
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः (Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode)
ఈ అధ్యాయంలో భార్గవ-రామ చక్రం కొనసాగుతుంది. వశిష్ఠుడు చెప్పినట్లు—ప్రశ్నించబడినప్పుడు రాముడు అంజలి పెట్టి తల్లిదండ్రులకు తన కార్యాలన్నిటినీ వివరిస్తాడు: కులగురువు ఆజ్ఞతో చేసిన తపస్సులు, శంభువు ఆదేశంతో క్రమబద్ధంగా చేసిన తీర్థయాత్ర, దేవహితార్థం దైత్యవధ; హరుని అనుగ్రహం వల్ల శరీరంపై గాయచిహ్నాలు లేకపోవడం కూడా సూచించబడుతుంది. ఈ వివరాలు విని తల్లిదండ్రులు మరింత ఆనందిస్తారు; రాముడు పితృసేవలో ఆదర్శుడిగా, సోదరుల పట్ల సమదృష్టితో ఉన్నవాడిగా చిత్రితమవుతాడు. అనంతరం కథ కొత్త కాలప్రసంగానికి మళ్లుతుంది—అదే సమయంలో హైహయాధిపతి చతురంగ సేనతో వేటకు బయలుదేరుతాడు. నర్మదా తీరంలో ఉదయవర్ణన—ఎర్రబడిన ఆకాశం, సుగంధ గాలులు, పక్షుల గానం, కమలాలు-తేనెటీగలు; ఋషులు నదీకర్మలు ముగించి ఆశ్రమాలకు తిరిగి, హోమార్థం గోవుల పాలు దోహడం, అగ్నిహోత్ర సందడి వంటి దృశ్యాలు క్రమబద్ధ యజ్ఞలోకాన్ని నిలబెడతాయి; దానిని రాబోయే రాజబలం కలవరపెట్టనుంది.
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः // २५// वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः / तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణములో వాయుప్రోక్త మధ్యభాగమున తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదమున, అర్జునోపాఖ్యానంలోని భార్గవచరితమున ఇరవై ఐదవ అధ్యాయం. వశిష్ఠుడు పలికెను—రాజా, అప్పుడు వారు ఇద్దరు అడుగగా రాముడు కృతాంజలిగా నిలిచి, తాను ఆచరించినదంతా వారికి వివరించాడు।
Verse 2
निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः / शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्
కులగురువు ఆజ్ఞచేత తన తపస్సును ఆచరించాడు; శంభువు (శివుడు) ఆదేశముచేత క్రమంగా తీర్థాలను సంచరించాడు।
Verse 3
तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् / हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्
ఆ ఆజ్ఞవల్లనే దేవతల హితార్థంగా దైత్యులను సంహరించాడు; హరుడు (శివుడు) అనుగ్రహించుటవల్ల ఇక్కడ కూడా అతనికి గాయచిహ్నం కనబడలేదు।
Verse 4
एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् / कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः
ఇవన్నీ, అలాగే తాను చేసిన ఇతర కార్యములన్నిటిని కూడా రాముడు ఏమీ మిగల్చకుండా చెప్పాడు; తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఆనందంతో పరమంగా సంతుష్టులయ్యారు।
Verse 5
तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् / हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ
రాజా, అతడు చెప్పిన ఆ కార్యాల విస్తారాన్ని విని వారు ఇద్దరూ హర్షించారు; మరల మరింత అంతరంగ హర్షాన్ని పొందారు।
Verse 6
एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः / प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः
మహారాజా, భృగువంశశ్రేష్ఠుడు ఈ విధంగా తల్లిదండ్రులకు శుశ్రూష చేశాడు; విధేయమనస్సుతో సోదరుల పట్ల కూడా భేదం లేక సమానంగా ఉండేవాడు।
Verse 7
एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः / इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः
అదే సమయంలో ఒకనాడు హైహయాధిపతి చతురంగ సేనతో కూడి వేటకు వెళ్లుటకు సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 8
संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः / ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः
ఆకాశం అంతటా బంధూక పుష్పవర్ణమైన అరుణ కిరణాలతో రంజితమవుతూ, నక్షత్రజాలపు కాంతిని హరించేలా ఎర్రని ప్రభలు వ్యాపించాయి।
Verse 9
मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः / प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि
ప్రభాతపు సుగంధవాహినీ వాయువు మెల్లగా వీచింది; ఊదిపడిన కేతకీవనశ్రేణుల పరిమళాన్ని మోసుకుంటూ, అది కుముదాకరాలను స్పర్శించింది।
Verse 10
वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च / व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
నర్మదా తీరంలోని వృక్షగూళ్లలో ఆశ్రయించిన పక్షులు చిలిపిగా కూస్తూ, వారి ఆతుర మధుర స్వరాలు మనసుకూ చెవులకూ ఆనందం కలిగించాయి।
Verse 11
नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि / तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्
పాపహారిణి నర్మదా తీరంలోని ఆ తీర్థంలో దిగివచ్చి, ఆ జలంలో మునివృందముల మధ్య సుబ్రహ్ముని శాశ్వత స్తోత్రాన్ని గానము చేశాడు.
