Adhyaya 19
समुद्रवर्णनम् (Description of the Ocean) — Kadrū and Vinatā approach the sea
Upa-parva: Astīka Upākhyāna (Nāga–Vinata–Kadrū Episode)
Sauti narrates that, at dawn, the sisters Kadrū and Vinatā—agitated by their wager-bound circumstances—set out to see the horse Uccaiḥśravas. They reach the ocean and the chapter unfolds as an extended cosmographic description: the sea is portrayed as the treasury of waters, filled with timiṅgila and other great fish, makaras, turtles and crocodiles, vast whirlpools and terrifying sounds, and incessant wave-motion likened to dancing. It is named the mine of jewels (ratnākara), the abode of Varuṇa, and a pleasing dwelling of nāgas, while also being linked to netherworld fire imagery (pātāla-jvalana) and danger to living beings. The text further overlays theological memory: references evoke amṛta as a supreme source, the boar-form associated with lifting the earth, and Viṣṇu’s yoganidrā, thereby integrating natural description with mythic-theological indexing. The chapter ends with the sisters swiftly proceeding onward after beholding the deep, immeasurable, roaring ocean illuminated like the sky.
Chapter Arc: समुद्रमन्थन के फल—अमृत—पर देव और दानव दोनों की दृष्टि टिकती है; उसी क्षण यह स्पष्ट हो जाता है कि अमृत का पात्र केवल पेय नहीं, प्रभुत्व का निर्णय है। → विष्णु नर के सहित मोहिनी-रूप धारण कर दानवों को मोहित करते हैं और अमृत को उनके हाथों से छीनकर देवगणों तक पहुँचा देते हैं। दानवों को छल का बोध होते ही रणभूमि में परिघ, मुष्टि और पर्वतों तक से प्रहार होने लगता है; आकाश तक शब्द गूँजता है और युद्ध उग्र होता जाता है। → राहु (दानव) देववेष में अमृत पीने बैठता है, पर अमृत कण्ठ तक ही पहुँचा होता है कि चन्द्र और सूर्य उसे पहचानकर देवहित में उद्घाटित कर देते हैं; विष्णु का सुदर्शन चक्र क्रुद्ध होकर उसे काट देता है—अमृत-युद्ध का निर्णायक क्षण। → देवगण विष्णु से प्राप्त अमृत पीकर अजेय-से हो उठते हैं; दानव पराजित होकर समुद्र और भूमिगत आश्रयों की ओर भागते हैं। मन्दराचल को देवता सम्मानपूर्वक उसके स्थान पर लौटा देते हैं; मेघ जैसे अपने मार्ग पर लौटते हैं और देवों में महान् हर्ष छा जाता है। → अमृत-निधि की रक्षा का दायित्व इन्द्र (किरीटी) को सौंपा जाता है—पर अमृत के कारण उत्पन्न वैर की आग भविष्य में किस रूप में लौटेगी, यह संकेत बनकर रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ शलोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं) नशा (0) आज अत +- एकोनविशो< ध्याय: देवताओंका अमृतपान
సౌతి పలికెను—అమృతం వారి చేతులనుంచి జారిపోగానే దైత్యదానవులు సమూహమయ్యారు. ఉత్తమ కవచాలు, నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి, ఏకమై దేవతలపై దాడి చేశారు.
Verse 2
ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहित: प्रभु:
అప్పుడు పరాక్రమశాలి ప్రభువు దేవుడు విష్ణువు నరునితో కలిసి దానవేంద్రుల నుండి ఆ అమృతాన్ని తీసుకొని అపహరించాడు. ఆ అపహరణ జరిగిన వెంటనే ఘోర యుద్ధసంభావనతో తుముల కలకలం చెలరేగగా, దేవతలు విష్ణువుని నుండి అమృతాన్ని పొందుకొని త్రాగడం ప్రారంభించారు.
