Adhyaya 26

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्‌गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं यणेशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्‌गीतोपनिषद्‌: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें अर्जुनविषादयोग नामक पहला अध्याय पूरा हुआ

సంజయుడు పలికెను—ఇలా కరుణతో ఆవృతుడై, కన్నీళ్లతో నిండిన వ్యాకుల నేత్రాలతో, శోకంలో కుంగిపోయిన ఆ అర్జునునితో మధుసూదనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्‌ । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन

శ్రీభగవానుడు పలికెను—హే అర్జునా! ఈ విషమ సమయంలో నీకు ఈ మోహం ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఇది ఆర్యుల ఆచారం కాదు; ఇది స్వర్గప్రదం కాదు; ఇది అపకీర్తికరం.

Verse 3

क्लैब्यं मा सम गम: पार्थ नैतत्‌ त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रे हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप

హే పార్థా! నపుంసకత్వంలో పడిపోకు; అది నీకు తగదు. హే పరంతపా! హృదయంలోని ఈ తుచ్ఛ దౌర్బల్యాన్ని విడిచి లేచి నిలువు।

Verse 4

अजुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभ्रि: प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन

అర్జునుడు పలికెను—హే మధుసూదన! యుద్ధరంగంలో నేను బాణాలతో భీష్మ పితామహుని, ద్రోణాచార్యుని ఎదిరించి ఎలా పోరాడగలను? హే అరిసూదన! వారు ఇద్దరూ పూజనీయులు; వారిపై ఆయుధం ఎత్తగానే నా అంతఃకరణం వెనుకడుగు వేస్తుంది।

Verse 5

अर्जुन बोले--हे मधुसूदन! मैं रणभूमिमें किस प्रकार बाणोंसे भीष्मपपितामह और द्रोणाचार्यके विरुद्ध लडूँगा? क्योंकि हे अरिसूदन! वे दोनों ही पूजनीय हैं ।।

అర్జునుడు పలికెను—హే మధుసూదన! యుద్ధభూమిలో నేను బాణాలతో భీష్మ పితామహుని, ద్రోణాచార్యుని ఎదిరించి ఎలా యుద్ధం చేయగలను? హే అరిసూదన! వారు ఇద్దరూ పూజనీయులు. ఈ మహానుభావ గురువులను చంపక ఈ లోకంలో భిక్షాన్నమే తినడం నాకు శ్రేయస్కరం; ఎందుకంటే గురువులను చంపి ఇక్కడ నేను రక్తంతో మసకబారిన ధన-కామభోగాలనే అనుభవిస్తాను।

Verse 6

सम्बन्ध-- इस प्रकार अपना निश्चय प्रकट कर देनेपर भी जब जअर्जुनको संतोष नहीं हुआ और अपने निश्चयमें शंका उत्पन्न हो गयी

అర్జునుడు పలికెను—మాకు ఏది శ్రేయస్కరమో తెలియదు: యుద్ధం చేయడమా, చేయకపోవడమా. అలాగే మేము గెలుస్తామో, వారు మమ్మల్ని గెలుస్తారో కూడా తెలియదు. ఎవరిని చంపి మేము జీవించాలనికూడా కోరము, ఆ ధృతరాష్ట్రపుత్రులే—మన బంధువులే—మన ఎదుట యుద్ధానికి నిలిచారు।

Verse 7

महाभारत-- शरणागत अर्जुन कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव: पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: | यच्छेय: स्यानिश्ितं ब्रूहि तन्‍्मे शिष्यस्ते5हं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्‌ ।।

అర్జునుడు పలికెను—దైన్యదోషం నా స్వభావాన్ని కప్పివేసింది; ధర్మం విషయంలో నా మనస్సు మోహగ్రస్తమైంది. అందువల్ల నేను మిమ్మల్ని అడుగుతున్నాను—నాకు నిశ్చయంగా శ్రేయస్కరమైనది ఏదో చెప్పండి. నేను మీ శిష్యుణ్ని; మీ శరణు పొందాను—నాకు ఉపదేశించండి।

Verse 8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्‌ यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्‌ । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्‌

అర్జునుడు పలికెను—నా ఇంద్రియాలను ఎండబెట్టే ఈ శోకాన్ని తొలగించే ఏ ఉపాయమూ నాకు కనిపించడం లేదు; భూమిపై అపరాజితమైన, సమృద్ధమైన రాజ్యాన్ని పొందినా, దేవతలపై అధిపత్యం లభించినా కూడా।

Verse 9

संजय उवाच एवमुक्‍्त्वा हृषीकेशं गुडाकेश: परंतप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह

సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! నిద్రను జయించిన అర్జునుడు (గుడాకేశుడు) అంతర్యామి శ్రీకృష్ణునితో ఇలా చెప్పి, మళ్లీ శ్రీగోవిందునితో “నేను యుద్ధం చేయను” అని స్పష్టంగా చెప్పి మౌనమయ్యెను।

