु, खगेश! एषा कथा पावनी; भवभयस्य त्रितापस्य च दावानलसदृशी॥ महानृपस्य शुभाभिषेकं श्रुत्वा नराः क्षणादेव वैराग्यं विवेकं च लभन्ते॥ येऽपि लौकिककामनया शृण्वन्ति गायन्ति वा, तेऽपि नानाविधसुखसमृद्धीं प्राप्नुवन्ति; देवैर्दुरापान् भोगानिह लोके भुञ्जते, अन्ते च रघुपतेः पुरीं यान्ति॥ मुक्ता विरक्ता इन्द्रियबद्धाश्च—यः कश्चित् शृणोति—स नूतनां भक्तिं, परां गतिं, नूतनं चात्मसम्पदं लभते॥ गरुड! रामकथां मया कथिता—स्वबुद्धिविलासमात्रा, तथापि भयशोकहरिणी। वैराग्यविवेकभक्तीन् दृढयति; मोहसरित्तरितुं रम्या नौका भवति॥ कोसलपुर्यां नित्यं नूतनं मङ्गलं विराजते; सर्वगृहेषु जनाः सदा हृष्टाः। रामपदाम्बुजयोः नित्यनूतना प्रीति:—ययोः शिवो मुनयश्च ब्रह्मा च नमन्ति॥ उत्सववस्त्राणि नानाविधानि धारयन्ति; ब्राह्मणाः बहुविधैर्दानैः पूज्यन्ते॥
Verse 47 (चौपाई)
ब्रह्मानंद मगन कपि सब कें प्रभु पद प्रीति। जात न जाने दिवस तिन्ह गए मास षट बीति।।15।।
brahmānanda magana kapi saba keṁ prabhu pada prīti | jāta na jāne divasa tinh gae māsa ṣaṭ bīti ||15||
ब्रह्मानन्दसमन्विताः सर्वे कपयः प्रभोः पदप्रेम्णा परिपूर्णाः। दिनानां गतिं नाजानन्—षण्मासाः शनैः व्यतीयुः॥ (१५)
Verse 48 (दोहा/सोरठा)
अब गृह जाहु सखा सब भजेहु मोहि दृढ़ नेम। सदा सर्बगत सर्बहित जानि करेहु अति प्रेम।।16।।
aba gṛha jāhu sakhā saba bhajēhu mōhi dṛḍha nēma | sadā sarbagata sarbahita jāni karēhu ati prēma ||16||
“अधुना स्वस्वगृहान् प्रतिगच्छत, सखायः; दृढनिश्चयेन मां भजत। सर्वव्यापिनं सर्वहितं च मां नित्यं ज्ञात्वा, तीव्रया भक्त्या मां प्रेम्णा भजत।”॥ (१६)
Verse 49 (चौपाई)
सुनि प्रभु बचन मगन सब भए। को हम कहाँ बिसरि तन गए।। एकटक रहे जोरि कर आगे। सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे।। परम प्रेम तिन्ह कर प्रभु देखा। कहा बिबिध बिधि ग्यान बिसेषा।। प्रभु सन्मुख कछु कहन न पारहिं। पुनि पुनि चरन सरोज निहारहिं।। तब प्रभु भूषन बसन मगाए। नाना रंग अनूप सुहाए।। सुग्रीवहि प्रथमहिं पहिराए। बसन भरत निज हाथ बनाए।। प्रभु प्रेरित लछिमन पहिराए। लंकापति रघुपति मन भाए।। अंगद बैठ रहा नहिं डोला। प्रीति देखि प्रभु ताहि न बोला।।
suni prabhu bacana magana saba bhae | ko hama kahā̃ bisari tana gae || ēkaṭaka rahē jōri kara āgē | sakahĩ na kachu kahi ati anurāgē || parama prēma tinh kara prabhu dēkhā | kahā bibidha bidhi gyāna biśēṣā || prabhu sanmukha kachu kahan na pārhĩ | puni puni carana sarōja nihārhĩ || taba prabhu bhūṣana basana magāē | nānā raṅga anūpa suhāē || sugrīvahi prathamahĩ pahirāē | basana bharata nija hātha banāē || prabhu prērita lachimana pahirāē | laṅkāpati raghupati mana bhāē || aṅgada baiṭha rahā nahĩ ḍōlā | prīti dēkhi prabhu tāhi na bōlā ||
प्रभोर्वचनं श्रुत्वा सर्वे परमानन्दे निमग्ना बभूवुः, यथा स्वात्मानं देशं च विस्मृतवन्तः। कृताञ्जलयः पुरतः स्थित्वा निमेषरहितं तं ददृशुः; महाप्रेम्णा किमपि वक्तुं न शेकुः। प्रभुः तेषां भक्तिपूर्णतां ददर्श—सूक्ष्मज्ञानस्य किमु वक्तव्यम्? तस्य सन्निधौ मौनिनः सन्तः पुनः पुनः तस्य पदाम्बुजे पश्यन्ति स्म। ततः प्रभुः नानावर्णान्यतुल्यानि सुन्दराणि भूषणवस्त्राणि आहूय। प्रथमं सुग्रीवं विभूषयामास; तानि वस्त्राणि भरतेन स्वहस्तकृतानि आसन्। प्रभोः आज्ञया लक्ष्मणो विभीषणं अवस्त्रयत्, रघुपतेर्हृदयं तोषयन्। अङ्गदः तु निश्चलः उपविष्टः; तस्य प्रेम दृष्ट्वा प्रभुः तं न संबभाषे॥
Verse 50 (दोहा/सोरठा)
जामवंत नीलादि सब पहिराए रघुनाथ। हियँ धरि राम रूप सब चले नाइ पद माथ।।17(क)।। तब अंगद उठि नाइ सिरु सजल नयन कर जोरि। अति बिनीत बोलेउ बचन मनहुँ प्रेम रस बोरि।।17(ख)।।
jāmbavanta nīlādi saba pahirāē raghunātha | hiyã dhari rāma rūpa saba calē nāi pada mātha ||17(ka)|| taba aṅgada uṭhi nāi siru sajal nayana kara jōri | ati binīta bōlēu bacana manahũ prēma-rasa bōri ||17(kha)||
