Adhyaya 191
Chapter Arc: धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्य के साथ उलझे हुए हैं, पर दुःशासन के तीखे बाण उनके रथ को छेदते हुए आते हैं—और क्रोध की ज्वाला अचानक दिशा बदल देती है। → दुःशासन के प्रहारों से पीड़ित धृष्टद्युम्न प्रतिशोध में दुर्योधन के घोड़ों पर बाण-वर्षा करते हैं; दुःशासन शरजाल से दबकर सामने टिक नहीं पाता। इसी बीच रणभूमि के दूसरे छोर पर सात्यकि और दुर्योधन के बीच क्षत्रिय-धर्म, युद्ध-नीति और क्रोध-लोभ की तीखी वाक्-प्रतिवाक् के साथ शस्त्र-प्रतिशस्त्र का संग्राम उठ खड़ा होता है। → हाथी और सिंह के समान क्रुद्ध होकर मधुवंशी सात्यकि और कुरुवंशी दुर्योधन का घोर द्वंद्व छिड़ता है; दुर्योधन हँसते हुए कान तक धनुष खींचकर तीस तीखे बाणों से सात्यकि को बेधता है, और युद्ध का ताप चरम पर पहुँचता है। → भीमसेन कर्ण के साथ घोर युद्ध में प्रवृत्त होते हैं; उधर पांचालों की तीखी बाण-वर्षा और भीमसेन आदि के घेराव से द्रोणाचार्य पर दबाव बढ़ता है—कौरव पक्ष की रक्षा-रेखा कई मोर्चों पर एक साथ खिंच जाती है। → द्रोण पर बढ़ता घेरा और दुर्योधन–सात्यकि का उग्र द्वंद्व अगले क्षण किस ओर पलटेगा—क्या द्रोण निकलेंगे, या पांडवों का दबाव निर्णायक बनेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५६ श्लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अर: 2 एकोननवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: धृष्टद्युम्नका दुःशासनको हराकर द्रोणाचार्यपर आक्रमण
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఏనుగులు, గుర్రాలు, మనుష్యుల సంహారం జరుగుతున్న ఆ యుద్ధం అలా కొనసాగుతుండగా, దుఃశాసనుడు ధృష్టద్యుమ్నునితో యుద్ధానికి దిగాడు.
Verse 2
स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दित: । अमर्षात् तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत्
కానీ అతడు, బంగారు రథంపై ఉన్న యోధునితో పోరాడుతూ, దుఃశాసనుని బాణాలతో గాయపడినవాడై, అది సహించలేకపోయాడు. కోపంతో నీ కుమారుని గుర్రాలపై బాణవర్షం కురిపించాడు.
Verse 3
धृष्टद्युम्न पहले द्रोणाचार्यके साथ उलझे हुए थे, दुःशासनके बाणोंसे पीड़ित होकर उन्होंने आपके पुत्रके घोड़ोंपर रोषपूर्वक बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, ధృష్టద్యుమ్నుడు ముందుగా ద్రోణాచార్యునితో యుద్ధంలో చిక్కుకొని ఉండెను. దుఃశాసనుని బాణాలతో బాధపడిన అతడు కోపంతో మీ కుమారుని అశ్వాలపై బాణవర్షం ప్రారంభించెను. క్షణమాత్రంలోనే పృషతపుత్రుని ఘనమైన శరవర్షంతో ధ్వజం, సారథి సహితంగా దుఃశాసనుని రథం కనబడకుండాపోయెను.
Verse 4
दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाउ्चाल्यस्य महात्मन: । नाशकत् प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडित:,राजेन्द्र! महामना धृष्टद्युम्नके बाणसमूहोंसे अत्यन्त पीड़ित हो दुःशासन उनके सामने ठहर न सका
సంజయుడు పలికెను—రాజేంద్రా, మహాత్ముడైన పాంచాల యువరాజు (ధృష్టద్యుమ్నుడు) విసిరిన ఘనమైన శరజాలంతో తీవ్రంగా బాధపడిన దుఃశాసనుడు అతని ఎదుట నిలువలేకపోయెను.
Verse 5
स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षत: । किरन् शरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद् रणे
సంజయుడు పలికెను—పృషతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు తన బాణాలతో దుఃశాసనుని వెనుదిరిగేలా చేసి, వేలాది శరాలను కురిపిస్తూ యుద్ధభూమిలో మళ్లీ నేరుగా ద్రోణాచార్యుని మీదకే దూసుకెళ్లెను.
Verse 6
अभ्यपद्यत हार्दिक्य: कृतवर्मा त्वनन्तरम् । सोदर्याणां त्रयश्चनैव त एनं पर्यवारयन् ६ ।। यह देख हृदिकपुत्र कृतवर्मा तथा दुःशासनके तीन भाई बीचमें आ धमके। वे चारों मिलकर धृष्टद्युम्नको रोकने लगे
సంజయుడు పలికెను—ఇది చూచి హృదికపుత్రుడు కృతవర్ముడు ముందుకు దూసుకొచ్చెను; వెంటనే దుఃశాసనుని ముగ్గురు సోదరులూ వచ్చి చేరిరి. ఆ నలుగురు కలిసి ధృష్టద్యుమ్నుని చుట్టుముట్టి అతని ముందడుగును అడ్డుకొనసాగిరి.
