Prakarana 3
राम-राज्य के आदर्श द्वारा ‘भक्ति-परिणति’ (bhakti’s fruition) का सोपान: साधक के अंतःकरण में शांति, धर्म-स्थैर्य, और लोक-कल्याण का समन्वय। यहाँ मुक्ति-मार्ग केवल वैराग्य नहीं, बल्कि ‘धर्म-समाज’ में प्रेम, न्याय, और राम-नाम-स्मरण की सतत धारा बनकर प्रकट होता है—यही उत्तरकाण्ड का सोपान-स्वरूप है।
ଏହି ଅଂଶରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପ୍ରଧାନ ରସ ‘ଶାନ୍ତ’, ଯାହାର ଭିତରେ ‘ହର୍ଷ’ (ଆନନ୍ଦ) ଓ ‘କରୁଣ-କୃପା’ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତରଙ୍ଗ ଚାଲିଥାଏ। ନିଷାଦ ପ୍ରତି କୃପାଳୁ ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହ (ସଖା-ଭାବ) ସାମାଜିକ ସମତାକୁ ଧର୍ମାଧାରିତ କରେ; ପରେ ରାମରାଜ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନରେ ଶୋକ-ଭୟ-ରୋଗର ଲୟ, ପରସ୍ପର-ପ୍ରୀତି, ସ୍ୱଧର୍ମ-ପାଳନ, ଓ ପ୍ରକୃତିର ସୌମ୍ୟ ଅନୁକୂଳନ—ସବୁ ମିଶି ‘ଧର୍ମର ଚାରି-ଚରଣ’କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଏଠାରେ ତୁଳସୀଙ୍କ ଧର୍ମ କେବଳ ବିଧି ନୁହେଁ, ‘ରାମ-ଭକ୍ତି-ରତ’ ଜୀବନ-ରୀତି: ନର-ନାରୀ ସମାନ ଭାବେ ପରମଗତିର ଅଧିକାରୀ। ନଗର-ବୈଭବ, ଘାଟ, ଉପବନ, ମଣି-ଦୀପ, ଚିତ୍ରଶାଳା ଆଦିର ବର୍ଣ୍ଣନ ଭୋଗ-ପ୍ରଦର୍ଶନ ନୁହେଁ; ବରଂ ‘ରାମ-ପ୍ରତାପ’ରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସୃଷ୍ଟିର ସଙ୍କେତ—ଯେଉଁଠି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିନୟ ଓ ସେବାରେ ଢଳିଯାଏ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ସାଧକଙ୍କୁ କହେ: ମୁକ୍ତି-ସିଢ଼ିର ଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଭଗବଦ୍ଭାବର ସ୍ଥାୟୀ ଅବତରଣ।
Verses
ଚୌପାଈ 20.1-4
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा।दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।।
जाहु भवन मम सुमिरन करेहू।मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।।
तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता।सदा रहेहु पुर आवत जाता।।
बचन सुनत उपजा सुख भारी।परेउ चरन भरि लोचन बारी।।
चरन नलिन उर धरि गृह आवा।प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।।
रघुपति चरित देखि पुरबासी।पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।।
राम राज बैंठें त्रेलोका।हरषित भए गए सब सोका।।
बयरु न कर काहू सन कोई।राम प्रताप बिषमता खोई।।
puni kṛpāla liyo boli niṣādā |dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū |mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā |sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī |pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā |prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī |puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī ||
rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā |haraṣita bhae gae saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī |rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
ତା'ପରେ ଦୟାଳୁ ପ୍ରଭୁ ନିଷାଦକୁ ଡାକି ତାକୁ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ। "ଯାଅ ତୋମର ଘରକୁ, ଆଉ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର; ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମରେ ଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କର।" "ତୁମେ ମୋର ବନ୍ଧୁ, ଆଉ ଭରତ ପରି ମୋର ଭ୍ରାତା; ସଦା ନଗରକୁ ଆସିବା-ଯିବା କରିଥାଅ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ତା'ର ମନରେ ପ୍ରବଳ ଆନନ୍ଦ ଉଠିଲା, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡିଲା। ପଦ୍ମଚରଣ ବୁକରେ ଧରି ସେ ଘରକୁ ଫେରିଲା ଆଉ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସଦ୍ଗୁଣ ପରିବାରଙ୍କ ଆଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ରଘୁପତିଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦେଖି ନଗରବାସୀମାନେ ବାରବାର କହିଲେ, "ଧନ୍ୟ ରାମ, ସୁଖର ଭଣ୍ଡାର।" ରାମ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଲେ ତ୍ରିଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ଆଉ ସମସ୍ତ ଶୋକ ଦୂର ହେଲା। କେହି କାହାର ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା କଲେ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ପ୍ରତାପରେ ସମସ୍ତ ବିବାଦ ବିଲୁପ୍ତ ହେଲା।
ଦୋହା 20
बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग।चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।
baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga |calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||
ବର୍ଣାଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ବେଦର ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି। ସେମାନେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ନାହିଁ ଭୟ, ନାହିଁ ଶୋକ, ନାହିଁ ରୋଗ।
ଚୌପାଈ 21.1-4