Verse 10

तमुवाच हृषीकेश: प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्म ध्ये विषीदन्‍तमिदं वच:,हे भरतवंशी धृतराष्ट्र! अन्तर्यामी श्रीकृष्ण महाराज दोनों सेनाओंके बीचमें शोक करते हुए उस अर्जुनको हँसते हुए-से यह वचन बोले

ఓ భరతవంశీయ ధృతరాష్ట్రా! రెండు సేనల మధ్య శోకంలో కుంగిపోయిన అర్జునునితో అంతర్యామి శ్రీకృష్ణుడు స్వల్ప హాస్యంతో ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 11

सम्बन्ध-- उपर्युक्ति प्रकारसे चिन्तामग्न अर्जुनने जब भगवान्‌के शरण होकर अपने महान्‌ शोककी निवृत्तिका उपाय पूछा और यह कहा कि इस लोक और परलोकका राज्ययसुख इस शोककी निवृत्तिका उपाय नहीं है; तब अर्जुनको अधिकारी समझकर उसके शोक और मोहको सदाके लिये नष्ट करनेके उद्देश्यसे भगवान्‌ पहले नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनपूर्वक सांख्ययोगकी दृष्टिसे भी युद्ध करना कर्तव्य है, ऐसा प्रतिपादन करते हुए सांख्यनिष्ठाका वर्णन करते हैं-- श्रीभगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचचस्त्वं प्रज्ञावादांश्न भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता:,श्रीभगवान्‌ बोले--हे अर्जुन! तू न शोक करनेयोग्य मनुष्योंके लिये शोक करता है और पण्डितोंके-से वचनोंको कहता है; परंतु जिनके प्राण चले गये हैं, उनके लिये और जिनके प्राण नहीं गये हैं, उनके लिये भी पण्डितजन शोक नहीं करते

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ అర్జునా! శోకించవలసినవారు కానివారికై నీవు శోకిస్తున్నావు, పైగా జ్ఞానుల వలె మాటలు పలుకుతున్నావు; కానీ ప్రాణాలు విడిచినవారికీ, ఇంకా ప్రాణాలు ఉన్నవారికీ—పండితులు శోకించరు।

Verse 12

सम्बन्ध-- पहले भगवान्‌ आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन करके आत्मदृष्टिसे उनके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध करते हैं-- न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा: । न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्‌

ఏ కాలంలోనూ నేను లేనివాడిని కాదు; నీవు లేనివాడివి కాదు; ఈ రాజులూ లేనివారు కాదు. అలాగే ఇకపై మనమందరం ఉండము అన్నదీ కాదు।

Verse 13

देहिनो5स्मिन्‌ यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्दति

ఈ దేహంలో దేహధారి ఆత్మకు బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం ఎలా కలుగుతాయో, అలాగే అది మరొక దేహాన్ని కూడా పొందుతుంది; ఈ విషయంలో ధీరుడు మోహపడడు।

Verse 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदा: । आगमापायिनो&नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत

హే కుంతీపుత్రా! ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు శీతోష్ణాలు, సుఖదుఃఖాలు కలుగుతాయి. అవి వచ్చి పోయేవి, అనిత్యమైనవి; కాబట్టి హే భారతా! వాటిని సహనంతో భరించు.

Verse 15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सो$मृतत्वाय कल्पते

హే పురుషోత్తమా! ఈ ఇంద్రియ-విషయసంయోగాలు ఎవడిని కలవరపెట్టవో, సుఖదుఃఖాలలో సమభావంతో నిలిచే ధీరుడు—అతడే అమృతత్వానికి, అనగా మోక్షానికి, అర్హుడు.

Verse 16

सम्बन्ध-- बारहवें और तेरहवें श्लोकोंमें भगवान्‌ने आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन किया तथा चौदहवें श्लोकमें इच्ध्रियोंके साथ विषयोंके संयोगोंको अनित्य बतलाया; किंतु आत्मा क्‍यों नित्य है और ये संयोग क्‍यों अनित्य हैं? इसका स्पष्टीकरण नहीं किया गया; अतएव इस श*लोकमें भगवान्‌ नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनकी रीति बतलानेके लिये दोनोंके लक्षण बतलाते हैं-- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोडन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि:

అసత్తుకు నిజమైన భావం లేదు; సత్తుకు అభావం లేదు. ఈ రెండింటి పరమ తత్త్వాన్ని తత్త్వదర్శులు గ్రహించారు.

Verse 17

अविनाशि तु तद्‌ विद्धि येन सर्वमिदं ततम्‌ । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्रित्‌ कर्तुमहति

ఈ సమస్త జగత్తు ఏద్వారా వ్యాపించి ఉందో, దానిని అవినాశిగా తెలుసుకో. ఈ అవ్యయాన్ని నాశనం చేయగల శక్తి ఎవరికీ లేదు.

Verse 18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता: शरीरिण:3 | अनाशिनोथप्रमेयस्य तस्माद्‌ युध्यस्व भारत,इस नाशरहित, अप्रमेय, नित्यस्वरूप जीवात्माके ये सब शरीर नाशवान्‌ कहे गये हैं। इसलिये हे भरतवंशी अर्जुन! तू युद्ध कर

ఈ దేహాలు అంతమున్నవని చెప్పబడుతున్నాయి; దేహధారి ఆత్మ నిత్యమైనది, అనాశి, అప్రమేయం. కాబట్టి హే భారతా! యుద్ధం చేయు.

