Shloka 25
Ādi Parva, Adhyāya 103 — Dhṛtarāṣṭra–Gāndhārī Vivāha: Proposal, Consent, and the Vow
प्रयान््तमथ कौरव्यमनुसखुरुदायुधा: । ततः समभवद् युद्ध तेषां तस्य च भारत । एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्,जनमेजय! जल्दबाजीके कारण उन सबके आभूषण और कवच इधर-उधर गिर पड़ते थे। उस समय ऐसा जान पड़ता था, मानो आकाशमण्डलसे तारे टूट-टूटकर गिर रहे हों। कितने ही योद्धाओंके कवच और गहने इधर-उधर बिखर गये। क्रोध और अमर्षके कारण उनकी भौंहें टेढ़ी और आँखें लाल हो गयी थीं। सारथियोंने सुन्दर रथ सजाकर उनमें सुन्दर अश्व जोत दिये थे। उन रथोंपर बैठकर सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न हो हथियार उठाये हुए उन वीरोंने जाते हुए कुरुनन्दन भीष्मजीका पीछा किया। जनमेजय! तदनन्तर उन राजाओं और भीष्मजीका घोर संग्राम हुआ। भीष्मजी अकेले थे और राजालोग बहुत। उनमें रोंगटे खड़े कर देनेवाला भयंकर संग्राम छिड़ गया
vaiśampāyana uvāca |
prayāntam atha kauravyam anusakhur udāyudhāḥ |
tataḥ samabhavad yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata |
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam, janamejaya ||
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ కౌరవుడు (భీష్ముడు) ప్రయాణమగుచుండగా, ఆయుధధారులైన ఆ సహచరులు అతని వెనుక సాగిరి. ఆపై, ఓ భారత (జనమేజయా), వారికీ అతనికీ మధ్య యుద్ధము చెలరేగెను—ఒక్కడికి అనేకులపై—తుములమై, లోమహర్షకమై।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the kṣatriya-world reality of escalating conflict: armed pursuit quickly turns into a fearsome battle. Ethically, it underscores how collective aggression can converge upon a single figure, testing courage, restraint, and the consequences of choosing violence.
As a Kaurava prince departs, armed companions follow him; immediately a dreadful fight breaks out between the group and that single person—described as a tumultuous, hair-raising one-against-many combat.