Verse 12
विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् / आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु
విధివిధానంగా మైత్రీకార్యాన్ని నిర్వహించి, నదీ తీరమునుండి తిరిగి, కర్మనిష్ఠులైన ప్రధాన మునులు ఆశ్రమం వైపు వెళ్లసాగారు.
Verse 13
प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु / होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
ప్రతి వీరుని భార్యలు గృహకార్యాలలో నిమగ్నమై ఉండగా, హోమార్థం మునిసమానమైన స్త్రీలు ఆవులను దోహనము చేస్తున్నారు.
Verse 14
स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च / अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे
మునికుమారులు తమ తమ స్థానాలకు ఆ దోహనాన్ని తీసుకెళ్తుండగా, అగ్నిహోత్ర ప్రాంగణం కదలికలతో నిండిపోయింది; అది సమస్త భూతములకు సుఖావహమైంది.
Verse 15
विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च / वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः
కమలాలు వికసించుచుండగా, భ్రమరాలు గానము చేయుచుండగా; చుట్టూ గూళ్లనుండి బయలుదేరిన పక్షులు కూయుచుండెను.
Verse 16
अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् / गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना
మందగాలితో శరీరానందాన్ని పెంపొందించే ఆ వేళ వచ్చింది; వ్యగ్రంగా పరుగెత్తే మత్తేభాలు, గుర్రాలు, రథాల గమనం కూడా నెమ్మదించింది.
Verse 17
गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु / स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः
పుష్పాలు, జలాన్ని తెచ్చేవారు ఆశ్రమ సమీపానికి వెళ్తుండగా, అనేక అజినాంబరధారులు స్వాధ్యాయంలో లీనమై జపమాల దానాలను తిప్పుతున్నారు.
Verse 18
सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च / प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु
ఉచ్చ-అవచ స్వరాలతో మంత్రాలు సమ్యకంగా ప్రయోగించబడుతున్నాయి; ప్రైషలు ఉచ్చరించబడుతున్నాయి, అగ్నుల్లో ఆహుతులు సమర్పించబడుతున్నాయి.
Verse 19
यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च / ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि
వనంలో మంత్ర-తంత్రోక్త క్రియలు విస్తారంగా జరుగుతున్నట్లే, జ్వలించే అగ్నిశిఖా రూపమైన తేజస్సు చీకటిని తపింపజేసి తొలగించింది.
Verse 20
प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् / सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति
అది అన్ని దిశల చీకటిని త్రోసివేసి, భూమిని ప్రకాశింపజేస్తూ, సూర్యోదయానికి చేరుతుంది; రాత్రి తమస్సు నశిస్తుంది.
Verse 21
तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च / कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः
తారలు లీనమై, కాష్ఠములు నిర్మలమైన వేళ, మైత్రీ మొదలైన ధర్మాలను ఆచరించి హైహయేశ్వర రాజు వేటకు బయలుదేరెను।
Verse 22
निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः / बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः
ఆయన పురోహితునితో కూడి ఆ నగరమునుండి బయలుదేరెను; అశ్వ, రథ, కుంజరాలతో కూడిన సమస్త సేనలు సమవేతమయ్యెను।
Verse 23
सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः / महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
శ్రీమంతుడైన రాజు తన సచివునితోను, సమవయస్క రాజులతోను కూడి, మహా సేనాభారముతో భూమితలమును వంచినట్లు సాగెను।
Verse 24
नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः / स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः
నృపుడు రథఘోషతో అన్ని దిక్కులను నాదింపజేసెను; తన సేనాపదక్షేపములచే లేచిన ధూళితో భూమి ముసిరెను।
Verse 25
ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् / संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः
ఆయన సాగెను, శతవిమానములతో నిండినట్లు ఆకాశమును కప్పినవాడై; విన్ధ్యపర్వత శిఖర-ఓడలపై సేనాసమూహములతో ఘోర వనములో ప్రవేశించెను।
Verse 26
भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः / परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः
ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు తన సైనికులతో ఆ అడవిని చుట్టుముట్టి, అన్ని వైపుల నుండి దానిని తీవ్రంగా కల్లోలపరిచాడు.