Verse 3
ततो देवगणा: सर्वे पपुस्तदमृतं तदा । विष्णो: सकाशात् सम्प्राप्य सम्भ्रमे तुमुले सति
అప్పుడు తుముల కలకలం నెలకొన్న వేళ, విష్ణువుని నుండి పొందిన ఆ అమృతాన్ని దేవగణమంతా త్రాగారు.
Verse 4
ततः पिबत्सु तत्काल देवेष्वमृतमीप्सितम् । राहुविबुधरूपेण दानव: प्रापिबत् तदा,जिस समय देवता उस अभीष्ट अमृतका पान कर रहे थे, ठीक उसी समय राहु नामक दानवने देवतारूपसे आकर अमृत पीना आरम्भ किया
తర్వాత దేవతలు కోరుకున్న అమృతాన్ని త్రాగుతున్న వేళ, రాహు అనే దానవుడు దేవరూపం ధరించి వచ్చి, అప్పుడే అమృతాన్ని త్రాగడం ప్రారంభించాడు.
Verse 5
तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा । आखापयातं चन्द्रसूर्या भ्यां सुराणां हितकाम्यया,वह अमृत अभी उस दानवके कण्ठतक ही पहुँचा था कि चन्द्रमा और सूर्यने देवताओंके हितकी इच्छासे उसका भेद बतला दिया
ఆ దానవుని కంఠానికి అమృతం చేరగానే, దేవతల హితాన్ని కోరుతూ చంద్రుడు, సూర్యుడు అతని నిజస్వరూపాన్ని వెల్లడించారు.
Verse 6
ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् | चक्रायुधेन चक्रेण पिबतो5मृतमोजसा,तब चक्रधारी भगवान् श्रीहरिने अमृत पीनेवाले उस दानवका मुकुटमण्डित मस्तक चक्रद्वारा बलपूर्वक काट दिया
అప్పుడు చక్రాయుధుడైన భగవంతుడు, బలంగా అమృతం త్రాగుతున్న ఆ దానవుని కిరీటభూషిత శిరస్సును తన చక్రంతో ఛేదించాడు.
Verse 7
भगवान् विष्णुने चक्रसे राहुका सिर काट दिया तच्छैलशुज्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत् | चक्रच्छिन्न॑ं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम्
శౌనకుడు పలికెను—భగవాన్ విష్ణువు తన చక్రంతో రాహువు శిరస్సును ఛేదించాడు. ఆ దానవుని మహాశిరస్సు పర్వతశిఖరంలా కనిపించింది. చక్రచ్ఛిన్నమై అది ఆకాశంలోకి ఎగసి అత్యంత భయంకరంగా గర్జించింది.
Verse 8
तत् कबन्धं पपातास्य विस्फुरदू धरणीतले । सपर्वतवनद्दीपां दैत्यस्याकम्पयन् महीम्,किंतु उस दैत्यका वह धड़ धरतीपर गिर पड़ा और पर्वत, वन तथा द्वीपोंसहित समूची पृथ्वीको कैँपाता हुआ तड़फड़ाने लगा
అప్పుడు ఆ దైత్యుని శిరస్సులేని ధడము కంపిస్తూ భూమిమీద పడిపోయింది. అది పర్వతాలు, వనాలు, ద్వీపాలతో కూడిన సమస్త భూమిని కంపింపజేసింది.
Verse 9
ततो वैरविनिर्बन्ध: कृतो राहुमुखेन वै । शाश्वतश्रन्द्रसूर्या भ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ,तभीसे राहुके मुखने चन्द्रमा और सूर्यके साथ भारी एवं स्थायी वैर बाँध लिया; इसीलिये वह आज भी दोनोंपर ग्रहण लगाता है
అప్పటినుంచి రాహువు తన నోటితోనే చంద్రసూర్యులతో ఘోరమైన, శాశ్వతమైన వైరం కట్టుకున్నాడు. అందుకే అతడు ఇప్పటికీ వారిద్దరినీ గ్రసిస్తాడు—అదే గ్రహణం.