Verse 19

सम्बन्ध-- अजुनने जो यह बात कही थी कि “मैं इनको मारना नहीं चाहता और यदि वे मुझे मार डालें तो वह मेरे लिये क्षेमतर होगा” उसका समाधान करनेके लिये अगले शलोकोमें आत्माको मरने या मारनेवाला मानना अज्ञान है

ఆత్మను హంతకుడిగా భావించేవాడూ, దీనిని హతమైనదిగా భావించేవాడూ—ఇద్దరూ సత్యాన్ని గ్రహించరు; ఎందుకంటే ఆత్మ నిజంగా ఎవ్వరినీ చంపదు, ఎవ్వరిచేతా చంపబడదు।

Verse 20

न जायते प्रियते वा कदाचि- न्ञायं भूत्वा भविता वा न भूय: । अजो नित्य: शाश्वतो<यं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

ఈ ఆత్మ ఎప్పుడూ జన్మించదు, ఎప్పుడూ మరణించదు; పుట్టి మళ్లీ పుట్టేదీ కాదు। ఇది అజుడు, నిత్యుడు, శాశ్వతుడు, పురాతనుడు; శరీరం హతమైనా ఇది హతం కాదు।

Verse 21

वेदाविनाशिन नित्यं य एनमजमव्ययम्‌ । कथं स पुरुष: पार्थ कं घातयति हन्ति कम्‌

హే పార్థ! ఈ ఆత్మను అవినాశి, నిత్య, అజ, అవ్యయమని తెలిసిన వాడు—ఎలా ఎవ్వరిని చంపించగలడు? ఎలా ఎవ్వరిని చంపగలడు?

Verse 22

सम्बन्ध-- यहाँ यह शंका होती है कि आत्माका जो एक शरीरसे सम्बन्ध छूटकर दूसरे शरीरसे सम्बन्ध होता है

మనిషి జీర్ణమైన వస్త్రాలను విడిచి కొత్తవాటిని ధరించినట్లే, దేహి (జీవాత్మ) పాత శరీరాలను విడిచి ఇతర కొత్త శరీరాలను పొందుతుంది।

Verse 23

सम्बन्ध-- आत्माका स्वरूप दुर्विज्ञेग होनेके कारण पुनः तीन श*लोकॉद्वारा प्रकारान्‍्तरसे उसकी नित्यता

శస్త్రాలు ఈ ఆత్మను కోయలేవు, అగ్ని దీనిని కాల్చలేడు; నీరు దీనిని తడిపి కరిగించలేడు, గాలి దీనిని ఎండబెట్టలేడు।

Verse 24

अच्छेद्योडयमदाह्मोडयमक्लेद्यो5शोष्य एव च | नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलो5यं सनातन:

ఈ ఆత్మను చీల్చలేరు; ఈ ఆత్మను కాల్చలేరు, తడిపలేరు, ఎండబెట్టలేరు. ఇది నిత్యము, సర్వవ్యాపకము, అచలము, స్థిరము, సనాతనము.

Verse 25

भीष्मपर्वणि तु पञ्चविंशो5ध्याय:ः

ఈ ఆత్మ అవ్యక్తము, అచింత్యము, వికారం లేనిదని చెప్పబడుతుంది. కాబట్టి దీనిని ఈ విధంగా తెలిసికొని నీవు శోకించుటకు అర్హుడవు కాదు.

Verse 26

सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकोंमें भगवानूने आत्माको अजन्मा और अविनाशी बतलाकर उसके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध किया: अब दो श*लोकोद्रारा आत्माको औपचारिकरूपसे जन्मने-मरनेवाला माननेपर भी उसके लिये शोक करना अनुचित है; ऐसा सिद्ध करते हैं-- अथ चैन नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्‌ । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमरहसि

కానీ నీవు ఈ ఆత్మను ఎల్లప్పుడూ పుట్టేదిగా, ఎల్లప్పుడూ చచ్చేదిగా భావించినా, ఓ మహాబాహో, అయినా నీవు ఈ విధంగా శోకించుటకు అర్హుడవు కాదు.

Verse 27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येडर्थे न त्वं शोचितुमरहसि

పుట్టినవానికి మరణం నిశ్చితం; మరణించినవానికి మళ్లీ జననం నిశ్చితం. కాబట్టి తప్పనిసరి అయిన ఈ విషయంలో నీవు శోకించుటకు అర్హుడవు కాదు.

Verse 28

सम्बन्ध-- अब अगले “्लोकमें यह सिद्ध करते हैं कि प्राणियोंके शरीरोंको उद्देश्य करके भी शोक करना नहीं बनता-- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत | अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

హే భారతవంశజా! సమస్త జీవులు ఆరంభంలో అవ్యక్తమై ఉంటారు, మధ్యలో మాత్రమే వ్యక్తమవుతారు, అంతంలో మళ్లీ అవ్యక్తమవుతారు. అప్పుడు అక్కడ విలాపానికి ఏముంది?

