Adhyaya 103

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) प्यास बक। अफि्-"कऋा द्र्याधेकशततमो< ध्याय: भीष्मके द्वारा स्वयंवरसे काशिराजकी कन्याओंका हरण

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయ! చిత్రాంగదుడు హతుడైన తరువాత, చిన్న తమ్ముడు విచిత్రవీర్యుడు ఇంకా బాలుడై ఉండగా, సత్యవతీ సలహా ప్రకారం భీష్ముడు ఆ రాజ్యాన్ని పరిరక్షించి పాలించెను.

Verse 2

सम्प्राप्तयौवनं दृष्टवा भ्रातरं धीमतां वर: । भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्‌

తమ్ముడు విచిత్రవీర్యుడు యౌవనానికి చేరినట్లు చూసి, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు అతని వివాహం గురించి మనస్సు పెట్టెను.

Verse 3

अथ काशिपतेर्भीष्म: कन्यास्तिस््रो5प्सरोपमा: | शुश्राव सहिता राजन्‌ वृण्वाना वै स्वयंवरम्‌

అప్పుడు, ఓ రాజా, కాశీాధిపతికి అప్సరసలవలె సౌందర్యవతులైన మూడు కుమార్తెలు ఉన్నారని, వారు ముగ్గురూ కలిసి స్వయంవరంలో వరుణ్ని ఎంచుకోబోతున్నారని భీష్ముడు విన్నాడు.

Verse 4

ततः स रथियनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित्‌ । जगामानुमते मातु: पुरीं वाराणसीं प्रभु:,तब माता सत्यवतीकी आज्ञा ले रथियोंमें श्रेष्ठ शत्रुविजयी भीष्म एकमात्र रथके साथ वाराणसीपुरीको गये

అనంతరం రథవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన, శత్రుజయుడైన భీష్ముడు తల్లి సత్యవతీ అనుమతి పొందించి, ఒక్క రథంతోనే ప్రభువులా వారాణసీ నగరానికి బయలుదేరాడు.

Verse 5

तत्र राज्ञ: समुदितान्‌ सर्वतः समुपागतान्‌ | ददर्श कन्यास्ताश्नैव भीष्म: शान्तनुनन्दन:

అక్కడ శాంతనునందనుడైన భీష్ముడు, అన్ని దిక్కుల నుంచీ వచ్చిన రాజుల సమూహం కూడి ఉన్నదనీ, ఆ కన్యలూ స్వయంవర సభలో ఉన్నదనీ చూశాడు.

Verse 6

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वश:ः । एकाकिन तदा भीष्म॑ वृद्ध शान्तनुनन्दनम्‌

ఆ సమయంలో అన్ని వైపులా రాజుల పేర్లు ప్రకటిస్తూ వారి పరిచయం జరుగుతుండగా, అప్పుడే వృద్ధుడైన శాంతనునందన భీష్ముడు ఒంటరిగా అక్కడికి వచ్చాడు.

Verse 7

सोद्वेगा इव तं॑ दृष्टवा कन्या: परमशोभना: । अपाक्रामन्त ता: सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया

అతన్ని చూసి ఆ పరమసుందరీ కన్యలు కలవరపడినట్లయ్యారు; ‘ఇతడు వృద్ధుడు’ అన్న ఆలోచనతోనే వారు అందరూ పక్కకు తప్పుకొని దూరంగా వెళ్లిపోయారు.

Verse 8

वृद्ध: परमधर्मात्मा वलीपलितधारण: । कि कारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभ:

వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ కూడిన ఆ నీచ రాజులు పరస్పరం నవ్వుకుంటూ ఇలా అన్నారు—“భరతవంశంలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు పరమధర్మాత్ముడని ప్రసిద్ధి. ఇప్పుడు అతడు వృద్ధుడు—దేహంలో ముడతలు, కేశాలు తెల్లబడ్డాయి. మరి ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చాడు? ఇతడు నిర్లజ్జుడే అనిపిస్తున్నాడు. ప్రతిజ్ఞను అబద్ధం చేసి లోకమధ్య ఏమని చెప్పగలడు—ఎలా ముఖం చూపగలడు? భీష్ముడు జీవితాంతం బ్రహ్మచారి అన్న కీర్తి భూమండలమంతా వ్యర్థంగానే వ్యాపించింది.”

Verse 9

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु कि वदिष्यति भारत | ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! లోకాలలో ‘ప్రతిజ్ఞాభంగుడు’ అని పేరుపడిన వాడు తన పరిరక్షణకు ఏమని చెప్పగలడు? అప్పుడు భూమిపై భీష్ముడు ‘జీవితాంతం బ్రహ్మచారి’ అన్న ఖ్యాతి కూడా వ్యర్థమై అర్థహీనమవుతుంది.