दैहिक दैविक भौतिक तापा।राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।।
सब नर करहिं परस्पर प्रीती।चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।।
चारिउ चरन धर्म जग माहीं।पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।।
राम भगति रत नर अरु नारी।सकल परम गति के अधिकारी।।
अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा।सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।।
नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना।नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।।
सब निर्दंभ धर्मरत पुनी।नर अरु नारि चतुर सब गुनी।।
सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी।सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।
daihika daivika bhautika tāpā |rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahĩ paraspara prītī |calahĩ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhī̃ |pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ ||
rāma bhagati rata nara aru nārī |sakala parama gati ke adhikārī ||
alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā |saba suṃdara saba biruja sarīrā ||
nahĩ daridra kou dukhī na dīnā |nahĩ kou abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdaṃbha dharmarata punī |nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī |saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||
ଦୈହିକ, ଦୈବିକ ଓ ଭୌତିକ ତାପ, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ ନଥିଲା। ସବୁ ମଣିଷ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଚଳୁଥିଲେ, ଶ୍ରୁତି ଓ ନୀତିରେ ନିରତ ଥିଲେ। ଧର୍ମ ଜଗତରେ ଚାରି ପାଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା, ସର୍ବତ୍ର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ବି କୌଣସି ପାପ ନଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ରତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ସମସ୍ତେ ପରମ ଗତିର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନଥିଲା, କୌଣସି ପୀଡ଼ା ନଥିଲା, ସବୁ ସୁନ୍ଦର, ସବୁ ଶରୀର ରୋଗଶୂନ୍ୟ ଥିଲା। କେହି ଦରିଦ୍ର ନଥିଲା, କେହି ଦୁଃଖୀ ବା ଦୀନ ନଥିଲା, କେହି ଅବୁଦ୍ଧ ନଥିଲା, କେହି ଲକ୍ଷଣହୀନ ନଥିଲା। ସବୁ ଛଳନାଶୂନ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ରତ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ସବୁ ଚତୁର ଓ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ। ସବୁ ଗୁଣଗ୍ରାହୀ, ସବୁ ପଣ୍ଡିତ, ସବୁ ଜ୍ଞାନୀ, ସବୁ କୃତଜ୍ଞ, କେହି ଛଳନାରେ ଧୂର୍ତ୍ତ ନଥିଲା।
ଦୋହା 21
राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।
rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ |kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||
ଶୁଣ ଗରୁଡ, ପକ୍ଷୀପତି, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଚରାଚର ଜଗତର ମଝିରେ, କାଳ, କର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଗୁଣର କୃତ ଦୁଃଖ କାହାରିର ନାହିଁ।
ଚୌପାଈ 22.1-4
भूमि सप्त सागर मेखला।एक भूप रघुपति कोसला।।
भुअन अनेक रोम प्रति जासू।यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।।
सो महिमा समुझत प्रभु केरी।यह बरनत हीनता घनेरी।।
सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी।फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।।
सोउ जाने कर फल यह लीला।कहहिं महा मुनिबर दमसीला।।
राम राज कर सुख संपदा।बरनि न सकइ फनीस सारदा।।
सब उदार सब पर उपकारी।बिप्र चरन सेवक नर नारी।।
एकनारि ब्रत रत सब झारी।ते मन बच क्रम पति हितकारी।।
bhūmi sapta sāgara mekhalā |eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsu |yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu ||
so mahimā samujhata prabhu kerī |yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sou mahimā khageśa jinha jānī |phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī ||
sou jāne kara phala yaha līlā |kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha saṃpadā |barani na sakai phanīsa sārādā ||
saba udāra saba para upakārī |bipra carana sevaka nara nārī ||
eka-nāri vrata rata saba jhārī |te mana baca krama pati hitakārī ||