जाम्बवान् नीलश्चान्ये च सर्वे—रघुनाथेनैवं विभूषिताः— हृदि राममूर्तिं वहन्तः, शिरसा तस्य पादौ प्रणम्य, प्रस्थिताः॥ ततोऽङ्गदः उत्थाय, नतमस्तकः, अश्रुपूर्णलोचनः, कृताञ्जलिः, प्रेमामृतसिक्त इव, परमविनयेन उवाच॥ (१७क-ख)
Verse 51 (चौपाई)
सुनु सर्बग्य कृपा सुख सिंधो। दीन दयाकर आरत बंधो।। मरती बेर नाथ मोहि बाली। गयउ तुम्हारेहि कोंछें घाली।। असरन सरन बिरदु संभारी। मोहि जनि तजहु भगत हितकारी।। मोरें तुम्ह प्रभु गुर पितु माता। जाउँ कहाँ तजि पद जलजाता।। तुम्हहि बिचारि कहहु नरनाहा। प्रभु तजि भवन काज मम काहा।। बालक ग्यान बुद्धि बल हीना। राखहु सरन नाथ जन दीना।। नीचि टहल गृह कै सब करिहउँ। पद पंकज बिलोकि भव तरिहउँ।। अस कहि चरन परेउ प्रभु पाही। अब जनि नाथ कहहु गृह जाही।।
sunu sarbagya kṛpā sukha sĩdhō | dīna dayākara ārata bãdhō || maratī bēra nātha mōhi bālī | gayau tumhārehi kō̃chē̃ ghālī || asaran saran biradu sãbhārī | mōhi jani tajahu bhagata hita-kārī || morē̃ tumha prabhu guru pitu mātā | jāũ kahā̃ taji pada jalajāta || tumhahi bicāri kahahu naranāhā | prabhu taji bhavana kāja mama kāhā || bālaka gyāna buddhi bala hīnā | rākhahu saran nātha jana dīnā || nīci ṭahala gṛha kai saba karihū̃ | pada paṅkaja bilōki bhava tarihū̃ || asa kahi carana parēu prabhu pāhī | aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||
“शृणु मां, सर्वज्ञ! कृपासिन्धो, आनन्दाम्बुधे, दीनदयालो, दुःखितानां सहाय। मरणकाले, नाथ, वाली मां तव अङ्के न्यस्य गतः; त्वत्प्रतिपत्तौ मां त्यक्त्वा स जगाम। अनाथानां शरणं भवितुमिति तव व्रतं स्मृत्वा, भक्तवत्सल! मां मा परित्यज। त्वमेव मे स्वामी गुरुश्च पिता माता च; तव पदाम्बुजान् विहाय कुत्र गच्छेयम्? मनुष्यराज! विचार्य वद: यदि त्वां त्यक्त्वा गृहं प्रतिगच्छामि, मम किमर्थं तत्र? अहं बाल एव; ज्ञानविवेकबलहीनः—दीनं सेवकं मां पालय। तव गृहे नीचसेवां सर्वां करिष्यामि; तव पदाम्बुजदर्शनात् संसारसागरं तरिष्यामि।” इत्युक्त्वा स प्रभोः पादयोः पपात—“मा मां, स्वामिन्, इदानीं गृहं गन्तुं वद।”॥
Verse 52 (दोहा/सोरठा)
अंगद बचन बिनीत सुनि रघुपति करुना सींव। प्रभु उठाइ उर लायउ सजल नयन राजीव।।18(क)।। निज उर माल बसन मनि बालितनय पहिराइ। बिदा कीन्हि भगवान तब बहु प्रकार समुझाइ।।18(ख)।।
aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sī̃va | prabhu uṭhāi ura lāyu sajal nayana rājīva ||18(ka)|| nija ura māla basana mani bāli-tanaya pahirāi | bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi ||18(kha)||
अङ्गदस्य दैन्यवचनं श्रुत्वा रघुपतिः—अनन्तकरुणः— तमुत्थाप्य स्ववक्षसि परिष्वज्य धृतवान्; तस्य पद्मनेत्रेभ्यः अश्रूणि अपतन्॥ ततः प्रभुः वालीसुतस्य कण्ठे स्वमालां न्यधात्, वस्त्राणि रत्नं च ददौ; अन्ते च नानोपदेशैः तं समाश्वास्य, तस्मै विसर्जनं ददौ॥ (१८क-ख)
Verse 53 (चौपाई)
भरत अनुज सौमित्र समेता। पठवन चले भगत कृत चेता।। अंगद हृदयँ प्रेम नहिं थोरा। फिरि फिरि चितव राम कीं ओरा।। बार बार कर दंड प्रनामा। मन अस रहन कहहिं मोहि रामा।। राम बिलोकनि बोलनि चलनी। सुमिरि सुमिरि सोचत हँसि मिलनी।। प्रभु रुख देखि बिनय बहु भाषी। चलेउ हृदयँ पद पंकज राखी।। अति आदर सब कपि पहुँचाए। भाइन्ह सहित भरत पुनि आए।। तब सुग्रीव चरन गहि नाना। भाँति बिनय कीन्हे हनुमाना।। दिन दस करि रघुपति पद सेवा। पुनि तव चरन देखिहउँ देवा।। पुन्य पुंज तुम्ह पवनकुमारा। सेवहु जाइ कृपा आगारा।। अस कहि कपि सब चले तुरंता। अंगद कहइ सुनहु हनुमंता।।