Verse 10

वैशम्पायन उवाच क्षत्रियाणां वच: श्र॒त्वा हम भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं-- ! क्षत्रियोंकी ये बातें सुनकर भीष्म अत्यन्त कुपित हो उठे

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! క్షత్రియుల మాటలు విని భీష్ముడు అత్యంత కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు.

Verse 11

भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ता: प्रभु: । उवाच च महीपालान्‌ राजज्जलदनि:स्वन:

అప్పుడు పరాక్రమశాలి ప్రభువైన భీష్ముడు స్వయంగా ఆ కన్యలను వరిచెను. మేఘగర్జనవలె గంభీర స్వరంతో సమస్త రాజులను ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 12

रथमारोप्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर: । आहूय दान कन्यानां गुणवद्भ्य: स्मृतं बुध:

అప్పుడు యోధులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు ఆ కన్యలను రథంపై ఎక్కించాడు. సమస్త రాజులను పిలిచి, మేఘగర్జనవలె గంభీర వాణితో జ్ఞానులు స్మరించిన నియమాన్ని ప్రకటించాడు—“యథాశక్తి వస్త్రాభరణాలతో కన్యను అలంకరించి, గుణవంతుడైన వరుణ్ని ఆహ్వానించి, తగిన దానంతో కూడి కన్యాదానం చేయుట ధర్మమని స్మృతులు చెప్పాయి.”

Verse 13

अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि । प्रयच्छन्त्यपरे कन्या मिथुनेन गवामपि

వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! కొందరు యథాశక్తి కన్యను అలంకరించి ధనదానములు చేసి ఆమెను వివాహార్థం ఇస్తారు. మరికొందరు గోవుల జంటతో కూడ కన్యను ఇస్తారు.

Verse 14

वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येडनुमान्य च । प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते

వైశంపాయనుడు పలికెను—కొంతమంది నిర్ణీత ధనమిచ్చి కన్యను పొందుతారు; కొందరు బలప్రయోగంతో; మరికొందరు పరస్పర సమ్మతితో. కొందరు నిర్లక్ష్యములో లేదా అచేతనములో ఉన్న కన్యను ఎత్తుకుపోతారు; మరికొందరు వరకన్యలను సమీకరించి గృహస్థధర్మాన్ని పాటిస్తామని ప్రమాణం చేయించి, ఆపై కన్యాపితృపూజతో అలంకృత కన్యను విధివిధానంగా దానంగా స్వీకరించి భార్యను పొందుతారు.

Verse 15

आर्ष विधि पुरस्कृत्य दारान्‌ विन्दन्ति चापरे । अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను—కొంతమంది ఆర్షవిధిని ప్రధానంగా ఉంచి, యజ్ఞంలో ఋత్విజునికి దక్షిణగా కన్యను ఇచ్చి భార్యను పొందుతారు. పండితులు దీనిని వివాహాల ఎనిమిదవ రకమని పేర్కొన్నారు; మీరు అందరూ దీన్ని గ్రహించండి.

Verse 16

स्वयंवरं तु राजन्या: प्रशंसन्त्युपयान्ति च | प्रमथ्य तु हृतामाहुज्यायसीं धर्मवादिन:

వైశంపాయనుడు పలికెను—క్షత్రియులు స్వయంవరాన్ని ప్రశంసించి దానికెళ్తారు. అయితే ధర్మవాదులు చెబుతారు—యోధునికి మరింత శ్రేయస్కరం ఏమనగా, సమస్త ప్రత్యర్థి రాజులను జయించి కన్యను అపహరించడం.

Verse 17

ता इमा: पृथिवीपाला जिहीषामि बलादित: । ते यतथ्वं परं शक्‍त्या विजयायेतराय वा

వైశంపాయనుడు పలికెను—హే భూపాలులారా! నేను ఈ కన్యలను ఇక్కడి నుండి బలప్రయోగంతో తీసుకుపోవాలని ఉద్దేశించాను. కాబట్టి మీ పరమశక్తితో నన్ను ఆపడానికి ప్రయత్నించండి—విజయం గానీ పరాజయం గానీ ఏదైనా కావచ్చు.

Verse 18

स्थितो<हं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चय: । एवमुक्त्वा महीपालान्‌ काशिराजं च वीर्यवान्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఓ రాజులారా! యుద్ధానికి దృఢనిశ్చయంతో నేను ఇక్కడ నిలిచియున్నాను.” అని చెప్పి, కురువంశశ్రేష్ఠుడైన మహావీరుడు భీష్ముడు అక్కడ కూడిన రాజులను—ప్రత్యేకంగా కాశీరాజును—సంబోధించాడు. తాను ఎత్తి తన రథంపై కూర్చోబెట్టిన కన్యలను వెంటబెట్టుకొని, అందరినీ సవాలు చేస్తూ, ఆ స్థలమునుండి వేగంగా బయలుదేరెను.