Verse 7
त॑ यमौ पृष्ठतो<न्चैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम्
సంజయుడు పలికెను—ప్రజ్వలిత అగ్నివలె దగ్ధతేజస్సుతో ద్రోణాచార్యుని ఎదురుగా సాగుతున్న ధృష్టద్యుమ్నుని చూచి, పురుషశ్రేష్ఠులైన యమజులు నకులుడు, సహదేవుడు వెనుకనుండి అతనిని కాపాడుతూ అనుసరించిరి.
Verse 8
सम्प्रहारमकुर्वस्ते सर्वे च सुमहारथा: । अमर्षिता: सत्त्ववन्त: कृत्वा मरणमग्रत:,उस समय अमर्षसे भरे हुए उन सभी धैर्यशाली महारथियोंने मृत्युको सामने रखकर परस्पर युद्ध आरम्भ कर दिया
అప్పుడు ఆ ధైర్యశాలులైన మహారథులందరూ అమర్షంతో ఉప్పొంగి, మరణాన్ని ముందుంచుకొని, పరస్పరం ఘోర సమరానికి దిగారు।
Verse 9
शुद्धात्मान: शुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृता: । आर्य युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषव:
రాజా! వారి హృదయాలు శుద్ధమైనవి, వారి ఆచారాలు నిర్మలమైనవి. స్వర్గాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకొని, పరస్పర విజయం కోరుతూ, వారు ఆర్యోచితమైన నియమబద్ధ యుద్ధం చేయసాగారు।
Verse 10
शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिप । धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेप्सन्तो गतिमुत्तमाम्
జనాధిపా! వారు శుద్ధ వంశజులు, నిష్కలంక కర్మలు గలవారు, వివేకవంతులైన యోధులు; ఉత్తమ గతి పొందాలనే ఆకాంక్షతో ధర్మయుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు।
Verse 11
न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्तं युद्धमेव च । नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च बस्तिक:
అక్కడ అధర్మమయమైన, నిందనీయం అయిన యుద్ధం జరగలేదు. ఆ సమరంలో కర్ణీ, నాళీక, విషలిప్త బాణాలు, ‘బస్తిక’ అనే ఆయుధం—ఇవేవీ ప్రయోగించబడలేదు।
Verse 12
न सूची कपिशो नैव न गवास्थिर्गजास्थिज: । इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिन्न च जिह्यग:
అక్కడ సూచి-ముఖమైనది, కోతి ఎముకతో చేసినది, ఆవు ఎముక లేదా ఏనుగు ఎముకతో చేసినది—అటువంటి బాణం వాడలేదు; అలాగే సంయుక్తమైనది, దుర్గంధమయమైనది, వంకరగా పోయేది—ఇలాంటి బాణమూ ప్రయోగించలేదు।
Verse 13
ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् । सुयुद्धेन परॉललोकानीप्सन्त: कीर्तिमेव च
సంజయుడు పలికెను—ఆ యోధులందరూ సూటిగా, నిర్మలంగా ఉన్న ఆయుధాలనే ధరించారు; ధర్మసమ్మతమైన సుయుద్ధం ద్వారా పరలోకంలోని ఉత్తమ లోకాలను, అలాగే కీర్తిని పొందాలని ఆశించారు.
Verse 14
तदा<5<सीत् तुमुल॑ युद्ध सर्वदोषविवर्जितम् । चतुर्णा तव योधानां तैस्त्रिभि: पाण्डवै: सह,आपके चार योद्धाओंका तीन पाण्डववीरोंके साथ जो घमासान युद्ध चल रहा था, वह सब प्रकारके दोषोंसे रहित था
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నీ నాలుగు యోధులకు ఆ ముగ్గురు పాండవ వీరులతో మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం చెలరేగింది; అది ఏ విధమైన దోషమూ లేని, ధర్మసమ్మతమైన పోరాటం.
Verse 15
धृष्टद्युम्नस्तु तान् दृष्टवा तव राजन् रथर्षभान् | यमाभ्यां वारितान् वीरान् शीघ्रास्त्रो द्रोणमभ्ययात्
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! యమజులైన నకుల-సహదేవులు అడ్డగించిన నీ రథశ్రేష్ఠ వీరులను చూచి, ఆయుధప్రయోగంలో వేగవంతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు నేరుగా ద్రోణాచార్యుని వైపు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 16
निवारितास्तु ते वीरास्तयो: पुरुषसिंहयो: । समसज्जन्त चत्वारो वाता: पर्वतयोरिव,वहाँ रोके गये वे चारों वीर उन दोनों पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ इस प्रकार भिड़ गये मानो चौआई हवा दो पर्वतोंसे टकरा रही हो
సంజయుడు పలికెను—అడ్డుపడ్డా కూడా ఆ నాలుగు వీరులు ఆ ఇద్దరు పురుషసింహులతో ఢీకొని పోరాడారు; అది నాలుగు ఉగ్ర గాలులు రెండు పర్వతాలను ఢీకొన్నట్లుగా కనిపించింది.
Verse 17
द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्थ रथाभ्यां रथपुड़्वौ । समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नो 5 भ्यवर्तत
సంజయుడు పలికెను—రథయోధుల్లో శ్రేష్ఠులైన యమజులు నకులుడు, సహదేవుడు ఇద్దరిద్దరుగా కౌరవ రథయోధులతో పోరాడసాగారు; అంతలోనే ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణాచార్యుని ఎదుటికి చేరాడు.