ସାତ ସମୁଦ୍ରର କଟିବନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଗୋଟିଏ ରାଜା ଥିଲେ, ରଘୁପତି, କୋଶଳର ଶାସକ। ତାଙ୍କ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୋମକୂପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ ଅଛି; ତେଣୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବିଶେଷ କିଛି ନୁହେଁ। ଯିଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେହି ମହିମା ବୁଝେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହିଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହୀନ କରିବା। ହେ ଗରୁଡ଼, ଯିଏ ସେହି ମହିମା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଫେରି ଏହି ଚରିତ୍ରରେ ରତ ହୋଇଛନ୍ତି। ମହାମୁନିମାନେ, ଆତ୍ମସଂୟମରେ ପାରଦର୍ଶୀ, କହନ୍ତି ଏହି ଲୀଳା ସେହି ଜ୍ଞାନର ଫଳ। ଶେଷନାଗ କିମ୍ବା ଶାରଦା ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସୁଖ ଓ ସମ୍ପଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଉଦାର, ସମସ୍ତେ ପରୋପକାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚରଣରେ ସେବକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକନାରୀବ୍ରତରେ ରତ, ଆଉ ସେମାନେ ମନେ, ବାକ୍ୟରେ ଓ କର୍ମରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହିତକାରୀ।
ଦୋହା 22
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज।जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।
daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja |jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||
ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଜଣାଯାଉ କେବଳ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ହାତର ଦଣ୍ଡରୂପେ, ଭେଦ ବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଉ କେବଳ ନର୍ତ୍ତକମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟସମାଜରେ ପଦଭେଦରୂପେ, ଆଉ ଜୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉ କେବଳ ମନକୁ ଜୟ କରିବା କଥାରେ, ଏପରି ଥିଲା ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ।
ଚୌପାଈ 23.1-5
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन।रहहि एक सँग गज पंचानन।।
खग मृग सहज बयरु बिसराई।सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।।
कूजहिं खग मृग नाना बृंदा।अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।।
सीतल सुरभि पवन बह मंदा।गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।।
लता बिटप मागें मधु चवहीं।मनभावतो धेनु पय स्रवहीं।।
ससि संपन्न सदा रह धरनी।त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।।
प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी।जगदातमा भूप जग जानी।।
सरिता सकल बहहिं बर बारी।सीतल अमल स्वाद सुखकारी।।
सागर निज मरजादाँ रहहीं।डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।।
सरसिज संकुल सकल तड़ागा।अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana |rahahi eka saṅga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī |sabanhi paraspara prīti baṛhāī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā |abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā ||
sītala surabhi pavana baha maṃdā |gūṃjata ali lai cali makaraṃdā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ |manabhāvato dhenu paya sravahīṃ ||
sasi saṃpanna sadā raha dharanī |tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī |jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī |sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ |ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ ||
sarasija saṃkula sakala taṛāgā |ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
ବନର ବୃକ୍ଷମାନ ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରା, ଏବଂ ହାତୀ ଓ ସିଂହ ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିଲେ। ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁ ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶତ୍ରୁତା ଭୁଲିଗଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇଲେ। ପକ୍ଷୀମାନ ନାନା ଝାଣରେ ଡାକିଲେ, ହରିଣ ପାଲ ନିର୍ଭୟରେ ବନରେ ଚରିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ। ଶୀତଳ ସୁଗନ୍ଧ ପବନ ମନ୍ଦ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ଭ୍ରମରମାନ ଗୁଁଜଗୁଁଜ କରି ମହୁ ନେଇ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷ ମାଗିଲେ ମହୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ଗାଈମାନ ମନମତେ କ୍ଷୀର ଦେଲେ। ପୃଥିବୀ ସଦା ଶସ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା, ଏବଂ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ କୃତଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ପର୍ବତରେ ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନର ଖଣି ପ୍ରକଟିତ ହେଲା, ଏବଂ ଜଗତ ତାହାର ରାଜାକୁ ଜଗଦାତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିଲା। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଉତ୍ତମ ଜଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା, ଶୀତଳ, ନିର୍ମଳ, ସ୍ୱାଦରେ ମଧୁର, ଏବଂ ସୁଖଦାୟୀ। ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସୀମାରେ ରହିଲା, ଏବଂ ତୀରରେ ରତ୍ନ ଫୋପାଡ଼ିଲା, ଯାହା ମଣିଷମାନେ କୁଡ଼ାଇଲେ। ସମସ୍ତ ପୋଖରୀ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ଦଶ ଦିଗର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