bharata anuj saumitra sametā | paṭhavan cale bhagat kṛta cetā || aṅgada hṛdayã prema nahĩ thorā | phiri-phiri citava rāma kī̃ orā || bāra-bāra kara daṇḍa pranāmā | mana asa rahana kahahĩ mohi rāmā || rāma bilokani bolani calanī | sumiri-sumiri socata hãsi milanī || prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī | caleu hṛdayã pada paṅkaja rākhī || ati ādara saba kapi pahũcāe | bhāinh sahita bharata puni āe || taba sugrīva carana gahi nānā | bhā̃ti binaya kīnhe hanumānā || dina dasa kari raghupati pada sevā | puni tava carana dekhihaũ devā || punya puñja tumha pavanakumārā | sevahu jāi kṛpā āgārā || asa kahi kapi saba cale turaṃtā | aṅgada kahai sunahu hanumaṃtā ||
भरतः सौमित्रिणा सह च प्रस्थितौ भक्तचित्तौ प्रेषितौ च। अङ्गदस्य हृदये प्रेम न्यूनं नासीत्, सः पुनः पुनः रामस्य दिशि अवलोकयति स्म। बारं बारं दण्डप्रणामं कुर्वन्, मनसि एवम् आसीत् - 'मया राम इति स्मर्तव्यम्।' रामं दृष्ट्वा, तं वदन्, तस्य च गतिं दृष्ट्वा सः मग्नः आसीत्; स्मरन् स्मरन् चिन्तयन् सः हसन् मिलति स्म। प्रभोः आज्ञां दृष्ट्वा बहूनि विनयपूर्वक वचनानि उक्त्वा, हृदये पद्मपादौ धृत्वा सः अगच्छत्। सर्वे कपयः बहुसम्मानेन तान् प्रेषितवन्तः; भरतः भ्रातृभिः सह पुनः आगतवान्। ततः सुग्रीवः पादौ गृहीत्वा हनुमता सह बहुप्रकारकं विनयं कृतवान् - 'दश दिनानि रघुपतेः पादौ सेवामि, ततः पश्चात् देव, तव पादौ पश्यामि। हे पवनकुमार, त्वं पुण्यसम्पूर्णः, कृपागारं गत्वा सेवस्व।' एवं उक्त्वा सर्वे कपयः तुरन्तं अगच्छन्; अङ्गदः अवदत् - 'शृणु हनुमन्।'
Verse 54 (दोहा/सोरठा)
कहेहु दंडवत प्रभु सैं तुम्हहि कहउँ कर जोरि। बार बार रघुनायकहि सुरति कराएहु मोरि।।19(क)।। अस कहि चलेउ बालिसुत फिरि आयउ हनुमंत। तासु प्रीति प्रभु सन कहि मगन भए भगवंत।।!9(ख)।। कुलिसहु चाहि कठोर अति कोमल कुसुमहु चाहि। चित्त खगेस राम कर समुझि परइ कहु काहि।।19(ग)।।
kahehu daṇḍavat prabhu saĩ tumhahi kahaũ kara jori | bāra-bāra raghunāyakahi surati karāehu mori ||19(ka)|| asa kahi caleu bāli-suta phiri āyu hanumaṃta | tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhae bhagavaṃta ||19(kha)|| kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi | citta khagesa rāma kara samujhi parai kahu kāhi ||19(ga)||
प्रभवे मम दण्डवतं वद, अहं तुभ्यं करजोरं कथयामि - बारं बारं रघुनाथस्य स्मरणं कारय। एवं उक्त्वा बालिसुतः अगच्छत्; हनुमान् पुनः आगतवान्। प्रभवे तस्य प्रेम कथयित्वा भगवान् मग्नः अभवत्। वज्रं कठोरं भवेत्, पुष्पं च अतिकोमलं भवेत् - परन्तु हे खगेश, रामस्य करं हृदयं कथं अवगच्छेत्?
Verse 55 (चौपाई)
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा। दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।। जाहु भवन मम सुमिरन करेहू। मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।। तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता। सदा रहेहु पुर आवत जाता।। बचन सुनत उपजा सुख भारी। परेउ चरन भरि लोचन बारी।। चरन नलिन उर धरि गृह आवा। प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।। रघुपति चरित देखि पुरबासी। पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।। राम राज बैंठें त्रेलोका। हरषित भए गए सब सोका।। बयरु न कर काहू सन कोई। राम प्रताप बिषमता खोई।।
puni kṛpāla liyo boli niṣādā | dīnhe bhūṣana basana prasādā || jāhu bhavana mama sumirana karehū | mana krama bacana dharma anusarehū || tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā | sadā rahehu pura āvata jātā || bacana sunata upajā sukha bhārī | pareu carana bhari locana bārī || carana nalina ura dhari gṛha āvā | prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā || raghupati carita dekhi purabāsī | puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī || rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā | haraṣita bhae gae saba sokā || bayaru na kara kāhū sana koī | rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