Verse 18
दृष्टवा द्रोणाय पाज्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम् । यमाभ्यां तांश्व संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत्
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణుని వైపు యుద్ధోన్మత్తుడై పాంచాల వీరుడు దూసుకుపోతున్నదాన్ని చూచి, యమసములైన ఇరుపక్షాల యోధులు పరస్పరం చిక్కుకొని పోరాడుతున్నదాన్ని గమనించి, అతడు ఆ మధ్యనున్న ఖాళీలోకి వేగంగా దూకి దాడి చేశాడు।
Verse 19
त॑ सात्यकि: शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत
సంజయుడు పలికెను—సాత్యకి అత్యంత వేగంగా మళ్లీ తిరిగి, దుర్యోధనుని సమక్షంలో మరల నిలిచెను। అతడు అలా శీఘ్రంగా తిరిగివచ్చినదాన్ని చూచి, మనుష్యులలో సింహసములైన ఆ ఇద్దరు వీరులు ఒకరినొకరు సమీపించి ఢీకొనిరి। కురువంశీయుడైన దుర్యోధనుడు, మాధవవంశీయుడైన సాత్యకి—నిర్భయంగా, నవ్వుతూ యుద్ధం చేయసాగిరి।
Verse 20
तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ । हसमानीौ नृशार्दूलावभीतौ समसज्जताम्
సంజయుడు పలికెను—కురువంశీయుడూ మాధవవంశీయుడూ అయిన దుర్యోధనుడు, సాత్యకి—ఇద్దరూ పరస్పరం సమీపించి ముఖాముఖి అయ్యిరి। మనుష్యులలో సింహసములైన ఆ ఇద్దరు నిర్భయులు, నవ్వుతూ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యిరి।
Verse 21
बाल्यवृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ । अन्योनयं प्रेक्षमाणी च स्मयमानौ पुन: पुन:,बचपनकी सारी बातें याद करके वे दोनों वीर एक-दूसरेकी ओर देखते हुए बारंबार प्रसन्नतापूर्वक मुसकरा उठते थे
సంజయుడు పలికెను—బాల్యకాలంలోని అన్ని సంఘటనలను ప్రేమతో తలచుకొని, ఆ ఇద్దరు వీరులు ఒకరినొకరు చూస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ ఆనందంగా చిరునవ్వు నవ్విరి।
Verse 22
अथ दुर्योधनो राजा सात्यकि समभाषत | प्रियं सखायं सतत गर्हयन् वृत्तमात्मन:,तदनन्तर राजा दुर्योधनने अपने बर्तावकी निरन्तर निन्दा करते हुए वहाँ अपने प्रिय सखा सात्यकिसे इस प्रकार कहा--
అనంతరం రాజు దుర్యోధనుడు, తన ప్రవర్తనను తానే నిరంతరం గర్హిస్తూ, తన ప్రియ సఖుడు సాత్యకితో ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 23
धिक् क्रोधं धिक् सखे लोभं घिड्मोहं धिगमर्षितम् । धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्
ధిక్కారం, సఖా, క్రోధానికి; ధిక్కారం లోభానికి; ధిక్కారం మోహానికి; ధిక్కారం ఆ అమర్షానికి. ధిక్కారం క్షాత్రాచారానికి, ధిక్కారం జన్మజాతమైన, వంశపారంపర్య బలానికీ.
Verse 24
यत्र मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुड्भव । त्वं हि प्राणै: प्रियतरो ममाहं च सदा तव
ఓ శినివంశజా! నీవు నన్నెందుకు లక్ష్యంగా చేసుకుంటున్నావు, నేనెందుకు నిన్ను? క్రోధం, లోభం మొదలైన వాటి వశమై మనం పరస్పరం బాణాలు ఎక్కుపెడుతున్నాం. అయినా నీవు నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియుడవు, నేనూ ఎల్లప్పుడూ నీకు ప్రీతిపాత్రుడనే.
Verse 25
स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्यवृत्तानि यानि नौ । तानि सर्वाणि जीर्णानि साम्प्रतं नो रणाजिरे
మన ఇద్దరి బాల్యకాలపు ఆచారాలన్నిటినీ నేను స్మరిస్తున్నాను; కానీ ఇప్పుడు ఈ రణభూమిలో అవన్నీ జీర్ణమై పోయాయి.
Verse 26
किमन्यत्क्रोधलोभाशभ्यां युद्धमेवाद्य सात्वत । त॑ तथावादिन तत्र सात्यकि: प्रत्यभाषत
ఓ సాత్వతా! క్రోధం, లోభం చేత నడిపింపబడి ఈ రోజు యుద్ధం తప్ప మరేముంటుంది? అలా పలికిన వానికే అక్కడ సాత్యకి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు.
Verse 27
नेयं सभा राजपुत्र नाचार्यस्य निवेशनम्
ఓ రాజపుత్రా! ఇది సభ కాదు, ఆచార్యుని నివాసమూ కాదు.
Verse 28
दुर्योधन उवाच क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुड़व
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—ఓ శినివంశశ్రేష్ఠా! మన బాల్యంలో ఉన్న ఆ క్రీడ, ఆ ఆటలు—ఇప్పుడు ఎక్కడికి పోయాయి?
Verse 29
कि नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—ధనం, ధనలాలస చేత నడిపింపబడుతూ, మన కర్తవ్యాలలో ఇంకా ఏది అపూర్ణంగా మిగిలింది?
Verse 30
संजय उवाच त॑ तथावादिन तत्र राजानं माधवो<ब्रवीत्
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! అలా పలుకుతున్న రాజు దుర్యోధనునితో అక్కడ మాధవుడు ఈ విధంగా అన్నాడు.