Verse 29

सम्बन्ध-- आत्मतत्त्व अत्यन्त दुर्बोध होनेके कारण उसे समझानेके लिये भगवान्‌ने उपर्युक्त शलोकोद्वारा भिन्न-भिन्न प्रकारसे उसके स्वरूपका वर्णन किया: अब अगले शलोकमें उस आत्मतत्त्वके दर्शन

ఎవరో అరుదైన మహాత్ముడు ఈ ఆత్మను ఆశ్చర్యంలా దర్శిస్తాడు; మరొక అరుదైనవాడు దానిని ఆశ్చర్యంలా వర్ణిస్తాడు; ఇంకొక అర్హుడు ఆశ్చర్యంలా వింటాడు; అయినా విన్నాక కూడా చాలామంది దానిని నిజంగా గ్రహించరు—అంత సూక్ష్మమూ దుర్గ్రాహ్యమూ అయినది ఆత్మతత్త్వం।

Verse 30

देही नित्यमवध्यो<यं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमहसि,हे अर्जुन! यह आत्मा सबके शरीरमें सदा ही अवध्य है। इस कारण सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये तू शोक करनेके योग्य नहीं है

హే భారత! ప్రతి దేహంలో ఉన్న ఈ దేహి ఆత్మ నిత్యమూ అవధ్యమే; అందుచేత సమస్త ప్రాణుల విషయమై నీవు శోకించవలసిన అవసరం లేదు।

Verse 31

सम्बन्ध-- यहाँतक भगवान्‌ने सांख्ययोगयके अनुसार अनेक युक्तियोंद्वारा नित्य शुद्ध. बुद्ध

నీ స్వధర్మాన్ని కూడా దృష్టిలో పెట్టుకొని నీవు కంపించకూడదు; ఎందుకంటే క్షత్రియునికి ధర్మయుద్ధం కన్నా శ్రేయస్కరమైన మరొక కర్తవ్యము లేదు।

Verse 32

यदृच्छया चोपपन्न॑ स्वर्गद्वारमपावृतम्‌ । सुखिन: क्षत्रिया: पार्थ लभन्ते युद्धमीदूशम्‌

హే పార్థ! యాదృచ్ఛికంగా లభించి, స్వర్గద్వారం తెరిచినట్లైన ఇటువంటి యుద్ధాన్ని భాగ్యవంతులైన క్షత్రియులే పొందుతారు।

Verse 33

अथ चेत्‌ त्वमिमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि,किन्तु यदि तू इस धर्मयुक्त युद्धको नहीं करेगा तो स्वधर्म और कीर्तिको खोकर पापको प्राप्त होगा

కానీ నీవు ఈ ధర్మయుక్త సంగ్రామాన్ని చేయకపోతే, అప్పుడు నీ స్వధర్మమును, కీర్తిని విడిచి పాపాన్ని పొందుతావు।

Verse 34

अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेडव्ययाम्‌ । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मिरणादतिरिच्यते,तथा सब लोग तेरी बहुत कालतक रहनेवाली अपकीर्तिका भी कथन करेंगे और माननीय पुरुषके लिये अपकीर्ति मरणसे भी बढ़कर है

సర్వ ప్రాణులు నీ అక్షయ అపకీర్తిని కూడా చెప్పుకొంటారు. గౌరవింపబడినవానికి అపకీర్తి మరణం కన్నా కూడా ఘోరమైనది.

Verse 35

भयाद्‌ रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथा: । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्‌

మహారథులు నీవు భయంతో యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగావని భావిస్తారు. మరియు ఎవరి దృష్టిలో నీవు ఒకప్పుడు ఎంతో గౌరవింపబడినవాడవో, వారి కళ్లలోనే నీవు ఇప్పుడు లఘుత్వాన్ని పొందుతావు.

Verse 36

अवाच्यवादांश्न बहून्‌ वदिष्यन्ति तवाहिता: । निन्दन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम्‌

నీ శత్రువులు నీ సామర్థ్యాన్ని నిందిస్తూ నీపై అనేక అవాచ్య వాక్యాలు విసురుతారు. దానికన్నా ఎక్కువ దుఃఖం ఇంకేముంటుంది?

Verse 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्‌ । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय:

యుద్ధంలో హతుడైతే స్వర్గాన్ని పొందుతావు; గెలిచితే భూమి రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తావు. కాబట్టి, ఓ కౌంతేయా, యుద్ధానికి దృఢనిశ్చయంతో లేచి నిలువు.

Verse 38

सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकम्ों भगवान्‌ने युद्धका फल राज्ययुख या स्वर्गकी प्राप्तितक बतलाया

సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చేసి, లాభనష్టాలు, జయాపజయాలను కూడా సమంగా భావించి, ఆపై యుద్ధానికి నిమగ్నమవు. ఈ విధంగా యుద్ధం చేస్తే నీవు పాపాన్ని పొందవు.