ଦୋହା 23
बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज।मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।
bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja |māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||
ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭରି ଦେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯତିକ ଆବଶ୍ୟକ ଠିକ୍ ତତିକ୍ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ। ମେଘ ଯେବେ ଜଳ ମାଗିଲେ ସେବେ ଜଳ ଦେଲେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ।
ଚୌପାଈ 24.1-5
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे।दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।।
श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर।गुनातीत अरु भोग पुरंदर।।
पति अनुकूल सदा रह सीता।सोभा खानि सुसील बिनीता।।
जानति कृपासिंधु प्रभुताई।सेवति चरन कमल मन लाई।।
जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी।बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।।
निज कर गृह परिचरजा करई।रामचंद्र आयसु अनुसरई।।
जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ।सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।।
कौसल्यादि सासु गृह माहीं।सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।।
उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता।जगदंबा संततमनिंदिता।।
koṭinh bājimedha prabhu kīnhe |dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe ||
śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara |guṇātīta aru bhoga puraṁdara ||
pati anukūla sadā raha sītā |sobhā khāni suśīla binītā ||
jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī |sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī |bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karaī |rāmacandra āyasu anusaraī ||
jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai |soi kara śrī sevā bidhi jānai ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ |sevai sabanhi māna mada nāhīṁ ||
umā ramā brahmādi baṁditā |jagadambā saṁtata-maninditā ||
ପ୍ରଭୁ କୋଟି କୋଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଦାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେ ବେଦପଥର ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମର ଧୁରନ୍ଧର, ଗୁଣାତୀତ, ଏବଂ ଭୋଗରେ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ। ସୀତା ସଦା ସ୍ୱାମୀର ଅନୁକୂଳରେ ରହିଲେ, ଶୋଭାର ଖଣି, ସୁଶୀଳ ଓ ବିନୀତ। ସେ କରୁଣାସିନ୍ଧୁର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଜାଣିଲେ, ଏବଂ ମନ ଲଗାଇ ତାଙ୍କ ଚରଣକମଳ ସେବା କଲେ। ଯଦ୍ୟପି ଗୃହରେ ଅନେକ ଦାସ ଓ ଦାସୀ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସେବାବିଧିରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ନିଜ ହାତରେ ଗୃହର ସେବା କଲେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି। ଯେଉଁ ବିଧିରେ କରୁଣାସିନ୍ଧୁ ସୁଖ ପାଇଲେ, ଶ୍ରୀ ସୀତା ସେହି ସେବାର ବିଧି ଜାଣିଲେ ଏବଂ ସେହିପରି କଲେ। କୌସଲ୍ୟାଦି ଶାଶୁମାନଙ୍କୁ ଗୃହରେ ସେବା କଲେ, ଅହଂକାର ବା ଗର୍ବ ନାହିଁ। ହେ ଉମା, ସେ ରମା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତା, ଜଗଦମ୍ବା, ସଦା ନିନ୍ଦାତୀତ।
ଦୋହା 24
जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ।राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।
jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi |rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||
ଯାହାଙ୍କ କୃପାର ଏକ କଣା ଦେବତାମାନେ ବି ବାଞ୍ଛନ୍ତି, ଅଥଚ ସେ ସେମାନଙ୍କ ଆଡକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ରାମଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦରେ ପ୍ରେମ ସମର୍ପଣ କରି ନିଜକୁ ଭୁଲି ଯାଆନ୍ତି।
ଚୌପାଈ 25.1-4
सेवहिं सानकूल सब भाई।राम चरन रति अति अधिकाई।।
प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं।कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं।राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती।नाना भाँति सिखावहिं नीती।।
हरषित रहहिं नगर के लोगा।करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।।
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं।श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।।
दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए।लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।।
दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर।हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।।
दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे।भए रूप गुन सील घनेरे।।
sevahiṁ sānakūla saba bhāī |rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ |kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ ||
rāma karahiṁ bhrātanha para prītī |nānā bhāṁti sikhāvahiṁ nītī ||
haraṣita rahahiṁ nagara ke logā |karahiṁ sakala sur durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ |śrīraghubīra carana rati cahahīṁ ||
dui suta sundara sītāṁ jāe |lava kusa beda purānanha gāe ||
dou bijaī binaī guna maṁdira |hari pratibiṁba manahuṁ ati suṁdara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere |bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||
ସମସ୍ତ ଭ୍ରାତାମାନେ ପରମ ସମ୍ପ୍ରୀତିରେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରେମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଥିଲା। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖକମଳ ଅନିମେଷରେ ଚାହିଁ ରହୁଥିଲେ, ମନେ କରି, କଦାଚିତ୍ କୃପାଳୁ ଆମକୁ କିଛି କହିବେ। ରାମ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାରେ ନୀତି ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ନଗରର ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁରଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ଭୋଗ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଦିନରାତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାନୁଥିଲେ, ଶ୍ରୀରଘୁବୀରଙ୍କ ଚରଣରେ ଭକ୍ତି ଚାହୁଁ ଥିଲେ। ସୀତା ଦୁଇ ସୁନ୍ଦର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଲବ ଓ କୁଶ, ଯାହାଙ୍କୁ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଗାନ କରେ। ଉଭୟ ବିଜୟୀ, ବିନୟୀ, ଗୁଣର ମନ୍ଦିର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଯେନ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ସମସ୍ତ ଭ୍ରାତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୁଇ-ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯିଏ ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ଶୀଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ହେଲେ।
ଦୋହା 25
ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार।सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।
gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra |soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||
ଯିଏ ଜ୍ଞାନ, ବାକ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅତୀତ, ଅଜନ୍ମା, ମାୟା, ମନ ଓ ଗୁଣର ପାରେ, ସେହି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱର ମଣିଷର ଉଦାର ଚରିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି।
ଚୌପାଈ 26.1-4
प्रातकाल सरऊ करि मज्जन।बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।।
बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं।सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।।
अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं।देखि सकल जननीं सुख भरहीं।।
भरत सत्रुहन दोनउ भाई।सहित पवनसुत उपबन जाई।।
बूझहिं बैठि राम गुन गाहा।कह हनुमान सुमति अवगाहा।।
सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं।बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।।
सब कें गृह गृह होहिं पुराना।रामचरित पावन बिधि नाना।।
नर अरु नारि राम गुन गानहिं।करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।
prātakāla saraū kari majjana |baiṭhahiṁ sabhā̃ saṁga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ |sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ ||
anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ |dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ ||
bharata satruhana donau bhāī |sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā |kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ |bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ ||
saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā |rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṁ |karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||