Verse 31
एवंवृत्तं सदा क्षात्रं युध्यन्तीह गुरूनपि । यदि ते<हं प्रियो राजन् जहि मां मा चिरं कृथा:
సంజయుడు అన్నాడు—“ఓ రాజా! క్షత్రియుల సనాతన ధర్మం ఇదే—ఇక్కడ యుద్ధంలో గురువులతో కూడ పోరాడుతారు. నేను నీకు ప్రియుడనైతే, నన్ను వెంటనే సంహరించు; ఆలస్యం చేయకు.”
Verse 32
त्वत्कृते सुकृताल्लॉँकान् गच्छेयं भरतर्षभ । या ते शक्तिर्बलं यच्च तत् क्षिप्रं मयि दर्शय
“ఓ భరతశ్రేష్ఠా! నీకోసం నేను సంపాదించిన పుణ్యబలంతో పుణ్యలోకాలను పొందుదును. నీ శక్తి, నీ బలం ఏదైతే ఉందో, దానిని నాపై వెంటనే చూపించు.”
Verse 33
इत्येवं व्यक्तमा भाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकि:
ఇలా స్పష్టంగా చెప్పి, ప్రతివచనం ఇచ్చిన తరువాత సాత్యకి మరల అక్కడ మరింతగా పలికెను।
Verse 34
तमायान्तं महाबाहें प्रत्यगृह्नलात् तवात्मज:
ఓ మహాబాహో! అతడు ముందుకు రాగా, నీ కుమారుడు అతనిని ఎదుర్కొని స్వీకరించాడు—అతని దూకుడును అడ్డుకొని ఎదురుదాడి చేశాడు।
Verse 35
ततः प्रववृते युद्ध कुरुमाधवर्सिहयो:
అనంతరం కురువులకును మాధవపక్షపు వృషభసమ వీరునికును మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది।
Verse 36
ततः पूर्णायतोत्सूष्टे: सात्वतं युद्धदुर्मदम्
అప్పుడు పూర్తిగా లాగి విడిచిన బాణప్రహారంతో సాత్వత వీరుడు యుద్ధోన్మాదంతో మరింత ఉగ్రుడయ్యెను।
Verse 37
त॑ सात्यकि: प्रत्यविध्यत् तथैवावाकिरच्छरै:
అప్పుడు సాత్యకి ప్రతిగా అతనిని గాయపరచి, అదే విధంగా బాణవర్షంతో అతనిని కప్పివేశాడు।
Verse 38
पज्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्न ह | इसी प्रकार सात्यकिने भी युद्धस्थलमें पहले पचास, फिर तीस और फिर दस बाणोंद्वारा दुर्योधनको बींध डाला और उसे भी अपने बाणोंकी वर्षासे ढक दिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ యుద్ధంలో అతడు అతనిని మళ్లీ మళ్లీ ఛేదించాడు—మొదట యాభై బాణాలతో, తరువాత ముప్పైతో, తరువాత పది బాణాలతో. మరియు సాత్యకి రణంలో నవ్వుతూ, నీ కుమారునిపై ఘనమైన బాణవర్షం కురిపించి అతనిని బాణాలతో కప్పివేశాడు.
Verse 39
ततो<स्य सशरं चापं क्षुरप्रेण द्विधाच्छिनत्
సంజయుడు అన్నాడు—తర్వాత అతడు క్షురప్ర బాణంతో అతని బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును రెండు ముక్కలుగా కోసివేశాడు. అప్పుడు సాత్యకి వెంటనే మరో బలమైన ధనుస్సును పట్టుకొని, వేగంగా చేతులు కదుపుతూ నీ కుమారునిపై బాణవర్షం ప్రారంభించాడు.
Verse 40
सोअन्यत् कार्मुकमादाय लघुहस्तस्ततो दृढम् । सात्यकिरव्यसृजच्चापि शरश्रेणीं सुतस्य ते
అప్పుడు సాత్యకి మరో బలమైన ధనుస్సును పట్టుకొని, చురుకైన చేతులతో నీ కుమారునిపై బాణాల వరుసలను విడిచాడు.
Verse 41
तामापतन्तीं सहसा शरश्रेणीं जिघांसया । चिच्छेद बहुधा राजा तत उच्चुक्रुशुर्जना:,वधके लिये अपने ऊपर सहसा आती हुई उन बाण पंक्तियोंके राजा दुर्योधनने अनेक टुकड़े कर डाले; इससे सब लोग हर्षध्वनि करने लगे
చంపాలనే ఉద్దేశంతో అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చిన ఆ బాణాల వరుసను రాజు దుర్యోధనుడు అనేక ముక్కలుగా కోసివేశాడు; అప్పుడు జనులు గొప్పగా హర్షధ్వని చేశారు.
Verse 42
सात्यकिं च त्रिसप्तत्या पीडयामास वेगित: । स्वर्णपुड्खै: शिलाधौतैराकर्णापूर्णनि:सृतै:
తర్వాత అతడు వేగంగా డెబ్బైమూడు బాణాలతో సాత్యకిని బాగా పీడించాడు—బంగారు పుంఖాలు కలవి, రాతితో మెరిపించినవి, చెవివరకు లాగిన ధనుస్సు నుంచి విడిచినవి.