Verse 19

सर्वा: कन्या: स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम्‌ | आमन्त्रय च स तान्‌ प्रायाच्छीघ्रं कन्या: प्रगृह् ता:

కౌరవవీరుడు భీష్ముడు ఆ కన్యలందరినీ తన రథంపై ఎక్కించి, ఆ రాజులను సంబోధించి సవాలు చేసి, కన్యలను తన అధీనంలో ఉంచుకొని వేగంగా బయలుదేరెను.

Verse 20

ततस्ते पार्थिवा: सर्वे समुत्पेतुरमर्षिता: । संस्पृशन्तः स्वकान्‌ बाहून्‌ दशन्तो दशनच्छदान्‌

అప్పుడు ఆ రాజులందరూ అవమానాన్ని సహించలేక కోపంతో లేచి దూకిరి. తమ భుజాలను తట్టుకుంటూ, పెదవులను పళ్లతో కొరికుతూ ఉగ్రంగా నిలిచిరి.

Verse 21

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुडज्चताम्‌ । आमुज्चतां च वर्माणि सम्भ्रम: सुमहानभूत्‌,सब लोग जल्दी-जल्दी अपने आभूषण उतारकर कवच पहनने लगे। उस समय बड़ा भारी कोलाहल मच गया

వారు తొందరపడి ఆభరణాలను విప్పి, కవచాలను ధరించసాగిరి; ఆ వేళ మహా కలకలం చెలరేగెను.

Verse 22

ताराणामिव सम्पातो बभूव जनमेजय । भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वश:

ఓ జనమేజయా! ఆ తొందరలో వారి ఆభరణాలు, కవచాలు అన్ని వైపులా జారిపడి చెల్లాచెదురయ్యాయి; ఆకాశం నుండి నక్షత్రాలు రాలుతున్నట్లుగా అనిపించింది.

Verse 23

सवर्मभिर्भूणैश्व प्रकीर्यद्धिरितस्तत: । सक्रोधामर्षजिद्य भ्रूकूषायीकृतलोचना:

వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! ఆతురతతో కదులుచుండగా వారి కవచాలు, ఆభరణాలు ఇటు అటు చెల్లాచెదురుగా పడిపోయెను; ఆకాశమండలమునుండి నక్షత్రాలు విరిగి విరిగి కింద పడుతున్నట్లుగా అనిపించెను. అనేక యోధుల వర్మములు, రత్నాభరణములు చుట్టూ చిందర వందరగా పడ్డవి. కోపమూ అవమానబోధమూ చేత వారి కనుబొమ్మలు ముడుచుకొని, కన్నులు ఎర్రబడెను. సారథులు వేగముగా శోభన రథములను సిద్ధపరచి, ఉత్తమ అశ్వములను జూచి; ఆ రథములపై అధిరోహించి, సర్వప్రకార ఆయుధములతో సన్నద్ధులై, ఆయుధములను ఎత్తుకొని ఆ వీరులు కురునందనుడైన భీష్ముని వెంబడించిరి. తదనంతరం, జనమేజయా, ఆ రాజులకును భీష్మునికును మధ్య ఘోర సంగ్రామము చెలరేగెను—ఒక్కడు అనేకులపై—తుములమై, లోమహర్షకమై, భయంకరమై।

Verse 24

सूतोपक्लृप्तान्‌ रुचिरान्‌ सदश्वैरुपकल्पितान्‌ | रथानास्थाय ते वीरा: सर्वप्रहरणान्विता:

వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! ఆ వీరులు సారథులు సిద్ధపరచిన శోభన రథములపై అధిరోహించిరి; అవి ఉత్తమ అశ్వములతో సమ్యక్‌గా యుక్తములై యుండెను. సర్వప్రకార ఆయుధములతో సన్నద్ధులై, యుద్ధోన్ముఖులై వారు ముందుకు సాగి భీష్ముని వెంబడించిరి. ఆ వేళ వారి ఆతురత, కోపము, క్షత్రియధర్మప్రేరణ—అన్నీ వారిని ఘోర సంగ్రామమునకు నడిపించుచుండెను।

Verse 25

प्रयान्‍्तमथ कौरव्यमनुसखुरुदायुधा: । ततः समभवद्‌ युद्ध तेषां तस्य च भारत । एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ కౌరవుడు (భీష్ముడు) ప్రయాణమగుచుండగా, ఆయుధధారులైన ఆ సహచరులు అతని వెనుక సాగిరి. ఆపై, ఓ భారత (జనమేజయా), వారికీ అతనికీ మధ్య యుద్ధము చెలరేగెను—ఒక్కడికి అనేకులపై—తుములమై, లోమహర్షకమై।

Verse 26

ते त्विषून्‌ साहस्रांस्तस्मिन्‌ युगपदाक्षिपन्‌ | अप्राप्तांश्नैव तानाशु भीष्म: सर्वास्तथान्तरा

వైశంపాయనుడు పలికెను— అప్పుడు ఆ రాజులు భీష్మునిపై ఒకేసారి పది వేల బాణములు విసిరిరి; కాని అవి చేరకమునుపే భీష్ముడు వేగముగా మధ్యలోనే వాటన్నిటిని ఛేదించి పడగొట్టెను।