ततः कृपालुः प्रभुः निषादं आहूय भूषणानि वस्त्राणि च प्रसादरूपेण दत्तवान्। 'गृहं गत्वा मां स्मर, मनसा कर्मणा वाचा च धर्मं अनुसर। त्वं मम मित्रं, भरतवत् भ्राता; सदा पुरे आगच्छ गच्छ च।' एतत् श्रुत्वा महान् प्रमोदः उत्पन्नः; सः पादौ पतितवान्, नेत्रे अश्रुपूर्णे। पद्मपादौ हृदये धृत्वा गृहं आगतवान्, प्रभोः सुभावं परिजनेभ्यः कथितवान्। रघुपतेः चरितानि दृष्ट्वा नगरवासिनः पुनः पुनः अवदन् - 'धन्याः स्मः, सुखसागराः।' रामः राज्ये आसीनः, त्रैलोक्यं हर्षितम्, सर्वे शोकाः गताः। कस्यापि कस्य सह वैरं नासीत्; रामस्य प्रतापेन विषमता नष्टा।
Verse 56 (दोहा/सोरठा)
बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग। चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।
baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga | calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||
वर्णाश्रमधर्मेषु निरताः जनाः वैदिकमार्गेण सदा चलन्ति स्म; ते सुखं प्राप्नुवन् - न भयं, न शोकः, न रोगः आसीत्।
Verse 57 (चौपाई)
दैहिक दैविक भौतिक तापा। राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।। सब नर करहिं परस्पर प्रीती। चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।। चारिउ चरन धर्म जग माहीं। पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।। राम भगति रत नर अरु नारी। सकल परम गति के अधिकारी।। अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा। सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।। नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना। नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।। सब निर्दंभ धर्मरत पुनी। नर अरु नारि चतुर सब गुनी।। सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी। सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।
daihika daivika bhautika tāpā | rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā || saba nara karahĩ paraspara prītī | calahĩ svadharma nirata śruti nītī || cāriu carana dharma jaga māhī̃ | pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ || rāma bhagati rata nara aru nārī | sakala parama gati ke adhikārī || alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā | saba suṃdara saba biruja sarīrā || nahĩ daridra kou dukhī na dīnā | nahĩ kou abudha na lacchana hīnā || saba nirdaṃbha dharmarata punī | nara aru nāri catura saba gunī || saba gunagya paṇḍita saba gyānī | saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||
रामराज्ये न कस्यचित् शरीरिकं दैविकं भौतिकं च तापत्रयं समभवत्। सर्वे जनाः परस्परं प्रेम्णा समन्विताः; स्वस्वधर्मेषु स्थिताः, श्रुत्युक्तनीतिषु नितरां निष्ठिताः। लोके धर्मः चतुष्पादः समतिष्ठत्; स्वप्नेऽपि पापस्य दर्शनं नाभवत्॥ नरनारीजनाः सर्वे रामभक्तिरसे मग्नाः; सर्वे परमार्थाधिकारिणः। अकालमरणं न, न च किञ्चिद् दुःखम्; सर्वे सुलक्षणाः, सर्वेषां शरीराणि निरामयानि। न कश्चिद् दरिद्रः, न दीनो न दुःखितः; न कश्चिद् मूढः, न च गुणहीनः॥ सर्वेऽपि कपटरहिताः, शुचयः, धर्मपरायणाः; नरनार्यौ समं प्राज्ञौ सदाचारसमन्वितौ। सर्वे पुण्यविवेकिनः, सर्वे शास्त्रविदः, सर्वे सर्वज्ञतुल्याः; सर्वे कृतज्ञाः—कपटचातुर्यस्य लेशोऽपि नासीत्॥
Verse 58 (दोहा/सोरठा)
राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।। काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।
rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ | kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||
शृणु, हे खगेश्वर: रामराज्ये चराचरजगति कस्यचित् कालेन कर्मणा स्वभावेन गुणक्रीडया वा जनितं दुःखं न भवति॥
Verse 59 (चौपाई)