Verse 43
फिर शिलापर साफ किये हुए सुनहरी पाँखवाले तिहत्तर बाणोंसे, जो धनुषको कानतक खींचकर छोड़े गये थे, दुर्योधनने वेगपूर्वक सात्यकिको पीड़ित कर दिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు దుర్యోధనుడు ధనుస్సును చెవి వరకూ లాగి, శిలలా మెరిపించి పాలిష్ చేసిన దండాలతో, బంగారు రెక్కలున్న డెబ్బైమూడు బాణాలను వేగంగా విడిచెను; ఆ ఉగ్ర బాణవర్షంతో సాత్యకిని యుద్ధంలో బాగా నొక్కివేశాడు. అయితే దుర్యోధనుడు మరొక బాణాన్ని సంధానిస్తూ ధనుస్సును సిద్ధంగా పట్టుకున్న వేళ, సాత్యకి తక్షణమే ఆ పెట్టిన బాణాన్నీ, దానిని మోసిన ధనుస్సునీ బాణాలతోనే కోసివేసి, తరువాత అనేక బాణాలతో దుర్యోధనుణ్ణి గాయపరిచెను.
Verse 44
स गाढविद्धो व्यथित: प्रत्यपायाद् रथान्तरे | दुर्योधनो महाराज दाशाहशरपीडित:,महाराज! उस समय दुर्योधन सात्यकिके बाणोंसे गहरी चोट खाकर पीड़ित एवं व्यथित हो उठा और रथके भीतर चला गया
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! సాత్యకியின் బాణాలతో గాఢంగా గాయపడి, బాధతో వణికిన దుర్యోధనుడు వెనక్కి తగ్గి రథం లోపలికి చేరెను.
Verse 45
समाश्चस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात् । विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति,फिर धीरे-धीरे कुछ आराम मिलनेपर आपका पुत्र पुनः सात्यकिपर चढ़ आया और उनके रथपर बाणोंके जाल बिछाने लगा
సంజయుడు అన్నాడు—కొంత ఊపిరి పీల్చుకుని స్థిరపడిన తరువాత మీ కుమారుడు మళ్లీ సాత్యకిపై దూసుకొచ్చి, యుయుధానుని రథం వైపు బాణాల జాలాన్ని కురిపించసాగెను.
Verse 46
तथैव सात्यकिर्बाणान् दुर्योधनरथं प्रति । सततं विसृजन् राजंस्तत् संकुलमवर्तत
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అలాగే సాత్యకీ కూడా దుర్యోధనుని రథం వైపు నిరంతరం బాణాలను విడిచెను; ఆ విరామంలేని పరస్పర బాణవర్షంతో అక్కడి సంగ్రామం ఘనంగా, సంకులంగా మారెను.
Verse 47
तत्रेषुभि: क्षिप्पमाणै: पतद्धिश्व॒ शरीरिषु । अग्नेरिव महाकक्षे शब्द: समभवन्महान्
సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడ వేగంగా విసిరిన బాణాలు శరీరధారులపై పడినప్పుడు, ఎండిన వెదురు-గడ్డి పెద్ద కుప్పలో చెలరేగిన అగ్నిలా ఘోరమైన మహాశబ్దం ఉద్భవించెను.
Verse 48
तयो: शरसहसैश्न संछन्न॑ं वसुधातलम् | अगम्यरूपं च शरैराकाशं समपद्यत,उन दोनोंके हजारों बाणोंसे पृथ्वी ढक गयी और आकाशगमें भी बाणोंके कारण (पक्षियोंतकका) चलना-फिरना बंद हो गया
ఆ ఇద్దరు విడిచిన వేలాది బాణాలతో భూమి అంతా కప్పబడింది; బాణాలతో ఆకాశమూ అగమ్యంగా మారి, పక్షులకైనా సంచరించుట నిలిచిపోయింది।
Verse 49
तत्राप्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम् | क्षिप्रमभ्यपतत् कर्ण: परीप्संस्तनयं तव
అక్కడ కూడా రథవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన మాధవుణ్ని స్పష్టంగా గమనించి, కర్ణుడు నీ కుమారుని చేరి దెబ్బతీయాలనే ఉద్దేశంతో వేగంగా దూసుకొచ్చాడు।
Verse 50
उस युद्धमें महारथी सात्यकिको प्रबल होते देख कर्ण आपके पुत्रकी रक्षाके लिये शीघ्र ही बीचमें कूद पड़ा ।।
ఆ యుద్ధంలో మహారథి సాత్యకి ప్రబలంగా ఉన్నాడని చూసి, కర్ణుడు నీ కుమారుని రక్షించేందుకు వెంటనే మధ్యలోకి దూకాడు. కానీ మహాబలుడు భీమసేనుడు ఆ కార్యాన్ని సహించలేక, అనేక బాణాలను వర్షింపజేస్తూ తక్షణమే కర్ణునిపై దాడి చేశాడు।
Verse 51
तस्य कर्ण: शितान् बाणान् प्रतिहत्य हसन्निव । धनु: शरांश्व चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरै:
అప్పుడు కర్ణుడు నవ్వినట్లే అతని పదునైన బాణాలను తిప్పికొట్టాడు. తరువాత అతని ధనుస్సును, బాణాలను కోసివేసి, బాణవర్షంతో సారథినీ కూడా పడగొట్టాడు।
Verse 52
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामादाय पाण्डव: । ध्वजं धनुश्न सूतं च सम्ममर्दाहवे रिपो:
దీనితో అత్యంత కోపించిన పాండవుడు భీమసేనుడు గదను ఎత్తుకొని, యుద్ధభూమిలో శత్రువు యొక్క ధ్వజాన్ని, ధనుస్సును, సారథినీ కూడా నలిపివేశాడు।
Verse 53
रथचक्रं च कर्णस्य बभञठ्ज स महाबल: । भग्नचक्रे रथेडतिष्ठदकम्प: शैलराडिव,इतना ही नहीं, महाबली भीमने कर्णके रथका एक पहिया भी तोड़ डाला तो भी कर्ण टूटे पहियेवाले उस रथपर गिरिराजके समान अविचलभावसे खड़ा रहा
సంజయుడు పలికెను—మహాబలుడు భీముడు కర్ణుని రథచక్రాలలో ఒకదానిని విరిచివేశాడు. అయినా చక్రం విరిగిన ఆ రథంపై కర్ణుడు పర్వతరాజువలె అచలంగా, కంపించక నిలిచెను॥
Verse 54
एकचक्रं रथं तस्य तमूहुः सुचिरं हया: । एकचक्रमिवार्कस्य रथं सप्त हया यथा,कर्णके घोड़े उसके एक पहियेवाले रथको बहुत देरतक ढोते रहे, मानो सूर्यके सात अश्व उनके एक चक्रवाले रथको खींच रहे हैं
సంజయుడు పలికెను—ఒకే చక్రం మిగిలిన అతని రథాన్ని గుర్రాలు చాలాసేపు మోసుకుంటూ సాగించాయి; ఏలాగంటే ఏడు అశ్వాలు లాగు సూర్యుని ఏకచక్ర రథంలా॥
Verse 55
अमृष्यमाण: कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यत । विविधैरिषुजालैश्न नानाशस्त्रैश्व संयुगे
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుని పరాక్రమాన్ని సహించలేక కర్ణుడు అతనితో యుద్ధానికి దిగెను. సమరంలో వివిధ బాణజాలాలతోను, అనేక రకాల శస్త్రాలతోను పోరాడెను॥
Verse 56
भीमसेनस्तु संक़्रुद्ध: सूतपुत्रमयोधयत् । तस्मिंस्तथा वर्तमाने क्रुद्धो धर्मसुतो5ब्रवीत्
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుడు కోపంతో రగిలి సూతపుత్రుడైన కర్ణునితో యుద్ధం చేసెను. అలా ఆ ఘోర సంగ్రామం సాగుతుండగా క్రోధించిన ధర్మసుతుడు యుధిష్ఠిరుడు పలికెను॥
Verse 57
ये नः प्राणा: शिरो ये च ये नो योधा महारथा:
సంజయుడు పలికెను—“మన ప్రాణాలైనవారు, మన శిరస్సువలె ఉన్నవారు—మన మహారథ యోధులే ధృతరాష్ట్రపుత్రులతో యుద్ధం చేస్తున్నారు; మరి మీరు అందరూ మూర్ఖులూ, అచేతనులూ అయినవారిలా ఇక్కడ ఎందుకు నిలుచున్నారు?”
Verse 58
त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ता: पुरुषर्षभा: । कि तिष्ठत यथा मूढा: सर्वे विगतचेतस:
మన ప్రాణమూ శిరోమణులైన ఆ పురుషసింహ వీరులు ధృతరాష్ట్రపుత్రులతో యుద్ధంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు; మరి మీరు అందరూ మోహగ్రస్తులై, సంకల్పం కోల్పోయినవారిలా ఇక్కడ ఎందుకు నిలిచారు?
Verse 59
तत्र गच्छत यज्रैते युध्यन्ते मामका रथा: । क्षात्रधर्म पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वरा:,“वहाँ जाओ, जहाँ ये मेरे सब रथी क्षत्रियधर्मको सामने रखकर निश्चिन्तभावसे युद्ध कर रहे हैं
అక్కడికి వెళ్లండి—నా ఈ రథయోధులు యుద్ధం చేస్తున్న చోటికి; క్షాత్రధర్మాన్ని ముందుంచి, వారు అందరూ ఆందోళనను విడిచి సమరంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.
Verse 60
जयन्तो वध्यमानाक्ष गतिमिष्टां गमिष्यथ । जित्वा वा बहुभिर्यज्ञैर्यजध्वं भूरिदक्षिणै:
ఓ జయంతా, ఓ వధ్యమానాక్షా! మీరు కోరిన గమ్యాన్ని పొందుతారు; లేక విజయం సాధించి, అపార దక్షిణలతో కూడిన అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించండి.
Verse 61
हता वा देवसाद् भूत्वा लोकानू प्राप्स्थथ पुष्कलान् । “तुमलोग विजयी होओ अथवा मारे जाओ
హతులైనప్పటికీ దేవసమానులై అనేక పుణ్యలోకాలను పొందుతారు. రాజు ప్రేరేపించగా ఆ వీర మహారథులు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
Verse 62
क्षात्रधर्म पुरस्कृत्य त्वरिता द्रोणमभ्ययु: । राजा युधिष्ठिरसे इस प्रकार प्रेरित हो उन वीर महारथियोंने युद्धके लिये उद्यत होकर क्षत्रियधर्मको सामने रखते हुए बड़ी उतावलीके साथ द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।
రాజు యుధిష్ఠిరుడు ఇలా ప్రేరేపించగా, ఆ వీర మహారథులు యుద్ధానికి సిద్ధమై, క్షాత్రధర్మాన్ని ముందుంచి, వేగంగా ద్రోణాచార్యునిపై దాడి చేశారు.