ପ୍ରାତଃକାଳରେ ସରୟୂରେ ସ୍ନାନ ସାରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ସଭାରେ ବସନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ରାମ ଶୁଣନ୍ତି, ଯଦିଓ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ଅନୁଜମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଦେଖି ସମସ୍ତ ମାତା ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଯାଆନ୍ତି। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଭୟ ଭ୍ରାତା, ପବନସୁତଙ୍କ ସହ ଉପବନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବସି ରାମଙ୍କ ଗୁଣର କଥା ପଚାରନ୍ତି, ସୁମତି ସମ୍ପନ୍ନ ହନୁମାନ କହନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ଗୁଣ ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ପୁଣି ପୁଣି ବିନୟରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୃହେ ଗୃହେ ପୁରାଣ ପଠିତ ହୁଏ, ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ ନାନା ପ୍ରକାରେ କୁହାଯାଏ। ନର ଓ ନାରୀ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ଗାନ କରନ୍ତି, ଦିନ ରାତି କଟିଯାଏ ତାହା ଜାଣିବାକୁ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୋହା 26
अवधपुरी बासिन्ह कर सुख संपदा समाज।सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज।।26।।
avadhapurī bāsinh kara sukha saṃpadā samāja |sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jahã nr̥pa rāma birāja ||26||
ଅବଧପୁରୀ ବାସିନ୍ହଙ୍କର ସୁଖ, ସମ୍ପଦା ଓ ସମାଜ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ରାମ ବିରାଜମାନ, ସହସ୍ର ଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚୌପାଈ 27.1-4
नारदादि सनकादि मुनीसा।दरसन लागि कोसलाधीसा।।
दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं।देखि नगरु बिरागु बिसरावहिं।।
जातरूप मनि रचित अटारीं।नाना रंग रुचिर गच ढारीं।।
पुर चहुँ पास कोट अति सुंदर।रचे कँगूरा रंग रंग बर।।
नव ग्रह निकर अनीक बनाई।जनु घेरी अमरावति आई।।
महि बहु रंग रचित गच काँचा।जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा।।
धवल धाम ऊपर नभ चुंबत।कलस मनहुँ रबि ससि दुति निंदत।।
बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं।गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिं।।
nārada-ādi sanakādi munīsā |darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ |dekhi nagaru birāgu bisarāvahiṃ ||
jāta-rūpa mani racita aṭārīṃ |nānā raṅga rucira gaca ḍhārīṃ ||
pura cahũ pāsa koṭ ati suṃdara |race kaṅgūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī |janu gherī amarāvatī āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā̃cā |jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cuṃbata |kalasa manahũ rabi sasi duti niṃdata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahĩ |gṛha gṛha prati mani dīpa birājahĩ ||
ନାରଦ ପ୍ରଭୃତି ମୁନି ଏବଂ ସନକ ପ୍ରଭୃତି ତପସ୍ୱୀଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କୋସଳାଧୀଶଙ୍କର ଦର୍ଶନ ନିମନ୍ତେ ଆସନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ନଗର ଦେଖି ସେମାନଙ୍କର ବୈରାଗ୍ୟ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିରେ ନିର୍ମିତ ଅଟ୍ଟାଳିକାଗୁଡ଼ିକ, ନାନା ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ମେଞ୍ଜ ବିଶିଷ୍ଟ। ନଗରର ଚାରିଆଡ଼ରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାକାର, ଯାହାର କଙ୍ଗୁରାଗୁଡ଼ିକ ନାନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗରେ ନିର୍ମିତ। ଯେନ ନବଗ୍ରହଙ୍କ ସମୂହ ସେନାବାହିନୀ ଗଠିତ ହୋଇ ଅମରାବତୀକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ଆସିଛନ୍ତି। ଭୂମିରେ ବହୁ ରଙ୍ଗରେ ସ୍ଫଟିକ ମେଞ୍ଜ ବିଛାଇ ହୋଇଛି, ଦେଖିଲେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କର ମନ ନାଚେ। ଶ୍ୱେତ ପ୍ରାସାଦଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଆଉ ସେମାନଙ୍କର କଳସଗୁଡ଼ିକ ଯେନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୟୁତିକୁ ଲଜ୍ଜିତ କରେ। ବହୁ ମଣି ଖଚିତ ଝରୋଖାଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ଆଉ ପ୍ରତି ଗୃହରେ ମଣିଦୀପ ଶୋଭା ପାଏ।
ଛନ୍ଦ 27
मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची।मनि खंभ भीति बिरंचि बिरची कनक मनि मरकत खची।।
सुंदर मनोहर मंदिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे।प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे।।
mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī |mani khaṃbha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
suṃdara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race |prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭ banāi bahu bajranhi khace ||
ରତ୍ନଖଚିତ ଦୀପରେ ରାଜଭବନମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚୌକାଠଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବାଳରେ ନିର୍ମିତ। ରତ୍ନର ସ୍ତମ୍ଭ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ପରି ପ୍ରାକାର ସୁବର୍ଣରେ ଖଚିତ ମରକତମଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରତ୍ନରେ। ସୁନ୍ଦର ମନୋହର ପ୍ରାସାଦମାଳ, ପ୍ରଶସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫଟିକରେ ନିର୍ମିତ ଓ ରମଣୀୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ସୁବର୍ଣର କପାଟ, ବହୁ ହୀରା ଖଚିତ।