भूमि सप्त सागर मेखला। एक भूप रघुपति कोसला।। भुअन अनेक रोम प्रति जासू। यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।। सो महिमा समुझत प्रभु केरी। यह बरनत हीनता घनेरी।। सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी। फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।। सोउ जाने कर फल यह लीला। कहहिं महा मुनिबर दमसीला।। राम राज कर सुख संपदा। बरनि न सकइ फनीस सारदा।। सब उदार सब पर उपकारी। बिप्र चरन सेवक नर नारी।। एकनारि ब्रत रत सब झारी। ते मन बच क्रम पति हितकारी।।
bhūmi sapta sāgara mekhalā | eka bhūpa raghupati kosalā || bhuana aneka roma prati jāsu | yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu || so mahimā samujhata prabhu kerī | yaha baranata hīnatā ghanerī || sou mahimā khageśa jinha jānī | phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī || sou jāne kara phala yaha līlā | kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā || rāma rāja kara sukha saṃpadā | barani na sakai phanīsa sārādā || saba udāra saba para upakārī | bipra carana sevaka nara nārī || eka-nāri vrata rata saba jhārī | te mana baca krama pati hitakārī ||
सप्तसागरमेखला भूमिः एकेन भूपेन रघुपतिना कोसलेन शास्यते। यस्य रोमेषु अनेकानि भुवनानि सन्ति, तस्य प्रभुता तु बहु नास्ति। प्रभोः महिमा अवगम्य तां वर्णयितुं घनेरी हीनता अस्ति। हे खगेश, ये तां महिमां जानन्ति, ते पुनः पुनः अस्मिन् चरिते रतिं मन्यन्ते। दमशीलाः महामुनयः एव इमां लीलां फलं च वदन्ति। रामराज्यस्य सुखसम्पदः फणीसः सारदा च वर्णयितुं न शक्नुवन्ति। सर्वे उदाराः, सर्वे परोपकारिणः; नरनार्यः विप्रपादान् सेवन्ते स्म। सर्वे एकपत्नीव्रते स्थिताः; मनसा वाचा कर्मणा च पतिहितकारिणः आसन्।
Verse 60 (दोहा/सोरठा)
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज। जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।
daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja | jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||
यत्र दण्डः केवलं यतिधर्मभेदमात्रः, यत्र नर्तकाः क्रमबद्धेषु मण्डलेषु समागच्छन्ति—एतादृशं रामचन्द्रस्य राज्यं; मनः जय॥
Verse 61 (चौपाई)
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन। रहहि एक सँग गज पंचानन।। खग मृग सहज बयरु बिसराई। सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।। कूजहिं खग मृग नाना बृंदा। अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।। सीतल सुरभि पवन बह मंदा। गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।। लता बिटप मागें मधु चवहीं। मनभावतो धेनु पय स्त्रवहीं।। ससि संपन्न सदा रह धरनी। त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।। प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी। जगदातमा भूप जग जानी।। सरिता सकल बहहिं बर बारी। सीतल अमल स्वाद सुखकारी।। सागर निज मरजादाँ रहहीं। डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।। सरसिज संकुल सकल तड़ागा। अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana | rahahi eka saṅga gaja pañcānana || khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī | sabanhi paraspara prīti baṛhāī || kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā | abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā || sītala surabhi pavana baha maṃdā | gūṃjata ali lai cali makaraṃdā || latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ | manabhāvato dhenu paya stravahīṃ || sasi saṃpanna sadā raha dharanī | tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī || pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī | jagadātamā bhūpa jaga jānī || saritā sakala bahahiṃ bara bārī | sītala amala svāda sukhakārī || sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ | ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ || sarasija saṃkula sakala taṛāgā | ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