Verse 63
आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो जिह्मा महारथा:
పాండుపుత్రుల్లో ముగ్గురు మహారథులు కొంత వంకర స్వభావముగలవారు—నకులుడు, సహదేవుడు, భీమసేనుడు. ఆ ముగ్గురూ అర్జునుని పిలిచి—“అర్జునా! పరుగెత్తు, పరుగెత్తు; వెంటనే ద్రోణాచార్యుని దగ్గర నుండి ఈ కౌరవులను తరిమివేయి” అని అన్నారు.
Verse 64
यमौ च भीमसेनश्ष प्राक्रोशंस्ते धनंजयम् । अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून् द्रोणादपानुद
నకులుడు, సహదేవుడు మరియు భీమసేనుడు ధనంజయుడైన అర్జునుని గట్టిగా పిలిచి—“అర్జునా! వెంటనే దూసుకుపో; ద్రోణుని దగ్గర నుండి ఈ కౌరవులను తరిమివేయి” అని అన్నారు.
Verse 65
तत एनं हनिष्यन्ति पठ्चाला हतरक्षिणम् | कौरवेयांस्तत: पार्थ: सहसा समुपाद्रवत्,“जब इनके रक्षक मारे जायँगे, तभी पांचाल वीर इन्हें मार सकेंगे।! तब अर्जुनने सहसा कौरवयोद्धाओंपर आक्रमण किया
“ఇతని రక్షకులు హతమైతేనే పాంచాల వీరులు ఇతనిని సంహరించగలరు.” అలా అనగానే పార్థుడైన అర్జునుడు అకస్మాత్తుగా కౌరవ యోధులపై దూసుకెళ్లాడు.
Verse 66
पज्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । ममर्दुस्तरसा वीरा: पठचमे5हनि भारत
ఓ భారతా! మరోవైపు ద్రోణుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు ముందుండగా పాంచాలుల మీదనే దాడి చేశాడు. ఆ ఐదవ దిన యుద్ధంలో వీరులు ఉగ్రవేగంతో పరస్పరం ఒకరినొకరు తొక్కుకుంటూ నలిపివేశారు.
Verse 186
दुर्योधनो महाराज किर|ञष्छोणित भोजनान् । महाराज! रणदुर्मद धृष्टद्युम्नको द्रोणाचार्यकी ओर जाते और अपने दलके उन चारों वीरोंको नकुल-सहदेवके साथ युद्ध करते देख राजा दुर्योधन रक्त पीनेवाले बाणोंकी वर्षा करता हुआ उनके बीचमें आ धमका
మహారాజా! యుద్ధోన్మత్తుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణాచార్యుని వైపు దూసుకెళ్తుండగా, తన పక్షంలోని ఆ నలుగురు వీరులు నకుల-సహదేవులతో యుద్ధం చేస్తుండటాన్ని చూసిన రాజు దుర్యోధనుడు రక్తం త్రాగే బాణాల వర్షం కురిపిస్తూ వారి మధ్యలోకి దూసుకొచ్చాడు.
Verse 189
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे एकोननवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, ద్రోణవధపర్వాంతర్గతమైన సంకుల (అవ్యవస్థిత) యుద్ధవర్ణన గల నూట తొంభై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 263
प्रहसन् विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित् । 'सात्वत वीर! आजका यह युद्ध ही क्रोध और लोभके सिवा दूसरा क्या है?” उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता सात्यकिने हँसते हुए तीखे बाणोंको ऊपर उठाकर वहाँ पूर्वोक्त बातें करनेवाले दुर्योधनको इस प्रकार उत्तर दिया--
సంజయుడు పలికెను—పరమాస్త్రవేత్త సాత్యకి నవ్వుతూ పదునైన బాణాలను పైకెత్తి, ఇప్పుడే ఆ మాటలు పలికిన దుర్యోధనునికి ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను—“సాత్వతవీరా! నేటి ఈ యుద్ధం క్రోధం, లోభం తప్ప మరేమిటి?”
Verse 276
यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन् समागतै: । “राजकुमार! कौरवनरेश! न तो यह सभा है और न आचार्यका घर ही है जहाँ एकत्र होकर हम सब लोग खेला करते थे”
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఇది ఆ సభ కాదు; ఇది ఆచార్యుని గృహమూ కాదు—అక్కడ మనం రాజకుమారులమై కలిసి ఆటలాడిన స్థలం కాదు.
Verse 283
क्व च युद्धमिदं भूय: “कालो हि दुरतिक्रम:” । दुर्योधन बोला--शिनिप्रवर! हमारा बचपनका वह खेल कहाँ चला गया और फिर यह युद्ध कहाँसे आ धमका? हाय! कालका उल्लंघन करना अत्यन्त ही कठिन है
దుర్యోధనుడు పలికెను—ఓ శినిప్రవరా! మన బాల్యపు ఆ ఆట ఎక్కడికి పోయింది? ఈ యుద్ధం మళ్లీ ఎక్కడి నుంచి వచ్చి పడింది? హాయ్! కాలాన్ని అతిక్రమించడం అత్యంత దుర్లభం.
Verse 293
यत्र युध्यामहे सर्वे धनलो भात् समागता: । हमें धनसे या धन पानेकी इच्छासे क्या प्रयोजन है? जो हम सब लोग यहाँ धनके लोभसे एकत्र होकर जूझ रहे हैं
దుర్యోధనుడు పలికెను—ఇక్కడ మనమందరం ధనలోభంతో కూడి యుద్ధం చేస్తున్నాం; ధనం గానీ, ధనం పొందాలనే ఆశ గానీ మనకు ఏ ప్రయోజనం?