Verse 27

अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना । ततस्ते पार्थिवा: सर्वे सर्वतः परिवार्य तम्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను— భీష్ముడు మహత్తరమైన, లోమహర్షకమైన బాణవర్షముతో ఆ బాణములను ఛేదించి పడగొట్టెను. ఆపై ఆ రాజులందరు అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి బాణవృష్టి కురిపించిరి।

Verse 28

ववृषु: शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदा: । स तं बाणमयं वर्ष शरैरावार्य सर्वतः

వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఆ రాజులు బాణవర్షం కురిపించారు; మేఘాలు పర్వతంపై వర్షధారలు కురిపించినట్లుగా. కాని రాజా, భీష్ముడు తన శరములతో ఆ బాణమయ వర్షాన్ని అన్ని వైపులా అడ్డగించి, తాకకముందే త్రోసివేసి, చుట్టుముట్టబడినప్పటికీ దాడిని నిలువరించాడు.

Verse 29

ततः सर्वान्‌ महीपालान्‌ पर्यविध्यात्‌ त्रिभिस्त्रिभि: । एकैकस्तु ततो भीष्म राजन्‌ विव्याध पञ्चभि:

అనంతరం భీష్ముడు ఆ రాజులందరినీ మూడు మూడు బాణాలతో గాయపరిచెను. ఆపై, రాజా, వారిలో ప్రతి ఒక్కరూ వరుసగా భీష్ముని ఐదు ఐదు బాణాలతో బేధించారు.

Verse 30

सच तान्‌ प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन्‌ | तद्‌ युद्धमासीत्‌ तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्‌

అప్పుడు భీష్ముడు పరాక్రమం ప్రదర్శిస్తూ వారందరినీ రెండు రెండు బాణాలతో ప్రతివిధించాడు. ఆ యుద్ధం ఘోరమై, కలకలమై, దేవాసుర సంగ్రామంలా కనిపించింది.

Verse 31

पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम्‌ | स धनूषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च

లోకవిఖ్యాత వీరులు చూస్తుండగానే యుద్ధభూమి బాణాలు, శక్తులతో నిండిపోయింది. అప్పుడు భీష్ముడు ధనుస్సులు, ధ్వజాగ్రాలు, కవచాలు, మస్తకాలు సైతం ఛేదించెను.

Verse 32

चिच्छेद समरे भीष्म: शतशो5थ सहस््रश: । तस्याति पुरुषानन्याँललाघवं रथचारिण:

సమరంలో భీష్ముడు వందలకొద్దీ, వేలకొద్దీగా ఛేదించి పడగొట్టెను. రథారూఢుడైన ఆ భీష్ముని అనన్యమైన, అతిమానవ వేగం అందరికీ స్పష్టమైంది.

Verse 33

रक्षणं चात्मन: संख्ये शत्रवो5प्यभ्यपूजयन्‌ । तान्‌ विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभूृतां वर:

వైశంపాయనుడు పలికెను—యుద్ధసంకులంలో స్వయంరక్షణలో భీష్ముని నైపుణ్యాన్ని శత్రువులే సైతం ప్రశంసించారు. ఆ యోధులను రణంలో జయించి, సమస్త శస్త్రధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు కన్యలను వెంటబెట్టుకొని విజయంతో హస్తినాపురం వైపు ప్రయాణమయ్యాడు।

Verse 34

कन्याभि: सहित: प्रायाद्‌ भारतो भारतानू्‌ प्रति । ततस्तं पृष्ठतो राजज्छाल्वराजो महारथ:

కన్యలతో కూడి ఆ భరతవంశీయుడు (భీష్ముడు) భరతుల వైపు బయలుదేరెను. అప్పుడు, ఓ రాజా, మహారథుడైన శాల్వరాజు వెనుకనుండి అతని వెంట వచ్చెను।

Verse 35

अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्म शान्तनवं रणे | वारणं जघने भिन्दन्‌ दन्ताभ्यामपरो यथा

అమేయాత్ముడైన శాంతనునందన భీష్ముడు రణంలో ముందుకు దూసుకెను; ఒక ఏనుగు మరొక ఏనుగుని వెనుకభాగాన్ని దంతాలతో చీల్చినట్లుగా అతడు (శత్రువును) బలంగా దెబ్బతీశెను।

Verse 36

वासितामनुसम्प्राप्तो यूथपो बलिनां वर: । स्त्रीकामस्तिष्ठ तिछेति भीष्ममाह स पार्थिव:

బలవంతుల్లో శ్రేష్ఠుడు, గుంపునాయకుడివలె ఆ రాజు దగ్గరకు వచ్చి, స్త్రీకాంక్షతో భీష్మునితో అన్నాడు—“నిలువు, నిలువు।”