Verse 27
मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः / आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः
చెవుల వరకు విల్లును లాగి యోధులు వదిలిన పదునైన బాణాలతో అతడు అనేక రకాల క్రూరమృగాలను సంహరించాడు.
Verse 28
निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन / उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः
తీవ్ర వేగంతో కదిలే కాలిబంటుల కత్తులచేత శరీరాలు ముక్కలుగా నరకబడిన కొన్ని పులులు నేలకూలాయి.
Verse 29
वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः / प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः
రక్తంతో తడిసిన వరాహ సమూహాల నాయకులు కొందరు నేలకూలారు; భయంకరమైన శక్తిాయుధ ధారులు విసిరిన శక్తులచే వారి తలలు బద్దలయ్యాయి.
Verse 30
मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् / नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः
సింహాలు, ఎలుగుబంట్లు, శరభాలు మొదలైన మృగాల సమూహాలు, నారాచ బాణాలచేత శరీరమంతా గాయపడి, పర్వతాల వలె నేలకూలాయి.
Verse 31
वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः / एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि
భూమి అంతటా రక్తంతో తడిసిన ప్రాణులతో నిండిపోయింది; కొందరు వలలతో పడిపోతున్నారు, మరికొందరు అప్పటికే పడిపోయారు.
Verse 32
श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः / आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः
కుక్కలు వెంబడిస్తుండగా జింకలు పరుగెత్తుతున్నాయి; కొన్ని పట్టుబడినప్పుడు అరుస్తున్నాయి, భయంతో మరియు ప్రాణభయంతో ఆందోళన చెందుతున్నాయి.
Verse 33
युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ / वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च
ఆ అడవి యుగాంతం వలె అత్యంత గందరగోళంగా కనిపించింది, అక్కడ పందులు, సింహాలు, పులులు, ముళ్ళపందులు మరియు కుందేళ్ళ సమూహాలు ఉన్నాయి.
Verse 34
चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् / कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि
అక్కడ చమరీ మృగాలు, రూరు జింకలు, నక్కలు, గవయ జంతువులు, ఎలుగుబంట్లు, అనేక తోడేళ్ళు, కృష్ణజింకలు, చిరుతపులులు మరియు ఖడ్గమృగాలు ఉన్నాయి.
Verse 35
विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः / बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्
విచిత్రమైన అవయవాలు కలిగిన ఇతర మృగాలు, అంతటా న్యంకు జింకలు, పిల్లలు, పాలు తాగే శిశువులు, వృద్ధులు, జంటలు మరియు మందలు ఉన్నాయి.
Verse 36
निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः / एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः
సైనికులు తమ పదునైన ఆయుధాలతో చంపదగిన మృగాలను సంహరించారు. ఈ విధంగా, వారు భయంకరమైన మరియు క్రూరమైన జంతువులను పూర్తిగా అంతం చేశారు.
Verse 37
श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः / मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः
రాజుగారి సైనికులు மிகுந்த అలసటకు గురయ్యారు. సూర్యుడు నడి నెత్తికి (మధ్యాహ్నం) చేరుకున్నప్పుడు, సైన్యంతో కూడిన ఆ రాజు...
Verse 38
नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः / अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः
...ఎండ వేడికి तపిస్తూ, దాహంతో మెల్లగా నర్మదా నదికి వెళ్ళారు. తన సైన్యం మరియు వాహనాలతో ఆ నది నీటిలోకి దిగి...
Verse 39
विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः / स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्
...ఆకలి దప్పులతో బాధపడుతున్న రాజు ఆ పవిత్ర జలాల్లో మునిగారు. స్నానం చేసి, ఆ నది యొక్క హాయిగొలిపే చల్లని నీటిని తాగి...
Verse 40
बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च / विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः
...ఆయన తెల్లటి, రుచికరమైన తామర తూడులను తిన్నారు. నీటిలో చాలా సేపు జలక్రీడలాడిన తరువాత, రాజు తన సైన్యంతో బయటకు వచ్చారు.