Verse 10
विहाय भगवांश्षापि स्त्रीरूपमतुलं हरि: । नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान् समकम्पयत्
ఆపై భగవాన్ హరి తన అతులమైన స్త్రీరూపాన్ని విడిచి, నానావిధ భయంకర ఆయుధాలతో దానవులను తీవ్రంగా కంపింపజేశాడు.
Verse 11
ततः प्रवृत्त: संग्राम: समीपे लवणाम्भस: । सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान्,फिर तो क्षारसागरके समीप देवताओं और असुरोंका सबसे भयंकर महासंग्राम छिड़ गया
ఆపై లవణసముద్ర సమీపంలో దేవతలు మరియు అసురుల మధ్య అత్యంత ఘోరమైన మహాసంగ్రామం ప్రారంభమైంది.
Verse 12
प्रासाश्न विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रश: । तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्रा: शस्त्राणि विविधानि च
రెండు పక్షాల మీద సహస్రాల సంఖ్యలో పదునైన, విస్తారమైన భల్లాలు వర్షంలా పడసాగాయి. అలాగే సుతీక్ష్ణాగ్ర తోమరాలు మరియు నానావిధ శస్త్రాలు కూడా కురిసాయి.
Verse 13
ततोअसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले
అప్పుడు చక్రంతో చీల్చబడిన అసురులు విపరీతంగా రక్తం వాంతి చేసుకున్నారు. ఖడ్గం, శక్తి, గదల దెబ్బలకు గాయపడి వారు నేలపై కూలిపోయారు.
Verse 14
छिन्नानि पट्टिशैश्वैव शिरांसि युधि दारुणै: | तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा
ఆ భయంకర యుద్ధంలో తప్త స్వర్ణమాలలతో అలంకరించబడిన శిరస్సులు ఘోరమైన పట్టిశాలతో నరికివేయబడి నిరంతరం రణభూమిపై పడుతూనే ఉన్నాయి.
Verse 15
रुधिरेणानुलिप्ताजड़ा निहताश्न महासुरा: । अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते
రక్తంతో పూతపూసిన దేహాలతో హతమైన ఆ మహాసురులు రణభూమిలో అలా పడి ఉన్నారు—గెరువు వంటి ధాతువులతో ఎర్రబడిన పర్వతశిఖరాల వలె.
Verse 16
हाहाकार: समभवत् तत्र तत्र सहस्रशः । अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति
సంధ్య వేళ సూర్యమండలం ఎర్రబడుతుండగా, శస్త్రాలతో పరస్పరం నరికించుకుంటున్న సహస్ర యోధుల హాహాకారం అక్కడక్కడా అన్ని దిక్కులా మార్మోగింది.
Verse 17
परिघैरायसैस्तीकणै: संनिकर्षे च मुष्टिभि: । निध्नतां समरे<न्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्
ఆ సమరభూమిలో దేవతలు, దానవులు పదునైన ఇనుప పరీఘాలతో పరస్పరం కొట్టుకొనుచుండిరి; దగ్గరకు చేరగానే ముష్టియుద్ధంలో పడిరి. వారి పరస్పర ఆఘాత-ప్రత్యాఘాతాల ఘోరధ్వని ఆకాశాన్నే తాకినట్లు ప్రతిధ్వనించెను।
Verse 18
छिन्धि भिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च । व्यश्रूयन्त महाघोरा: शब्दास्तत्र समन्तत:
ఆ రణభూమిలో నలుమూలల నుండీ అత్యంత భయంకరమైన కేకలు వినిపించెను—“నరికివేయి! చీల్చివేయి! దూసుకుపో! పడగొట్టు! వెంబడించు!”—యుద్ధోన్మాదం ధర్మసంకోచాన్ని మరుగున పెట్టినట్లుగా।
Verse 19
एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये । नरनारायणौ देवी समाजग्मतुराहवम्
ఇలా అత్యంత భయంకరమైన తుముల యుద్ధం సాగుచుండగా, దేవి! భగవాన్ విష్ణువు యొక్క రెండు రూపాలు—నర, నారాయణ—యుద్ధభూమికి చేరిరి।