वनानि वृक्षाः च सदा पुष्पन्ति फलन्ति च; गजाः सिंहाः च सहैव वसन्ति स्म। खगा मृगाः च सहजवैरं विस्मृतवन्तः; सर्वे परस्परं प्रीतिं वर्धयन्ति स्म। नानाबृन्दाः कूजन्ति; अभयाः वने चरन्ति, आनन्दं कुर्वन्ति स्म। शीतला सुरभयः पवनाः मन्दं वहन्ति; मकरन्दं नीत्वा अलयः गूजन्ति स्म। लताः विटपाः च मधु यच्छन्ति; धेनवः मनोभावनीयं पयः स्रवन्ति स्म। धरणी सदा सस्यसम्पन्ना; त्रेतायां कृतयुगस्य करणी अभवत्। गिरिषु बहवः मणिखानाः प्रकटिताः; जगत् भूपं जगदात्मानं जानाति स्म। सर्वाः नद्यः उत्तमजलेन प्रवहन्ति - शीतलेन, अमलेन, स्वादुना, सुखकारिणा च। सागराः स्वमर्यादासु तिष्ठन्ति; तटेषु रत्नानि नराः लभन्ते स्म। सरसिजसंकुलाः सरः सर्वत्र; दश दिशः अतिप्रसन्नाः।
Verse 62 (दोहा/सोरठा)
बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज। मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।
bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja | māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||
चन्द्रः स्वकिरणैः पृथिवीं पूरयामास; सूर्यः यावदावश्यकं तावदेव तापं ददौ। मेघाः याचितमात्रेण जलं व्यसृजन्—एतादृशं रामचन्द्रस्य राज्यं॥
Verse 63 (चौपाई)
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे। दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।। श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर। गुनातीत अरु भोग पुरंदर।। पति अनुकूल सदा रह सीता। सोभा खानि सुसील बिनीता।। जानति कृपासिंधु प्रभुताई। सेवति चरन कमल मन लाई।। जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी। बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।। निज कर गृह परिचरजा करई। रामचंद्र आयसु अनुसरई।। जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ। सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।। कौसल्यादि सासु गृह माहीं। सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।। उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता। जगदंबा संततमनिंदिता।।
koṭinh bājimedha prabhu kīnhe | dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe || śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara | guṇātīta aru bhoga puraṁdara || pati anukūla sadā raha sītā | sobhā khāni suśīla binītā || jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī | sevati carana kamala mana lāī || jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī | bipula sadā sevā bidhi gunī || nija kara gṛha paricarajā karaī | rāmacandra āyasu anusaraī || jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai | soi kara śrī sevā bidhi jānai || kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ | sevai sabanhi māna mada nāhīṁ || umā ramā brahmādi baṁditā | jagadambā saṁtata-maninditā ||
प्रभुः कोटिशो वाजिमेधान् अकरोत्, द्विजेभ्यः अनेकानि दानानि अयच्छत्। श्रुतिमार्गपालकः, धर्मधुरंधरः, गुणातीतः, भोगपुरंदरः आसीत्। सीता सदा पत्यनुकूला आसीत्, सोभाखानिः, सुशीला, विनीता च। कृपासिन्धोः प्रभुतां जानन्ती सा पादपद्मे मनः लगाय सेवते स्म। यद्यपि गृहे बहवः सेवकाः सेविकाः च आसन्, सा स्वयं विधिना गुणिना च सेवां करोति स्म। रामचन्द्रस्य आज्ञाम् अनुसरन्ती सा गृहपरिचर्यां करोति स्म। कृपासिन्धुः येन प्रकारेण सुखं मन्यते, तेन प्रकारेण श्रीसेवाविधिं जानाति स्म। कौसल्यादीनां सासृणां सेवां करोति, मानमदं विना। उमा रमा ब्रह्मादयः यां वन्दन्ते, सा जगदम्बा सदा अनिन्दिता।
Verse 64 (दोहा/सोरठा)
जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ। राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।
jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi | rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||