Verse 39

सम्बन्ध-- यहॉतक भगवान्‌ने सांख्ययोगके सिद्धान्तसे तथा क्षात्रधर्मकी दृष्टिसे युद्धका औचित्य सिद्ध करके अर्जुनकों समतापूर्वक युद्ध करनेके लिये आज्ञा दी! अब कर्मयोगके सिद्धान्तसे युद्धका औचित्य बतलानेके लिये कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करते हैं-- एषा ते5भिहिता सांख्ये बुद्धियोंगे त्विमां शूणू । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि

సంజయుడు పలికెను—సాంఖ్య (వివేకజ్ఞానం) దృష్టితో ఈ బుద్ధి నీకు చెప్పబడింది; ఇప్పుడు దీనిని కర్మయోగంగా వినుము. ఓ పార్థా! ఈ బుద్ధితో యుక్తుడవై నీవు కర్మజ బంధనాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టగలవు—కర్తవ్యాన్ని ఆచరించి ఫలబంధానికి లోబడవు.

Verse 40

सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करके अब उसका रहस्यपूर्ण महत्त्व बतलाते हैं-- नेहाभिक्रमनाशो<स्ति प्रत्यवायोः न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्‌

ఈ కర్మయోగంలో ఆరంభం నశించదు; దీనివల్ల విరుద్ధమైన దోషఫలమూ కలగదు. ఈ ధర్మాన్ని స్వల్పమాత్రం ఆచరించినా మహాభయంనుండి—ముఖ్యంగా జన్మమరణ భయంనుండి—రక్షిస్తుంది.

Verse 41

सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगका महत्त्व बतलाकर अब उसके आचरणकी विधि बतलानेके लिये पहले उस कर्मयोगरें परम आवश्यक जो सिद्ध कर्मयोगीकी निश्चयात्मिका स्थायी समबुद्धि है. उसका और कर्मयोगरमें बाधक जो सकाम मनुष्योंकी भिन्न-भिन्न बुद्धियाँ हैं; उनका भेद बतलाते हैं-- व्यवसायात्तमिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा हानन्ताश्च बुद्धयो5व्यवसायिनाम्‌

హే కురునందన అర్జునా! ఈ కర్మయోగంలో నిశ్చయాత్మకమైన బుద్ధి ఒక్కటే; కానీ నిశ్చయం లేని, కోరికలతో చలించేవారి బుద్ధులు అనేక శాఖలుగా విస్తరించి అంతులేనివిగా ఉంటాయి.

Verse 42

सम्बन्ध-- अब तीन श्लोकोंगें सकाम भावको त्याज्य बतलानेके लिये सकाम मनुष्योंके स्वभाव; सिद्धान्त और आचार-व्यवहारका वर्णन करते हैं-- यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चित: । वेदवादरता: पार्थ नान्यदस्तीति वादिन:

హే పార్థా! అవివేకులు ఈ పుష్పిత (ఆడంబరమైన) వాక్యాలను పలుకుతారు—వేదవాదాలలో మునిగిపోయి ‘ఇదికంటే మించినది ఏదీ లేదు’ అని చెప్పేవారు.

Verse 43

कामात्मान: स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्‌ । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति

హే అర్జునా! కోరికలే స్వభావమైనవారు, స్వర్గాన్నే పరమ లక్ష్యంగా భావించేవారు, జన్మను మరియు కర్మఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పే—భోగం, ఐశ్వర్యం పొందుటకై—అనేక ప్రత్యేక క్రియలతో నిండిన ఉపదేశాలను ప్రచారం చేస్తారు.

Verse 44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापह्तचेतसाम्‌ | व्यवसायात्मिका बुद्धि: समाधौ न विधीयते

భోగభోగ్యాలు, ఐశ్వర్యాల పట్ల ఆసక్తి కలిగి, ఆ (ప్రలోభపూరితమైన, ఫలప్రద వాగ్దానాల) వాక్యాలచే మనస్సు అపహరింపబడినవారికి సమాధిలో స్థిరపరచే ఏకనిష్ఠ, దృఢబుద్ధి ఏర్పడదు।

Verse 45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्दन्दो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्‌

హే అర్జునా! వేదాలు ప్రధానంగా త్రిగుణాల పరిధిలోనే వ్యవహరిస్తాయి; కాబట్టి నీవు త్రిగుణాతీతుడవు కావాలి. హర్ష-శోకాది ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడై, నిత్య శుద్ధసత్త్వంలో స్థిరుడై, యోగక్షేమాల పట్ల నిర్లిప్తుడై, ఆత్మవశుడవు కావాలి।

Verse 46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान्‌ सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मगस्प विजानत:

చుట్టూ నీరు సమృద్ధిగా లభించినప్పుడు చిన్న బావి ఎంతవరకు ఉపయోగపడుతుందో, బ్రహ్మాన్ని తత్త్వంగా తెలిసిన బ్రాహ్మణునికి సమస్త వేదాలు అంతవరకే ఉపయోగపడతాయి।