Verse 20
तत्र दिव्यं धनुर्दष्टवा नरस्य भगवानपि । चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्,भगवान् नारायणने वहाँ नरके हाथमें दिव्य धनुष देखकर स्वयं भी दानवसंहारक दिव्य चक्रका चिन्तन किया
అక్కడ నరుని చేతిలోని దివ్య ధనుస్సును చూచి, దానవసూదనుడైన భగవాన్ విష్ణువు కూడా ఆ దివ్య చక్రాన్ని మనసులో ధ్యానించెను।
Verse 21
ततोअम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् । विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शन॑ संयति भीमदर्शनम्
అనంతరం కేవలం చింతనమాత్రముననే శత్రువులకు తాపం కలిగించు మహాతేజస్సుగల చక్రం ఆకాశమార్గమున వచ్చి ఆయన చేతిలో ప్రత్యక్షమయ్యెను. అది సూర్యాగ్నులవలె జ్వలించుచుండెను; దాని వృత్తాకార ధార ఎక్కడా మందగించదు, అడ్డుపడదు. పేరు ‘సుదర్శన’మైనా, యుద్ధంలో శత్రువులకు అది భీమదర్శనమై కనిపించెను।
Verse 22
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकर करिकरबाहुरच्युत: । मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवान् महाप्रभं परनगरावदारणम्
ఆ భయంకరమైన చక్రం ప్రజ్వలిత అగ్నివలె దగదగలాడే కాంతితో అక్కడికి చేరింది. శత్రువుల మహానగరాలను ధ్వంసం చేసే శక్తి దానిలో ఉంది. అప్పుడు ఏనుగు తొండంలాంటి విస్తారమైన భుజాలు గల అచ్యుతుడు, అప్రతిహత వేగసంపన్నుడైన భగవాన్ నారాయణుడు ఆ పరమ తేజస్సు, మహాబలమున్న ఆయుధాన్ని దానవసేనపై విసిరాడు—ధర్మవిరోధులకు నిర్ణాయక వినాశాన్ని కలిగించుటకు.
Verse 23
तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुन: पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा । विदारयद् दितिदनुजान् सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे
ఆ మహాసమరంలో పురుషోత్తముడైన శ్రీహరి చేత నడిపింపబడిన ఆ చక్రం ప్రళయాగ్నివలె జ్వలించిపోయింది. మహావేగంతో అది మళ్లీ మళ్లీ వారి సేనపై పడుతూ, వేలాది దైత్యదానవులను చీల్చి చెండాడింది.
Verse 24
दहत् क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिहत् प्रसह तानसुरगणान् न््यकृन्तत । प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्
శ్రీహరి చేత నడిపింపబడిన సుదర్శన చక్రం కొన్నిసార్లు ప్రజ్వలిత అగ్నివలె లపలపలాడే జ్వాలలతో అసురగణాలను నాకినట్లుగా దహించి భస్మం చేసేది; మరికొన్నిసార్లు నిర్దాక్షిణ్య బలంతో వారిని ముక్కలు ముక్కలుగా నరికేది. యుద్ధభూమిలో అది ఆకాశంలోనూ భూమిపైనూ తిరుగుతూ, పిశాచంలా మళ్లీ మళ్లీ రక్తాన్ని త్రాగుతున్నట్లు కనిపించింది.
Verse 25
तथासुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहु: सुरगणमार्दयंस्तदा । महाबला विगलितमेघवर्चस: सहस्रशों गगनमभिप्रपद्य ह
అదేవిధంగా, ధైర్యం చెదరని మహాబలసంపన్న అసురులు—నీరు లేని చిందరించిన మేఘాలవలె తెల్లగా కనిపించేవారు—ఆ సమయంలో వేల సంఖ్యలో ఆకాశంలోకి ఎగసి, శిలాఖండాలు మరియు పర్వతాలను వర్షింపజేస్తూ దేవగణాన్ని మళ్లీ మళ్లీ బాధించసాగారు.