ଦୋହା 27
चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ।राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ।।27।।
cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi |rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi ||27||
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରଶାଳା ଥିଲା, କାନ୍ଥରେ ନିପୁଣଭାବେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କା ଯାଇଥିଲା। ସେଥିରେ ରାମଙ୍କର ଚରିତ ଚିତ୍ରିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଯେଉଁ ମୁନିମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଚୋରାଇ ହୋଇଯାଉଥିଲା।
ଚୌପାଈ 28.1-4
सुमन बाटिका सबहिं लगाई।बिबिध भाँति करि जतन बनाई।।
लता ललित बहु जाति सुहाई।फूलहिं सदा बंसत कि नाई।।
गुंजत मधुकर मुखर मनोहर।मारुत त्रिबिध सदा बह सुंदर।।
नाना खग बालकन्हि जिआए।बोलत मधुर उड़ात सुहाए।।
मोर हंस सारस पारावत।भवननि पर सोभा अति पावत।।
जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं।बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीं।।
सुक सारिका पढ़ावहिं बालक।कहहु राम रघुपति जनपालक।।
राज दुआर सकल बिधि चारू।बीथीं चौहट रूचिर बजारू।।
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī |bibidha bhā̃ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī |phūlahiṃ sadā basaṃta ki nāī ||
guṃjata madhukara mukhara manohara |māruta tri-bidha sadā baha suṃdara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe |bolata madhura uṛāta suhāe ||
mora haṃsa sāras pārāvata |bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jahã tahã dekhahiṃ nija parichāhīṃ |bahu bidhi kūjahiṃ nr̥tya karāhīṃ ||
suka sārikā paṛhāvahiṃ bālaka |kahahu rāma raghupati jana-pālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cāru |bīthīṃ cauhaṭ rucira bajārū ||
ସମସ୍ତେ ଫୁଲ ବଗିଚା ଲଗାଇଥିଲେ, ନାନା ଉପାୟରେ ଯତ୍ନ କରି ସୁନ୍ଦର କରି ତିଆରି କରିଥିଲେ। ବହୁ ଜାତିର ମନୋରମ ଲତାଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସବୁବେଳେ ଫୁଲି ରହୁଥିଲା, ଯେନ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତ। ଭ୍ରମରଗୁଡ଼ିକ ମନୋହର ଗୁଣଗୁଣ କରୁଥିଲେ, ଆଉ ସ୍ନିଗ୍ଧ, କୋମଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ପବନ ସଦା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବହୁଥିଲା। ବାଳକମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ପାଳୁଥିଲେ, ଯିଏ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଉଥିଲେ ଓ ଉଡ଼ି ବୁଲିବାରେ ସୁନ୍ଦର ଲାଗୁଥିଲେ। ମୟୂର, ହଂସ, ସାରସ ଓ ପାରା ଘରର ଉପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଏଠା-ସେଠା ନିଜର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖି ନାନା ଭାବରେ କୂଜନ କରୁଥିଲେ ଓ ନାଚୁଥିଲେ। ବାଳକମାନେ ଶୁକ ଓ ଶାରିକାକୁ ଶିଖାଉଥିଲେ, କହୁଥିଲେ: "କୁହ ରାମ, ରଘୁପତି, ପ୍ରଜାପାଳକ।" ରାଜଦ୍ୱାର ସବୁ ପ୍ରକାରେ ସୁନ୍ଦର, ଗଳି, ଚଉରାହା ଓ ବଜାର ଥିଲା ରମଣୀୟ।
ଛନ୍ଦ 28
बाजार रुचिर न बनइ बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए।जहँ भूप रमानिवास तहँ की संपदा किमि गाइए।।
बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते।सब सुखी सब सच्चरित सुंदर नारि नर सिसु जरठ जे।।
bājāra rucira na banai baranata bastu binu gatha pāiye |jahã bhūpa ramā-nivāsa tahã kī saṁpadā kimi gāiye ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahũ kubera te |saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
ସୁନ୍ଦର ବଜାରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା କଷ୍ଟ, ସେଠାରେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ପଣ୍ୟ ବିନା ମୂଲ୍ୟରେ ମିଳେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀରାମ, ସେଠାର ସମ୍ପଦର କିପରି ଗାନ କରିବ? କନା ବ୍ୟବସାୟୀ, ସରାଫ ଓ ଅନେକ ବଣିକ ବଜାରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଅନେକ କୁବେରଙ୍କ ପରି। ସମସ୍ତେ ସୁଖୀ, ସମସ୍ତେ ସଦାଚାରୀ ଓ ସୁନ୍ଦର: ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ସମସ୍ତ।
ଦୋହା 28
उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गंभीर।बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पंक नहिं तीर।।28।।
uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra.bā̃dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahĩ tīra ||28||
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଶରୟୂ ବହୁଛି, ଜଳ ନିର୍ମଳ ଓ ଗମ୍ଭୀର। ତୀରରେ ମନୋହର ଘାଟ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଆଉ ତୀରରେ ସ୍ୱଲ୍ପ ପଙ୍କ ନାହିଁ।
ଚୌପାଈ 29.1-4
दूरि फराक रुचिर सो घाटा।जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा।।