Verse 47

सम्बन्ध-- इस प्रकार समबुद्धिरूप कर्मगोगका और उसके फलका महत्त्व बतलाकर अब दो श्लोकोर्ें भगवान्‌ कर्मयोगका स्वरूप बतलाते हुए अर्जुनको कर्मयोगर्ें स्थित होकर कर्म करनेके लिये कहते हैं-- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सड्रो5स्त्वकर्मणि

నీకు అధికారం కేవలం కర్మ చేయడంలోనే ఉంది; ఫలాలపై ఎప్పుడూ లేదు. కాబట్టి కర్మఫలమే కారణమని భావించి కర్మ చేయకు; అలాగే అకర్మ పట్ల కూడా నీకు ఆసక్తి కలగనీయకు।

Verse 48

योगस्थ: कुरु कर्माणि सज्ुूं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते

హే ధనంజయా! ఆసక్తిని విడిచి యోగంలో స్థితుడై కర్తవ్యకర్మలను చేయి. సిద్ధి-అసిద్ధుల్లో సమబుద్ధితో ఉండు—ఈ సమత్వమే యోగమని చెప్పబడుతుంది।

Verse 49

सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगकी प्रक्रिया बतलाकर अब सकामभावकी निन्‍्दा और समभावरूप बुद्धियोगका महत्त्व प्रकट करते हुए भगवान्‌ अर्जुनिको उसका आश्रय लेनेके लिये आज्ञा देते हैं-- दूरेण हाावरं कर्म बुद्धियोगाद्‌्र धनंजय । बुद्धो शरणमन्विच्छ कृपणा: फलहेतव:

సంజయుడు పలికెను—కర్మయోగ విధానాన్ని వివరించిన తరువాత, భగవంతుడు ఇప్పుడు కోరికలతో చేయబడే కర్మను నిందించి, సమత్వబుద్ధియోగ మహిమను వెల్లడిస్తూ అర్జునునికి దానిలో శరణు పొందమని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు— “ఓ ధనంజయా! బుద్ధియోగంతో పోలిస్తే స్వార్థఫలాపేక్షతో చేసే కర్మ ఎంతో నీచమైనది. కనుక సమబుద్ధిలోనే శరణు వెదుకు; ఫలహేతువులై కర్మచేసేవారు దయనీయులు—లాభనష్ట బంధనంలో చిక్కినవారు.”

Verse 50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्‌ योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम्‌

సంజయుడు పలికెను—“సమబుద్ధితో యుక్తుడైన వాడు ఈ జీవితంలోనే పుణ్యమూ పాపమూ—రెండింటినీ—వదులుతాడు; అంటే వాటి బంధక ఫలితాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. కనుక సమత్వరూప యోగంలో నిమగ్నమవు; యోగమే కర్మలలో కౌశలం—బంధనం లేకుండా కర్మ చేయుట యొక్క విద్య.”

Verse 51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिण: । जन्मबन्धविनिर्मुक्ता: पद गच्छन्त्यनामयम्‌र

సంజయుడు పలికెను—“ఎందుకంటే సమబుద్ధితో యుక్తులైన జ్ఞానులు కర్మల నుండి పుట్టే ఫలాన్ని త్యజించి జన్మబంధన నుండి విముక్తులై, వికారం లేని అనామయ పరమపదాన్ని పొందుతారు.”

Verse 52

सम्बन्ध-- भगवान्‌ने कर्मयोगके आचरणद्वारय अनामय पदकी प्राप्ति बतलायी

సంజయుడు పలికెను—“నీ బుద్ధి మోహరూపమైన మడుగును పూర్తిగా దాటి పోయినప్పుడు, అప్పుడే వినబడినదానిపట్ల కూడా, ఇంకా వినవలసినదానిపట్ల కూడా—ఇహలోక పరలోక భోగప్రతిజ్ఞలన్నిటిపట్ల—నీలో నిర్వేదం, వైరాగ్యం కలుగుతుంది.”

Verse 53

श्रुतिविप्रतिपन्ना* ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि

సంజయుడు పలికెను—“వివిధ వాక్యాలు విని గందరగోళానికి లోనైన నీ బుద్ధి, పరమాత్మలో నిశ్చలంగా స్థిరపడినప్పుడు, సమాధిలో కూడా అచలంగా నిలిచినప్పుడు, నీవు యోగాన్ని పొందుతావు—అంటే పరమాత్మతో నీకు నిత్య సంయోగం కలుగుతుంది.”

Verse 54

सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकोंगें भगवान्‌ूने यह बात कही कि जब वुम्हारी बुद्धि परमात्मामें निश्चल ठहर जायगी

అర్జునుడు అన్నాడు—హే కేశవా! సమాధిలో స్థితుడైన స్థితప్రజ్ఞుని లక్షణం ఏమిటి? అతడు ఎలా మాట్లాడతాడు? ఎలా కూర్చుంటాడు? ఎలా నడుస్తాడు?

