Shloka 23

Ādi Parva, Adhyāya 103 — Dhṛtarāṣṭra–Gāndhārī Vivāha: Proposal, Consent, and the Vow

Devanagari script

सवर्मभिर्भूणैश्व प्रकीर्यद्धिरितस्तत: । सक्रोधामर्षजिद्य भ्रूकूषायीकृतलोचना:,जनमेजय! जल्दबाजीके कारण उन सबके आभूषण और कवच इधर-उधर गिर पड़ते थे। उस समय ऐसा जान पड़ता था, मानो आकाशमण्डलसे तारे टूट-टूटकर गिर रहे हों। कितने ही योद्धाओंके कवच और गहने इधर-उधर बिखर गये। क्रोध और अमर्षके कारण उनकी भौंहें टेढ़ी और आँखें लाल हो गयी थीं। सारथियोंने सुन्दर रथ सजाकर उनमें सुन्दर अश्व जोत दिये थे। उन रथोंपर बैठकर सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न हो हथियार उठाये हुए उन वीरोंने जाते हुए कुरुनन्दन भीष्मजीका पीछा किया। जनमेजय! तदनन्तर उन राजाओं और भीष्मजीका घोर संग्राम हुआ। भीष्मजी अकेले थे और राजालोग बहुत। उनमें रोंगटे खड़े कर देनेवाला भयंकर संग्राम छिड़ गया

Transliteration

sa-varmabhir bhūṣaṇaiś ca prakīryadbhir itaḥ tataḥ | sa-krodhāmarṣa-jidya bhrūkūṣāyīkṛta-locanāḥ, janamejaya |

Translation

వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! ఆతురతతో కదులుచుండగా వారి కవచాలు, ఆభరణాలు ఇటు అటు చెల్లాచెదురుగా పడిపోయెను; ఆకాశమండలమునుండి నక్షత్రాలు విరిగి విరిగి కింద పడుతున్నట్లుగా అనిపించెను. అనేక యోధుల వర్మములు, రత్నాభరణములు చుట్టూ చిందర వందరగా పడ్డవి. కోపమూ అవమానబోధమూ చేత వారి కనుబొమ్మలు ముడుచుకొని, కన్నులు ఎర్రబడెను. సారథులు వేగముగా శోభన రథములను సిద్ధపరచి, ఉత్తమ అశ్వములను జూచి; ఆ రథములపై అధిరోహించి, సర్వప్రకార ఆయుధములతో సన్నద్ధులై, ఆయుధములను ఎత్తుకొని ఆ వీరులు కురునందనుడైన భీష్ముని వెంబడించిరి. తదనంతరం, జనమేజయా, ఆ రాజులకును భీష్మునికును మధ్య ఘోర సంగ్రామము చెలరేగెను—ఒక్కడు అనేకులపై—తుములమై, లోమహర్షకమై, భయంకరమై।

Word by Word

सhe/that (one)

वर्मभिःwith armours

भूषणैःwith ornaments

चand

प्रकीर्यhaving scattered

अद्धिःeaten/devoured

इतस्from here/this side

ततःthen/thereupon

सक्रोधामर्षजित्one who conquers anger and indignation

यwho

भ्रूकूषायीकृतलोचनाःwhose eyes were made (as if) by frowning/knitted brows

जनमेजयO Janamejaya

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

Vaiśampāyana

Janamejaya

Bhīṣma

Kuru dynasty (Kuru-nandana epithet for Bhīṣma)

kings/warriors (rājānaḥ, implied)

charioteers (sārathi, implied in prose context)

chariots (ratha, implied)

horses (aśva, implied)

armor (varman)

ornaments/jewels (bhūṣaṇa)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The passage highlights how anger and wounded pride (krodha, amarṣa) can drive collective action into violent escalation, while also portraying the kṣatriya world where honor and martial response are treated as binding duties—setting up an ethical tension between self-control and the demands of warrior culture.

What is happening in the narrative?

Warriors, rushing in pursuit, scatter their armor and ornaments; their faces show fury and resentment. Charioteers prepare chariots and horses, and the armed heroes chase Bhīṣma. A terrifying battle then breaks out: Bhīṣma stands alone against many kings.