Verse 37

शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदित: । ततः सः पुरुषव्याप्रो भीष्म: परबलार्दन:

మహాబాహువైన శాల్వరాజు అసహ్యక్రోధంతో ప్రేరితుడయ్యెను. అప్పుడు పరబలాన్ని అణచివేసే పురుషవ్యాఘ్రుడైన భీష్ముడు (ఎదుర్కొనుటకు) స్థిరంగా నిలిచెను।

Verse 38

तद्वाक्याकुलित: क्रोधाद्‌ विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌ । विततेषुधनुष्याणिविकुज्चितललाटभृत्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మాటలతో కలత చెందిన భీష్ముడు కోపంతో ధూమరహిత అగ్నివలె జ్వలించాడు. ధనుస్సు బాణములు సిద్ధం చేసుకొని స్థిరంగా నిలిచెను; అతని నుదుటిపై ఘోరమైన భ్రూకుటి పడింది—సవాలును ఎదుర్కొని యోధుని సంయమం తొలగి ధర్మోచిత క్రోధం ఉప్పొంగినట్లు.

Verse 39

क्षत्रधर्म समास्थाय व्यपेतभयसम्भ्रम: । निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथ:,महारथी भीष्मने क्षत्रिय-धर्मका आश्रय ले भय और घबराहट छोड़कर शाल्वकी ओर अपना रथ लौटाया

క్షత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించి, భయ-సంభ్రమాలను విడిచి, ఆ మహారథి భీష్ముడు తన రథాన్ని శాల్వుని వైపు తిప్పెను—సంకోచం కాక ధర్మకర్తవ్యాన్నే ఎంచుకొని.

Verse 40

निवर्तमान त॑ दृष्टवा राजान: सर्व एव ते । प्रेक्षका: समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे,उन्हें लौटते देख सब राजा भीष्म और शाल्वके युद्धमें कुछ भाग न लेकर केवल दर्शक बन गये

అతడు తిరుగుతున్నదాన్ని చూచి, ఆ రాజులందరూ యుద్ధంలో భాగం తీసుకోకుండా భీష్మ-శాల్వ సమాగమ యుద్ధానికి కేవలం ప్రేక్షకులయ్యారు.

Verse 41

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे । अन्योन्यमभ्यवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ

గుంపు మధ్య గర్జించే రెండు బలవంతమైన ఎద్దులవలె, ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం మీదికి దూసుకెళ్లారు. ఇద్దరూ బలం, విక్రమంతో అలంకృతులై ఉన్నారు.

Verse 42

ततो भीष्म शान्तनवं शरै: शतसहस््रश: । शाल्वराजो नरश्रेष्ठ; समवाकिरदाशुगै:,तदनन्तर मनुष्योंमें श्रेष्ठ राजा शाल्व शान्तनुनन्दन भीष्मपर सैकड़ों और हजारों शीघ्रगामी बाणोंकी बौछार करने लगा

అనంతరం నరశ్రేష్ఠుడైన శాల్వరాజు శాంతనునందన భీష్మునిపై వందలూ వేలలూ వేగవంతమైన బాణాలను వర్షింపజేశాడు—అతనిని బాణాలతో కప్పివేసినట్లు.

Verse 43

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्टवा भीष्मं शाल्वेन ते नृपा: । विस्मिता: समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन्‌,शाल्वने पहले ही भीष्मको पीड़ित कर दिया। यह देखकर सभी राजा आश्चर्यचकित हो गये और “वाह-वाह' करने लगे

శాల్వుడు ముందే భీష్ముని బాగా ఒత్తిడి చేసినదాన్ని చూసి ఆ రాజులందరూ ఆశ్చర్యపోయారు; వారు గుమికూడి “సాధు! సాధు!” అని కేకలు వేశారు.

Verse 44

लाघवं तस्‍्य ते दृष्टवा समरे सर्वपार्थिवा: । अपूजयन्त संद्वष्टा वाग्भि: शाल्वं नराधिपम्‌,युद्धमें उसकी फुर्ती देख सब राजा बड़े प्रसन्न हुए और अपनी वाणीद्वारा शाल्वनरेशकी प्रशंसा करने लगे

యుద్ధంలో అతని చురుకుదనాన్ని చూసి రాజులందరూ సంతోషించారు; చూసిన వెంటనే వారు మాటలతో నరాధిపుడైన శాల్వుని సత్కరించి ప్రశంసించారు.

Verse 45

क्षत्रियाणां ततो वाच: ध्रुत्वा परपुरंजय: । क्रुद्ध: शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठ तिछेत्यभाषत

అప్పుడు క్షత్రియుల ఆ మాటలు విని శత్రుపురవిజేత శాంతనునందనుడు భీష్ముడు కోపించి శాల్వునితో—“నిలుచు! నిలుచు!” అని అన్నాడు.