Verse 55

अर्जुन बोले--हे केशव! समाधिमें स्थित परमात्माको प्राप्त हुए स्थिरबुद्धि पुरुषका क्या लक्षण है? वह स्थिरबुद्धि पुरुष कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है? ।।

శ్రీభగవానుడు అన్నాడు—హే పార్థా! మనస్సులో పుట్టిన సమస్త కోరికలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, ఆత్మలోనే ఆత్మచేత సంతుష్టుడై ఉన్నప్పుడు అతడు స్థితప్రజ్ఞుడని చెప్పబడతాడు.

Verse 56

सम्बन्ध-- अब दी “लोकोमें स्थितप्रज्ञ कैसे बोलता है” इस दूसरे प्रश्नका उत्तर दिया जाता है-- दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह: । वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते

దుఃఖాలలో మనస్సు కలత చెందని వాడు, సుఖాలలో ఆసక్తి లేని వాడు, రాగం-భయం-కోపం విడిచిన వాడు—అటువంటి ముని స్థితధీ అని చెప్పబడతాడు.

Verse 57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्‌ तत्‌ प्राप्प शुभाशुभम्‌ । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता

ఎవడు ఎక్కడైనా ఆసక్తిలేనివాడై, శుభమో అశుభమో ఏది పొందినా ఆనందించడు, ద్వేషించడు—అతని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా స్థాపితమై ఉంటుంది.

Verse 58

सम्बन्ध-- अब भगवान्‌ 4वह कैसे बैठता है?” इस तीसरे प्रश्नका उत्तर देते हैं यदा संहरते चायं कूर्मो5ड्रानीव सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

కూర్మము తన అవయవాలను అన్ని వైపులా లోపలికి ముడుచుకున్నట్లే, ఈ వ్యక్తి ఇంద్రియాలను ఇంద్రియవిషయాల నుండి పూర్తిగా ఉపసంహరించుకున్నప్పుడు—అతని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా స్థాపితమై ఉంటుంది.

Verse 59

सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में तीसरे प्रश्षका उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञके बैठनेका प्रकार बतलाकर अब उसमें होनेवाली शंकाओंका समाधान करनेके लिये अन्य प्रकारसे किये जानेवाले इन्द्रियसंयमकी अपेक्षा स्थितप्रज्ञके इन्द्रियसंयमकी विलक्षणता दिखलाते हैं-- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन: । रसवर्ज रसो<प्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते

ఇంద్రియభోగాలను వదిలిన వాడి దగ్గర నుంచి విషయాలు తొలగిపోతాయి గాని, వాటి పట్ల మిగిలే ‘రసం’—ఆసక్తి—తొలగదు. కానీ పరమ తత్త్వాన్ని దర్శించినవాడికి ఆ అంతర్గత తృష్ణ కూడా నివృత్తమై పోతుంది.

Verse 60

सम्बन्ध-- आसक्तिका नाश और इन्द्रियसंयम नहीं होनेसे क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- यततो हापि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चित: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मन:

హే కౌంతేయా! వివేకవంతుడు ఎంతగా యత్నించినా, ఈ ఉద్ధత స్వభావమున్న ఇంద్రియాలు అతని మనస్సును బలవంతంగా లాక్కుంటాయి.

Verse 61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पर: । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता

అందుచేత ఆ సమస్త ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, యోగస్థుడై, నన్నే పరమ లక్ష్యంగా భావించి ధ్యానంలో కూర్చోవాలి; ఎందుకంటే ఎవరి ఇంద్రియాలు వశంలో ఉంటాయో, వారి ప్రజ్ఞ స్థిరంగా నిలుస్తుంది.

Verse 62

सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे मनसहित इन्द्रियॉको वशर्मोें न करनेसे और भगवत्परायण न होनेसे क्या हानि है? यह बात अब दो *लोकोंमें बतलायी जाती है-- ध्यायतो विषयान्‌ पुंस: सड़स्तेषूपजायते । सड्त्‌ संजायते काम: कामात्‌ क्रोधोडभिजायते

విషయాలను ధ్యానిస్తూ ఉండే మనిషికి వాటిపట్ల ఆసక్తి కలుగుతుంది; ఆసక్తి నుంచి కోరిక పుడుతుంది; కోరికకు అడ్డుపడితే కోపం పుడుతుంది.

Verse 63

क्रोधाद्‌ भवति सम्मोह: सम्मोहात्‌ स्मृतिविशभ्रम: । स्मृतिभ्रंशाद्‌ बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्‌ प्रणश्यति

కోపం వల్ల మోహం కలుగుతుంది; మోహం వల్ల స్మృతి భ్రమిస్తుంది; స్మృతి భ్రంశం వల్ల బుద్ధి నశిస్తుంది; బుద్ధి నశిస్తే మనిషి పతనమవుతాడు.

