Shloka 14
Ādi Parva, Adhyāya 103 — Dhṛtarāṣṭra–Gāndhārī Vivāha: Proposal, Consent, and the Vow
वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येडनुमान्य च । प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते,“कितने ही मनुष्य नियत धन लेकर कन्यादान करते हैं (यह आसुर विवाह है)। कुछ लोग बलसे कन्याका हरण करते हैं (यह राक्षस विवाह है)। दूसरे लोग वर और कन्याकी परस्पर अनुमति होनेपर विवाह करते हैं (यह गान्धर्व विवाह है)। कुछ लोग अचेत अवस्थामें पड़ी हुई कनन््याको उठा ले जाते हैं (यह पैशाच विवाह है)। कुछ लोग वर और कन्याको एकत्र करके स्वयं ही उनसे प्रतिज्ञा कराते हैं कि हम दोनों गार्हस्थ्य धर्मका पालन करेंगे; फिर कन्यापिता दोनोंकी पूजा करके अलंकारयुक्त कन्याका वरके लिये दान करता है; इस प्रकार विवाहित होनेवाले (प्राजापत्य विवाहकी रीतिसे) पत्नीकी उपलब्धि करते हैं
vaiśampāyana uvāca |
vittena kathitena anye balena anye ’numānya ca |
pramattām upayānty anye svayam anye ca vindate ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొంతమంది నిర్ణీత ధనమిచ్చి కన్యను పొందుతారు; కొందరు బలప్రయోగంతో; మరికొందరు పరస్పర సమ్మతితో. కొందరు నిర్లక్ష్యములో లేదా అచేతనములో ఉన్న కన్యను ఎత్తుకుపోతారు; మరికొందరు వరకన్యలను సమీకరించి గృహస్థధర్మాన్ని పాటిస్తామని ప్రమాణం చేయించి, ఆపై కన్యాపితృపూజతో అలంకృత కన్యను విధివిధానంగా దానంగా స్వీకరించి భార్యను పొందుతారు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts multiple ways of obtaining a wife and implicitly ranks them ethically: unions grounded in consent, ritual propriety, and commitment to gṛhastha-dharma are aligned with dharma, while purchase, coercion, and taking a woman when she is not fully aware are morally censured.
Vaiśampāyana is enumerating recognized categories of marriage practice—describing how different people secure brides (by wealth, force, mutual consent, exploiting unconsciousness, or through a formal vow and gift)—as part of a broader discussion on social and legal norms in the Adi Parva.