Verse 46

सारथिं चाब्रवीत्‌ क्रुद्धों याहि यत्रैष पार्थिव: । यावदेनं निहन्म्यद्य भुजड़मिव पक्षिराट्‌

తర్వాత కోపంతో అతడు సారథితో—“ఈ రాజు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికే రథాన్ని నడుపు; ఈ రోజే నేను ఇతనిని పక్షిరాజు గరుడుడు సర్పాన్ని పట్టుకునేలా సంహరిస్తాను” అని అన్నాడు.

Verse 47

ततोअस्त्रं वारुणं सम्यग्‌ योजयामास कौरव: । तेनाश्चांश्वतुरो5मृद्नाच्छाल्वराजस्य भूपते

ఆ తరువాత కౌరవ వీరుడు భీష్ముడు సమ్యకంగా వారుణాస్త్రాన్ని సంధించాడు; ఓ రాజా, దానితో శాల్వరాజు రథంలోని నాలుగు గుర్రాలను నలిపివేశాడు.

Verse 48

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराजस्य कौरव: । भीष्मो नृपतिशार्दूल न्‍न्यवधीत्‌ तस्य सारथिम्‌,नृपश्रेष्ठ फिर अपने अस्त्रोंसे राजा शाल्वके अस्त्रोंका निवारण करके कुरुवंशी भीष्मने उसके सारथिको भी मार डाला

కౌరవవంశీయుడైన భీష్ముడు తన అస్త్రాలతో శాల్వరాజుని అస్త్రాలను అడ్డగించి, రాజసింహుడైన భీష్ముడు అతని సారథిని కూడా సంహరించాడు।

Verse 49

अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्‍्यवधीत्‌ तुरगोत्तमान्‌ | कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्म: शान्तनवस्तदा

ఆపై ఐంద్రాస్త్రంతో అతని శ్రేష్ఠమైన అశ్వాలను సంహరించాడు. కన్యల నిమిత్తం యుద్ధం చేస్తూ ఆ సమయంలో శాంతనునందనుడైన నరశ్రేష్ఠ భీష్ముడు శాల్వుని ఓడించాడు।

Verse 50

जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्‌ | ततः शाल्व: स्वनगरं प्रययौं भरतर्षभ

జయించిన తరువాత భీష్ముడు ఆ శ్రేష్ఠ నరపతిని ప్రాణాలతోనే విడిచిపెట్టాడు. ఆపై, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, శాల్వుడు తన నగరానికి తిరిగి వెళ్లాడు।

Verse 51

स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा । राजानो ये च तत्रासन्‌ स्वयंवरदिदृक्षव:

అప్పుడు ఆ రాజు ధర్మానుసారంగా తన రాజ్యాన్ని పాలించసాగాడు. అలాగే అక్కడ స్వయంవరాన్ని చూడాలని కూడిన రాజులందరూ తరువాత తమ తమ దేశాలకు వెళ్లిపోయారు।

Verse 52

स्वान्येव ते5पि राष्ट्राणि जग्मु: परपुरंजया: । एवं विजित्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर:

వారూ—పరపురాలను జయించిన రాజులు—తమ తమ రాజ్యాలకు వెళ్లిపోయారు. ఈ విధంగా ఆ కన్యలను గెలుచుకొని, ప్రహారకులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు ముందుకు సాగాడు।

Verse 53

प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरव: । विचित्रवीर्यों धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను—భీష్ముడు హస్తినాపురమునకు బయలుదేరెను; అక్కడ ధర్మాత్ముడైన కౌరవ రాజు విచిత్రవీర్యుడు ఈ భూమిని పాలించుచుండెను।

Verse 54

यथा पितास्य कौरव्य: शान्तनुर्न॒पसत्तम: । सो<चिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ కౌరవ్యా! నృపశ్రేష్ఠుడైన శాంతనువు ఎలా రాజ్యపాలన చేసెనో, అలాగే ఇతడును పాలించెను; కొద్ది కాలములోనే, ఓ రాజా, ఇతడు ఇతరులను మించిపోయెను।

Verse 55

वनानि सरितश्रैव शैलांश्व विविधान्‌ द्रुमान्‌ । अक्षत: क्षपयित्वारीन्‌ संख्येडसंख्येयविक्रम:

వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు వనములు, నదులు, పర్వతములు, నానావిధ వృక్షములను దాటి ముందుకు సాగెను. తాను అక్షతుడై ఉండి శత్రువులను క్షయపరచెను; సంగ్రామములో అతని విక్రమము లెక్కకు అందనంత అపారము।

Verse 56

आनयामास काश्यस्य सुता: सागरगासुत: । सस्‍्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजा:

వైశంపాయనుడు పలికెను—గంగాపుత్రుడైన ధర్మాత్మ భీష్ముడు కాశీరాజుని కుమార్తెలను తీసికొనివచ్చెను; వారిని కోడళ్లవలెను, తన అనుజ సోదరీమణులవలెను భావించి గౌరవముతో కురుదేశమునకు తీసికొనివచ్చెను।