Verse 64

सम्बन्ध--इस प्रकार मनसहित इन्द्रियोंको वशर्ें न करनेवाले मनुष्यके पतनका क्रम बतलाकर अब भगवान्‌ :स्थितप्रज्ञ योगी कैसे चलता है” इस चौथे प्रश्कका उत्तर आरम्भ करते हुए पहले दो शलोकोरमें जिसके मन और इन्रियाँ वशरमें होते हैं. ऐसे साधकद्वारा विषयोंगें विचरण किये जानेका प्रकार और उसका फल बतलाते हैं-- रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियै श्षरन्‌ । आत्मवश्यैर्विधियात्मा प्रसादमधिगच्छति

కాని అంతఃకరణం తన అధీనంలో ఉన్న సాధకుడు, రాగద్వేషరహితంగా నియంత్రిత ఇంద్రియాలతో విషయాలలో సంచరిస్తూ అంతఃశాంతి, ప్రసన్నత (ప్రసాదం)ను పొందుతాడు.

Verse 65

प्रसादे सर्वदु:ःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो हाशु बुद्धि: पर्यवतिछते

అంతఃకరణంలో ప్రసన్నత (ప్రసాదం) కలిగినప్పుడు అతని సమస్త దుఃఖాలు నశిస్తాయి; ప్రసన్నచిత్తుడైన కర్మయోగి బుద్ధి త్వరగా చెల్లాచెదురైన దారులనుండి మరలీ ఒక పరమాత్మలోనే స్థిరపడుతుంది.

Verse 66

सम्बन्ध--इस प्रकार मन और इन्द्रियोंको वशर्में करके अनासक्तभावसे इन्द्रियोंद्रारा व्यवहार करनेवाले साधकको युख

మనస్సు, ఇంద్రియాలను జయించని అयुक्तునికి నిశ్చయాత్మక బుద్ధి ఉండదు; అతనిలో ధ్యానభావన కూడా ఉండదు. భావనలేనివానికి శాంతి లేదు; శాంతిలేనివానికి సుఖం ఎక్కడి నుంచి?

Verse 67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनो5नु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि

విషయాలలో సంచరించే ఇంద్రియాలలో మనస్సు ఏ ఇంద్రియాన్ని అనుసరిస్తుందో, ఆ ఒక్క ఇంద్రియమే అयुक्तుని ప్రజ్ఞను హరించేస్తుంది—నీటిలో నడిచే పడవను గాలి కొట్టుకుపోయినట్లుగా.

Verse 68

तस्माद्‌ यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

కాబట్టి, ఓ మహాబాహో! ఎవరి ఇంద్రియాలు ఇంద్రియవిషయాల నుండి అన్ని విధాలా నియంత్రించబడ్డాయో, అతనిదే స్థిరమైన ప్రజ్ఞ.

Verse 69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने:

సర్వభూతాలకు రాత్రివలె అనిపించే స్థితిలో సంయమి యోగి జాగ్రత్తగా ఉంటాడు; భూతాలు జాగ్రత్తగా ఉండే స్థితి తత్త్వదర్శి మునికి రాత్రివలె కనిపిస్తుంది.

Verse 70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्धत्‌ तद्वत्‌ कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्रोति न कामकामी

ఎలా అనేక నదుల జలాలు నిత్యం నిండుతూ కూడా అచలప్రతిష్ఠిత సముద్రంలో ప్రవేశించి దానిని కలవరపెట్టవో, అలాగే అన్ని కోరికలు ఎవరిలో ప్రవేశించినా అంతఃకలత కలగనివాడు—అతడే శాంతిని పొందుతాడు; భోగాలకోసం తపించేవాడు కాదు.

Verse 71

सम्बन्ध-- स्थितप्रज्ञ कैसे चलता है?” अर्जुनका यह चौथा प्रश्न परमात्माको प्राप्त हुए पुरुषके विषयमें ही था; किंतु यह प्रश्न आचरणविषयक होनेके कारण उसके उत्तरमें चौंसठवें *लोकसे यहॉतक किस प्रकार आचरण करनेवाला मनुष्य शीघ्र स्थितप्रज्ञ बन सकता है, कौन नहीं बन सकता और जब मनुष्य स्थितप्रज्ञ हो जाता है उस समय उसकी कैसी स्थिति होती है--ये सब बातें बतलायी ययीं। अब उस चौथे प्रश्नका स्पष्ट उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञ पुरुषके आचरणका प्रकार बतलाते हैं-- विहाय कामान्‌ य: सर्वान्‌ पुमां श्वरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकार: स शान्तिमधिगच्छति

సర్వ కోరికలను విడిచి, నిరాసక్తుడై సంచరించే వాడు—మమకారరహితుడు, అహంకారరహితుడు—అతడే శాంతిని పొందుతాడు.

Verse 72

जो पुरुष सम्पूर्ण कामनाओंको त्यागकर ममतारहित, अहंकाररहित और स्पृहारहित हुआ विचरता है, वही शान्तिको प्राप्त होता है अर्थात्‌ वह शान्तिको प्राप्त है ।।

ఓ పార్థా! ఇదే బ్రాహ్మీ స్థితి; దీనిని పొందిన యోగి ఇక మోహానికి లోనుకాడు. అంతకాలంలో కూడా ఇందులో స్థిరంగా ఉండి బ్రహ్మనిర్వాణం (మోక్షం) పొందుతాడు.