Verse 26
अथाम्बराद् भयजननाः: प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिण: । महाद्रय: परिगलिताग्रसानव: परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वना:
ఆపై ఆకాశం నుండి ఎరుపు, పసుపు, నీలం మొదలైన అనేక రంగుల మేఘరూపాల్లా కనిపించే, వృక్షాలతో కూడిన భయంకరమైన మహాపర్వతాలు భూమిపై పడసాగాయి. వాటి ఎత్తైన శిఖరాలు కరుగుతూ కూలిపోతుండగా, అవి పరస్పరం వేగంగా ఢీకొని ఘోర గర్జనలాంటి శబ్దాన్ని చేసాయి.
Verse 27
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समनन््ततः । परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भूशमभिसम्प्रवर्तिते
అప్పుడు మహాపర్వతాలు కూలి అన్ని వైపులా ఢీకొనడంతో అడవులతో కూడిన భూమి కంపించసాగింది. ఆ యుద్ధరంగంలో దేవాసురులు పరస్పరం లక్ష్యంగా చేసుకొని పదేపదే ఘోరంగా గర్జించగా, చుట్టూ భయంకర సంహారం వెల్లువెత్తింది.
Verse 28
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- महेषुभिर्गगननपथं समावृणोत् । विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभि: महाभयेडसुरगणविग्रहे तदा
అప్పుడు ఆ మహాభయంకర దేవాసుర సంగ్రామంలో భగవాన్ నరుడు ఉత్తమ స్వర్ణభూషిత అగ్రభాగములు గల, రెక్కలున్న మహాబాణములతో ఆకాశమార్గమంతటిని కప్పివేశాడు; బాణప్రహారంతో పర్వతశిఖరాలు చీలిపోయాయి.
Verse 29
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुरा: प्रविविशुरद्दिता: सुरै: । वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशम्य ते
తర్వాత దేవతల చేత పీడింపబడిన ఆ మహాసురులు, ఆకాశంలో సంచరిస్తూ యజ్ఞాగ్నిలా జ్వలించే సుదర్శన చక్రం తమపై కోపించిందని విని, భూమి లోపలకూ ఉప్పు నీటి సముద్రంలోకూ దూరి దాగుకున్నారు.
Verse 30
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दर: स्वमेव देशं गमित: सुपूजित: । विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वशः ततो गता: सलिलधरा यथागतम्
ఆపై దేవతలు విజయాన్ని పొందిన తరువాత మంద్రపర్వతాన్ని గౌరవంతో దాని స్వస్థానానికి చేర్చారు. అనంతరం అమృతధారులైన ఆ దేవతలు సింహనాదం చేసి, ఆకాశమూ స్వర్గమూ అన్ని వైపులా మార్మోగేలా చేసి, వచ్చినట్లే తమ తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
Verse 31
ततो<मृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुरा: परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् | ददौ च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरै: सह
అప్పుడు ఆ విజయంతో దేవతలకు పరమమైన, విస్తారమైన ఆనందం కలిగింది. వారు అమృతాన్ని సక్రమంగా భద్రపరిచారు. తరువాత బలభిద్ ఇంద్రుడు అమరులతో కలిసి, ఆ అమృతనిధిని కాపాడుటకు కిరీటధారి భగవాన్ నరునికి అప్పగించాడు.
Frequently Asked Questions
The opening frames a vow-and-wager constraint: the sisters’ agitation indicates an ethical pressure where rivalry and claimed outcomes generate coercive obligations, setting up later questions about truth, manipulation, and responsibility.
The ocean is presented as morally neutral yet causally overwhelming—immeasurable, resource-bearing, and dangerous—suggesting that human agency operates within larger forces (nature, fate-like consequence, and divine memory) that demand prudence and restraint.
No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its function is primarily descriptive and contextual, serving as a narrative and cosmographic bridge that amplifies the gravity of subsequent actions in the nāga-related storyline.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.