Verse 57

यथा दुहितरश्वैव परिगृह ययौ कुरून्‌ । आनिन्‍्ये स महाबाहुर्भ्रातु: प्रियचिकीर्षया

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ కన్యలను కుమార్తెలవలె పరిరక్షించుచు కురుదేశమునకు బయలుదేరెను. ఆ మహాబాహు భీష్ముడు తన సోదరునికి ప్రియమగుటకై వారిని తీసికొనివచ్చెను।

Verse 58

ता: सर्वगुणसम्पन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहता:

భీష్ముడు తన పరాక్రమంతో గెలుచుకొని తెచ్చిన సర్వగుణసంపన్నులైన ఆ కన్యలను జ్యేష్ఠభ్రాతగా తన కనిష్ఠభ్రాత విచిత్రవీర్యునికి వధువులుగా అప్పగించాడు.

Verse 59

एवं धर्मेण धर्मज्ञ: कृत्वा कर्मातिमानुषम्‌ | भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे

ఇలా ధర్మజ్ఞుడైన భీష్ముడు ధర్మానుసారంగా మానవసీమలను మించిన మహాకార్యాన్ని చేసి, తన సోదరుడు విచిత్రవీర్యుని వివాహ ఏర్పాట్లను ప్రారంభించాడు.

Verse 60

सत्यवत्या सह मिथ: कृत्वा निश्चयमात्मवान्‌ | विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्म॑ं काशिपते: सुता | ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसलती तदा

ఆత్మనిగ్రహం గల భీష్ముడు సత్యవతితో పరస్పరం సంప్రదించి దృఢనిశ్చయానికి వచ్చి వివాహాన్ని జరిపించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. అప్పుడు కాశీరాజు కుమార్తెలలో జ్యేష్ఠురాలు చిరునవ్వుతో భీష్మునితో ఈ మాటలు పలికింది.

Verse 61

मया सौभपति): पूर्व मनसा हि वृत: पति: । तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्न मे पितु:

ధర్మాత్మా! నేను ముందే మనసులోనే సౌభనగరాధిపతి శాల్వుని భర్తగా వరిస్తూ నిర్ణయించుకున్నాను; అతడూ పూర్వమే నన్ను వరిచాడు. ఇదే నా తండ్రి కోరిక కూడా.

Verse 62

मया वरयितव्यो<भूच्छाल्वस्तस्मिन्‌ स्वयंवरे । एतदू विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर

ఆ స్వయంవరంలో నేను శాల్వునే వరిచాల్సింది. ధర్మజ్ఞా! ఇది తెలిసి ధర్మసారానుసారంగా ఆచరించండి.

Verse 63

एवमुक्तस्तया भीष्म: कन्यया विप्रसंसदि । चिन्तामभ्यगमद्‌ वीरो युक्तां तस्यैव कर्मण:

బ్రాహ్మణుల సభలో ఆ కన్య ఇలా పలికినప్పుడు, వీరుడైన భీష్ముడు అదే వివాహకర్మ విషయంలో ఏది సముచితమో, యుక్తియుక్తమైన మార్గమేమిటో అని ఆలోచనలో పడ్డాడు.

Verse 64

विनिश्ित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैवेंदपारगै: । अनुजने तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपते: सुताम्‌

తాను ధర్మజ్ఞుడే అయినప్పటికీ, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో సమ్యక్‌గా విచారించి, ఆ సమయంలో కాశీరాజు జ్యేష్ఠకుమార్తె అంబకు శాల్వుని వద్దకు వెళ్లుటకు అనుమతి ఇచ్చాడు.

Verse 65

अम्बिकाम्बालिके भारयें प्रादाद्‌ भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा

మిగిలిన ఇద్దరు కన్యలు—అంబిక, అంబాలిక—లను భీష్ముడు శాస్త్రోక్త విధి ప్రకారం తన తమ్ముడు విచిత్రవీర్యునికి భార్యలుగా సమర్పించాడు.

Verse 66

तयो: पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पित: । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत,उन दोनोंका पाणिग्रहण करके रूप और यौवनके अभिमानसे भरे हुए धर्मात्मा विचित्रवीर्य कामात्मा बन गये

ఆ ఇద్దరి చేతులు పాణిగ్రహణం చేసి, రూపయౌవన గర్వంతో మత్తుడైన ధర్మాత్ముడు విచిత్రవీర్యుడు కామాత్ముడైపోయాడు.

Verse 67

ते चापि बृहती श्यामे नीलकुज्चितमूर्थजे । रक्ततुज्ननखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे

ఆ ఇద్దరు భార్యలు కూడా పరిపక్వయౌవనంతో, శ్యామవర్ణంతో ఉన్నారు; వారి కేశాలు నీలకాంతితో వంకరగా ఉండేవి; వారి నఖాలు ఎర్రగా, ఉబ్బుగా కనిపించేవి; వారి నితంబాలు, స్తనాలు పుష్టిగా, ఉద్ధృతంగా ఉండేవి.