पनिघट परम मनोहर नाना।तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना।।
राजघाट सब बिधि सुंदर बर।मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर।।
तीर तीर देवन्ह के मंदिर।चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुंदर।।
कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी।बसहिं ग्यान रत मुनि संन्यासी।।
तीर तीर तुलसिका सुहाई।बृंद बृंद बहु मुनिन्ह लगाई।।
पुर सोभा कछु बरनि न जाई।बाहेर नगर परम रुचिराई।।
देखत पुरी अखिल अघ भागा।बन उपबन बापिका तड़ागा।।
dūri pharāka rucira so ghāṭā |jahã jala piyahĩ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā |tahā̃ na puruṣa karahĩ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara |majjahĩ tahā̃ barana cāriũ nara ||
tīra tīra devanha ke mandira |cahũ disi tinh ke upabana sundara ||
kahũ kahũ saritā tīra udāsī |basahĩ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī |bṛnda bṛnda bahu muninh lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī |bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā |bana upabana bāpikā taṛāgā ||
ଦୂରରେ ଏକ ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ଘାଟ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀଙ୍କ ଦଳ ଜଳ ପିଉଥିଲେ। ଜଳ ଟାଣିବା ପାଇଁ ଆଉ ଅନେକ ଘାଟ ଥିଲା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ସେଠାରେ କୌଣସି ମଣିଷ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ। ରାଜଘାଟ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍ତମ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ମଣିଷ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ତୀରରେ ତୀରରେ ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଚାରିଆଡ଼ରେ ସୁନ୍ଦର ଉପବନ ଥିଲା। ନଦୀର ତୀରରେ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ନିର୍ବାସୀ ମୁନି ଓ ଜ୍ଞାନରତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ତୀରରେ ତୀରରେ ତୁଳସୀ ଗଛ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲା, ଅନେକ ମୁନି ଗୁଚ୍ଛ ଗୁଚ୍ଛ ରୂପେ ସେଗୁଡ଼ିକ ରୋପଣ କରିଥିଲେ। ନଗରର ଶୋଭା କିଛିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ ପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗରର ବାହାରେ ଥିଲା ପରମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ। ନଗର ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଉଥିଲା, ଯାହାର ବନ, ଉପବନ, ପୁଷ୍କରିଣୀ ଓ ସରୋବର ଥିଲା।
ଛନ୍ଦ 29
बापीं तड़ाग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं।सोपान सुंदर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीं।।
बहु रंग कंज अनेक खग कूजहिं मधुप गुंजारहीं।आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हंकारहीं।।
bāpī̃ taṛāga anūpa kūpa manoharāyata sohahī̃ |sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī̃ ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahī̃ madhupa gũjārahī̃ |ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika hãkārahī̃ ||
ଏହାର ସୋପାନ-କୂପ ଓ ସରୋବର ଅତୁଳନୀୟ, ଏବଂ କୂପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ମନୋରମ, ଦର୍ଶନରେ ସୁନ୍ଦର। ସେଗୁଡ଼ିକର ସିଢ଼ିଗୁଡ଼ିକ ସୁନ୍ଦର ଓ ଜଳ ନିର୍ମଳ, ଦେଖି ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ବହୁ ରଙ୍ଗର କମଳ ଫୁଲେ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଡାକନ୍ତି ଆଉ ଭ୍ରମର ଗୁଞ୍ଜନ କରନ୍ତି। ମନୋରମ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକରେ କୋକିଳ ପ୍ରଭୃତି ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଯେନ ପଥିକମାନଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି।
ଦୋହା 29
रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ।अनिमादिक सुख संपदा रहीं अवध सब छाइ।।29।।
ramā-nātha jahã rājā so pura barani ki jāi.animādika sukha saṁpadā rahī̃ avadha saba chāi ||29||
ସେହି ନଗରୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କି ଜାଣିହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରାମ ରାଜା? ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ସମ୍ପଦ ସହ, ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
परंपरा में ‘रामराज्य-वर्णन’ का पाठ मन में भय-शोक-रोग की निवृत्ति, परस्पर-प्रीति, और स्वधर्म-स्थैर्य की प्रेरणा देता है; इसे सुनना/गाना ‘राम-भक्ति-रत’ वृत्ति को दृढ़ कर ‘परमगति’ की अभिलाषा जगाता है (दोहा 20–21 की भावना)।
प्रचलित रूप से ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-संपुट रामराज्य-वर्णन में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट भी लिया जाता है (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