यस्याः प्रसादकटाक्षं देवाः स्पृहयन्ति न च लभन्ते, सा स्वस्वभावमपि परित्यज्य रामपदपङ्कजयोः प्रेम निबध्नाति।
Verse 65 (चौपाई)
सेवहिं सानकूल सब भाई। राम चरन रति अति अधिकाई।। प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं। कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं। राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती। नाना भाँति सिखावहिं नीती।। हरषित रहहिं नगर के लोगा। करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।। अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं। श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।। दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए। लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।। दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर। हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।। दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे। भए रूप गुन सील घनेरे।।
sevahiṁ sānakūla saba bhāī | rāma carana rati ati adhikāī || prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ | kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ || rāma karahiṁ bhrātanha para prītī | nānā bhāँti sikhāvahiṁ nītī || haraṣita rahahiṁ nagara ke logā | karahiṁ sakala sur durlabha bhogā || ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ | śrīraghubīra carana rati cahahīṁ || dui suta sundara sītāँ jāe | lava kusa beda purānanha gāe || doü bijaī binai guṇa maṁdira | hari pratibiṁba manahuँ ati suṁdara || dui dui suta saba bhrātanha kere | bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||
सर्वे भ्रातरः प्रसन्नचित्ताः रामपादयोः अत्यधिकां रतिं धृत्वा सेवन्ते स्म। ते प्रभोः मुखकमलं निरन्तरं अवलोकयन्ति स्म - 'कदाचित् कृपालुः अस्मान् किञ्चित् वदेत्' इति। रामः भ्रातृषु प्रीतिं करोति, नानाप्रकारेण नीतिं शिक्षयति। नगरजनाः हर्षिताः आसन्, देवेषु अपि दुर्लभान् भोगान् अनुभवन्ति स्म। अहर्निशं विधिं मनावन्तः श्रीरघुवीरपादरतिं कामयन्ते स्म। सीतायाः दौ सुन्दरौ पुत्रौ अजायेताम् - लवः कुशः च - ये वेदपुराणानि गायन्ति स्म। दौ विजयिनौ विनीतौ गुणमन्दिरौ, हरेः प्रतिबिम्बवत् अतिसुन्दरौ। प्रत्येकस्य भ्रातुः दौ दौ पुत्रौ आसन्, रूपगुणशीलैः सम्पन्नाः।
Verse 66 (दोहा/सोरठा)
ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार। सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।
gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra | soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||
ज्ञानवागतीतं इन्द्रियातीतं अजं मायामनोगुणातीतं, सच्चिदानन्दघनः स भगवान् मानुषविग्रहे महत्कर्माणि करोति।
Verse 67 (चौपाई)
प्रातकाल सरऊ करि मज्जन। बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।। बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं। सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।। अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं। देखि सकल जननीं सुख भरहीं।। भरत सत्रुहन दोनउ भाई। सहित पवनसुत उपबन जाई।। बूझहिं बैठि राम गुन गाहा। कह हनुमान सुमति अवगाहा।। सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं। बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।। सब कें गृह गृह होहिं पुराना। रामचरित पावन बिधि नाना।। नर अरु नारि राम गुन गानहिं। करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।