Verse 326
नेच्छामि तदहं द्रष्टं मित्राणां व्यसनं महत् । “भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे ऐसा करनेपर मैं पुण्यवानोंके लोकोंमें जाऊँगा। तुममें जितनी शक्ति और बल है
నా మిత్రులపై పడబోయే ఆ మహా విపత్తును నేను చూడదలచుకోను. భరతశ్రేష్ఠా! నీవు ఇలా చేసినచో నేను పుణ్యవంతుల లోకాలకు చేరుతాను. నీలో ఉన్న శక్తి, బలం, పరాక్రమం అన్నిటినీ వెంటనే నాపై చూపించు; ఎందుకంటే నా మిత్రుల ఆ మహా సంకటాన్ని నేను చూడదలచుకోను.
Verse 336
अभ्ययात् तूर्णमव्यग्रो दयां नाकुरुतात्मनि । इस प्रकार स्पष्ट बोलकर दुर्योधनकी बातका उत्तर दे सात्यकि निःशंक होकर तुरंत आगे बढ़े, उन्होंने अपने ऊपर दया नहीं दिखायी
ఇలా స్పష్టంగా పలికి దుర్యోధనుని మాటలకు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చిన సాత్యకి, నిశ్శంకుడై, అవ్యగ్రుడై వెంటనే ముందుకు దూసుకెళ్లాడు. తనపై తానే దయ చూపలేదు—ధర్మయుద్ధపు ఆవశ్యకత మధ్య భయం గానీ మృదుత్వం గానీ ఆశ్రయించకుండా దృఢకర్మనే ఎంచుకున్నాడు.
Verse 343
शरैश्वावाकिरद् राजन् शैनेयं तनयस्तव । राजन्! सामने आते हुए उन महाबाहु सात्यकिको आपके पुत्रने रोका और उन्हें बाणोंसे ढक दिया
రాజా! ముందుకు వస్తున్న శైనేయ సాత్యకిని మీ కుమారుడు అడ్డగించి, బాణవర్షంతో అతనిని కప్పివేశాడు.
Verse 356
अन्योनयं क्रुद्धयोर्घोरं यथा द्विरद्सिंहयो: । तदनन्तर हाथी और सिंहके समान क्रोधमें भरे हुए उन कुरुवंशी और मधुवंशी सिंहोंमें परस्पर घोर युद्ध होने लगा
ఆ తరువాత క్రోధంతో ఉప్పొంగిన ఏనుగు-సింహాల పోరాటంలా, కురు వంశపు మరియు మధు (యాదవ) వంశపు ఆ సింహసమ వీరుల మధ్య పరస్పరం ఘోర యుద్ధం చెలరేగింది.
Verse 363
दुर्योधन: प्रत्यविध्यत् कुपितो दशभि: शरै: । तत्पश्चात् कुपित हुए दुर्योधनने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये दस बाणोंद्वारा रणदुर्मद सात्यकिको घायल कर दिया
ఆపై కోపంతో ఉన్న దుర్యోధనుడు ధనుస్సును పూర్తిగా లాగి విడిచిన పది బాణాలతో రణోన్మత్తుడైన సాత్యకిని గాయపరిచాడు.
Verse 386
आकर्णपूर्णनिशितैर्विव्याध त्रिंशता शरै: । राजन! तब हँसते हुए आपके पुत्रने धनुषको कानतक खींचकर छोड़े हुए तीस तीखे बाणोंद्वारा रणभूमिमें सात्यकिको क्षत-विक्षत कर डाला
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అప్పుడు నీ కుమారుడు నవ్వుతూ ధనుస్సును చెవివరకు లాగి ముప్పై పదునైన బాణాలను విడిచెను; ఆ బాణాలతో రణభూమిలో సాత్యకిని గాయపరచి చిద్రముచేసెను.
Verse 563
पज्चालानां नरव्याप्रान् मत्स्यांश्व पुरुषर्षभान् । इससे भीमसेन अत्यन्त कुपित हो उठे और सुतपुत्र कर्णके साथ घोर युद्ध करने लगे। इस प्रकार जब वह युद्ध चल रहा था
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధం ఉద్ధృతంగా సాగుచుండగా భీమసేనుడు కోపాగ్నితో దహించుకొని సూతపుత్రుడు కర్ణునితో ఘోర ద్వంద్వయుద్ధం చేయసాగెను. అదే సమయంలో ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు కూడా క్రోధంతో నిండిపోయి నరవాఘ్రులైన పాంచాల వీరులను, పురుషర్షభులైన మత్స్య యోధులను ఉద్దేశించి ఇలా పలికెను—
Verse 626
भीमसेनपुरोगाश्चाप्पेकत: पर्यवारयन् । एक ओरसे पांचाल वीर तीखे बाणोंसे द्रोणाचार्यको मारने लगे और दूसरी ओरसे भीमसेन आदि वीरोंने उन्हें घेर रखा था
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుని ముందుంచి ఒక వైపు నుండి వీరులు ద్రోణుని చుట్టుముట్టిరి; మరొక వైపు నుండి పాంచాల వీరులు పదునైన బాణాలను వర్షింపజేసి ద్రోణాచార్యుని సంహరించుటకు దాడి చేసిరి. ఈ విధంగా ఆయన ఒకేసారి దాడికి గురై చుట్టుముట్టబడెను.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.