Verse 68

आत्मन: प्रतिरूपो5सौ लब्ध: पतिरिति स्थिते । विचित्रवीर्य कल्याण्यौ पूजयामासतु: शुभे

మాకు మా స్వభావానికి తగిన భర్త లభించాడు అనే నిశ్చయంతో సంతుష్టులై, ఆ రెండు శుభలక్షణాల కల్యాణమయి స్త్రీలు విచిత్రవీర్యుని భక్తితో సేవించి గౌరవించసాగారు।

Verse 69

सचाश्रचिरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रम: । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रह:

విచిత్రవీర్యుని రూపం అశ్వినీకుమారుల వలె మనోహరమైనది; పరాక్రమం దేవతలతో సమానం. ఏకాంతంలో అతడు సమస్త స్త్రీల మనస్సులను కలవరపెట్టి మోహింపజేసే శక్తి కలవాడు।

Verse 70

ताभ्यां सह समा: सप्त विहरन्‌ पृथिवीपति: । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृहत

పృథివీపతి విచిత్రవీర్యుడు ఆ రెండు భార్యలతో కలిసి ఏడు సంవత్సరాలు నిరంతరం విహరించాడు. ఆ భోగాసక్తి, అసంయమ జీవితం ఫలితంగా అతడు యౌవనంలోనే యక్ష్మా (క్షయ) చేత పట్టుబడ్డాడు।

Verse 71

सुहृदां यतमानानामाप्तै: सह चिकित्सकै: । जगामास्तमिवादित्य: कौरव्यो यमसादनम्‌

హితైషులైన బంధువులు విశ్వసనీయ వైద్యులతో కలిసి చికిత్సకు ఎంతగా ప్రయత్నించినా, సూర్యుడు అస్తమించునట్లు, ఆ కౌరవ రాజు యమసదనానికి ప్రయాణమయ్యాడు।

Verse 72

धर्मात्मा स तु गाड़ेयश्चिन्ताशोकपरायण: । प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत्‌

ధర్మాత్ముడైన గాంగేయ భీష్ముడు సోదరుని మరణంతో చింతా-శోకాలలో మునిగిపోయాడు. తరువాత సత్యవతీ ఆజ్ఞ ప్రకారం, ఋత్వికులు మరియు కురు వంశపు ప్రముఖులతో కలిసి రాజు విచిత్రవీర్యుని సమస్త ప్రేతకార్యాలను విధివిధానంగా నిర్వహింపజేశాడు।

Verse 73

राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थित: । ऋषच्विग्भि: सहितो भीष्म: सर्वैश्व कुरुपुड़वै:

వైశంపాయనుడు పలికెను—గంగానందనుడైన ధర్మాత్మ భీష్ముడు సోదరుని మరణమువలన చింతా శోకములలో మునిగినప్పటికీ సత్యవతీ ఉపదేశమున నిలకడగా నిలిచెను. ఋత్వికులతోను కురు వంశముని సమస్త ప్రముఖులతోను కలిసి రాజు విచిత్రవీర్యుని సమస్త ప్రేతకర్మలను ధర్మానుసారముగా విధివిధానములతో సమ్యక్గా నిర్వహింపజేసెను.

Verse 93

इत्येवं प्रब्र॒ुवन्तस्ते हसन्ति सम नृपाधमा: । वहाँ जो नीच स्वभावके नरेश एकत्र थे

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇలా పరస్పరం మాటలాడుకొనుచు అక్కడ కూడిన ఆ నీచ స్వభావ రాజులు నవ్వుచు భీష్ముని పరిహసించిరి. వారు అనిరి—“భరతవంశములో భీష్ముడు మహా ధర్మాత్ముడని వినబడెను. ఇప్పుడు ఇతడు వృద్ధుడై, శరీరమున ముడతలు పడి, తలవెంట్రుకలు తెల్లబడినవి; అయినా ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చెను? ఇతడు నిర్లజ్జుడివలె కనిపించుచున్నాడు. తన ప్రతిజ్ఞను భంగపరచి లోకములో ఏమని చెప్పును—ఎలా ముఖము చూపును? భూమండలమంతట వ్యర్థముగా ‘భీష్ముడు జీవితాంతం బ్రహ్మచారి’ అనే కీర్తి వ్యాపించెను!”

Verse 102

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि विचित्रवीर्योपरमे दयथधिकशततमो<्ध्याय:

ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత సంభవపర్వమున విచిత్రవీర్యోపఖ్యానాంతముగా త్ర్యధికశతతమ (నూట రెండవ) అధ్యాయము సమాప్తమైంది.

Verse 109

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपवके अन्तर्गत सम्भवपर्वमनें चित्रांगदोीपाख्यानविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత సంభవపర్వమున చిత్రాంగదోపాఖ్యాన విషయక నూట ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.