prātakāla sarū kari majjana | baiṭhahiṁ sabhāँ saṅga dvija sajjana || beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ | sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ || anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ | dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ || bharata satruhana donau bhāī | sahita pavanasuta upabana jāī || būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā | kaha hanumāna sumati avagāhā || sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ | bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ || saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā | rāmacarita pāvana bidhi nānā || nara aru nāri rāma guna gānahiṁ | karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||
प्रातःकाले सरय्वां स्नात्वा ते सज्जनैः द्विजैः सह सभायां उपविशन्ति स्म। वसिष्ठः वेदपुराणानि व्याख्याति, रामः शृणोति - यद्यपि सर्वं जानाति। सः अनुजैः सह भोजनं करोति, तत् दृष्ट्वा सर्वाः जनन्यः सुखपूर्णाः भवन्ति। भरतः शत्रुघ्नः च, पवनसुतेन सह, उपवनं गतवन्तौ; तत्र उपविश्य रामगुणानि पृच्छन्ति, हनुमान् सुमत्या वदति। विमलगुणान् शृण्वन्तः ते महत् सुखं प्राप्नुवन्ति, पुनः पुनः विनयं कुर्वन्ति। प्रत्येके गृहे पुराणानि पठन्ति, रामचरितानि नानाविधिना; नराः नार्यः च रामगुणानि गायन्ति, दिवा निशा च गच्छति न जानन्ति।
भक्ति का ‘फल’ यहाँ सामाजिक-धर्म में प्रकट होता है: (1) सखा-भाव और समता—राम निषाद को अपनाकर दिखाते हैं कि प्रेम-आधारित धर्म में कोई तिरस्कार नहीं; भक्त की पहचान उसका समर्पण है। (2) प्रसाद-भाव—भूषण/वस्त्र बाह्य वैभव नहीं, अनुग्रह का संकेत; भक्त के लिए यह स्मरण-प्रतिज्ञा बनता है कि जीवन राम-कृपा से संचालित हो। (3) गृहस्थ में साधना—‘जाहु भवन मम सुमिर…’ का आशय: घर लौटकर भी राम-नाम-स्मरण, स्वधर्म-पालन, और लोक-हित; यही उत्तरकाण्ड का संदेश कि मुक्ति-मार्ग समाज-विमुख वैराग्य मात्र नहीं, बल्कि प्रेम, न्याय, और करुणा से भरा राम-भावयुक्त जीवन है। (4) रामराज्य का आदर्श—जहाँ भय-शोक-रोग का क्षय, परस्पर-प्रीति, और प्रकृति की अनुकूलता ‘नाम’ और ‘धर्म’ की संयुक्त साधना का परिणाम बनकर चमकती है।
इस अंश में उत्तरकाण्ड का प्रमुख रस ‘शान्त’ है, जिसके भीतर ‘हर्ष’ (आनन्द) और ‘करुण-कृपा’ की हल्की तरंगें चलती हैं। निषाद के प्रति कृपालु राम का स्नेह (सखा-भाव) सामाजिक समता को धर्म-आधारित बनाता है; फिर रामराज्य-वर्णन में शोक-भय-रोग का लय होना, परस्पर-प्रीति, स्वधर्म-पालन, और प्रकृति का सौम्य अनुकूलन—सब मिलकर ‘धर्म का चारि-चरन’ पूर्ण करते हैं। यहाँ तुलसी का धर्म केवल विधि नहीं, ‘राम-भक्ति-रत’ जीवन-रीति है: नर-नारी समान रूप से परमगति के अधिकारी हैं। नगर-वैभव, घाट, उपवन, मणि-दीप, चित्रशाला आदि का वर्णन भोग-प्रदर्शन नहीं, बल्कि ‘राम-प्रताप’ से शुद्ध हुई सृष्टि का संकेत है—जहाँ ऐश्वर्य भी विनय और सेवा में ढल जाता है। इस प्रकार उत्तरकाण्ड साधक को बताता है कि मुक्ति-सीढ़ी का अंतिम चरण लोक-व्यवस्था में भगवद्भाव का स्थायी अवतरण है।
प्रधान रस ‘शान्त’—रामराज्य के स्थिर, निर्वैर, रोग-शोक-भय-रहित लोकजीवन का निश्चल सुख। आरम्भ में ‘करुण-कृपा’ का स्पर्श: कृपालु राम का निषाद को बुलाकर स्नेहपूर्वक आदर देना, उपहार देना—यह दीन-उद्धार और समता का भाव जगाता है। इसके बाद ‘हर्ष’ की कोमल तरंग: प्रसाद-दान, सखा-भाव, और ‘जाहु भवन मम सुमिर…’ जैसे वाक्य से भक्त के हृदय में आश्वासन और आनन्द। अंततः भाव-परिणति फिर ‘शान्त’ में प्रतिष्ठित: भक्ति का फल केवल वैराग्य नहीं, बल्कि धर्म-स्थैर्य, लोक-कल्याण, और राम-स्मरण की सतत धारा के रूप में समाज में अवतरण—यही उत्तरकाण्डीय शान्ति का परिपाक।
परंपरा में ‘रामराज्य-वर्णन’ का पाठ मन में भय-शोक-रोग की निवृत्ति, परस्पर-प्रीति, और स्वधर्म-स्थैर्य की प्रेरणा देता है; इसे सुनना/गाना ‘राम-भक्ति-रत’ वृत्ति को दृढ़ कर ‘परमगति’ की अभिलाषा जगाता है (दोहा 20–21 की भावना)।
प्रचलित रूप से ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-संपुट रामराज्य-वर्णन में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट भी लिया जाता है (स्थानीय रीति अनुसार)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.