Verse 41
विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते / आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
ఆ రాజు సైన్యంతోను అనుచరులతోను కలిసి, వృక్షఖండాలతో అలంకరించబడిన ఆ తీరంలో, సూర్యుడు అస్తమించుచుండగా విశ్రాంతి పొందెను।
Verse 42
निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् / स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्
అతడు విన్ధ్య పర్వత వనగహ్వరమునుండి నగరమునకు వెళ్లుటకు బయలుదేరెను; వెళ్లుచుండగానే నర్మదా తీరాన్ని ఆశ్రయించిన స్థలాన్ని చూచెను।
Verse 43
आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः / ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः
పుణ్యశీల మహాత్ముడు జమదగ్ని ఆశ్రమాన్ని చూచి, ఆపై రాజు తిరిగి వచ్చి సైన్యాన్ని దూరంగా నిలిపెను।
Verse 44
परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् / गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः
అతడు పురోహితునితో కూడి, కొద్దిమంది పరిచారకులతో కలిసి ఆ ఆశ్రమమునకు వచ్చెను; రమ్యమైన ఆ ఆశ్రమంలో ప్రవేశించెను।
Verse 45
उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः / अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्
రాజు మునిశార్దూలుని సమీపించి శిరస్సు వంచి నమస్కరించెను; జమదగ్ని ఆ శ్రేష్ఠ నృపుని సాదరంగా అభినందించెను।
Verse 46
पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः / संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा
అప్పుడు అతడు విధివిధానంగా అర్ఘ్యము, పాద్యము, ఆసనము మొదలైనవాటితో పూజ చేసి, ముని విధించిన ఆ పూజను భక్తితో గౌరవించాడు।
Verse 47
निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः / तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः
అతడు మహాముని ఎదుట శుభ్రమైన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు; కుశాసనంపై ఉన్న ముని ఆ రాజశ్రేష్ఠుని ఆసీనుడిగా చూశాడు।
Verse 48
पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु / सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः
అతడు కుమారులు, మిత్రులు మొదలైన బంధువుల క్షేమాన్ని అడిగాడు; ఆపై మునివరుడు రాజుతో కలిసి సంభాషిస్తూ ఉన్నాడు।
Verse 49
स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् / ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत
కొంతసేపు నిలిచి అతిథ్యార్థం ఆహ్వానించాడు; ఆపై అత్యంత సంతోషించిన రాజు జమదగ్నిని ఉద్దేశించి పలికాడు।
Verse 50
महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् / समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने
హే మహర్షీ, నాకు అనుమతి ఇవ్వండి—నేను నా నగరానికి వెళ్లుదును; హే మహామునీ, నేను సమగ్ర వాహనబలంతో ఉన్నాను।
Verse 51
कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने / अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे
అరణ్యంలో వన్యాహారంతో ఉన్న నీవు అతిథ్యాన్ని చేయడం సాధ్యం కాదు; లేక నీ తపశ్శక్తితో నేడు నాకు ఆతిథ్యాన్ని చేయగలవు.
Verse 52
शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि / अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम
నీవు నగరానికి వెళ్లగలిగినా నా అనుమతి తీసుకోవాలి; లేకపోతే దుష్ట సైన్యాల వల్ల తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది, మునిశ్రేష్ఠా.
Verse 53
तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका / वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्
తపస్వులకు కలిగే బాధ నియమక్షయాన్ని కలిగిస్తుంది. వసిష్ఠుడు పలికెను—ఇలా చెప్పబడగా ఆ ముని అతనితో, ‘క్షణం నిలుచు’ అని అన్నాడు.
Verse 54
सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते / इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः
నీకు, నీ అనుచరులతో కూడి, సమస్త ఆతిథ్యాన్ని నేను సమకూర్చుతాను. అని చెప్పి ఆ దోహనకారిణిని పిలిచి, ‘ఇతడు నా అతిథి’ అని అన్నాడు.
Verse 55
उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः / इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः / दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
నీ వద్దకు అతిథి వచ్చాడు; కాబట్టి నేడు అతనికి సత్కారం చేయి. ముని ఆజ్ఞతో దోహనకారిణి అతిథ్యార్థం, మునిగౌరవంతో యోగ్యమైనదంతా రాజుకు త్వరగా దోహించింది.
Verse 56
अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य / विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्
అప్పుడు భృగుపుంగవుని ఆ ఆశ్రమం దేవరాజు ఇంద్రుని సదనంలా ఉండెను. విభూతుల భేదాలతో దాని రూపం అచింత్యము; దివ్య సురభి ప్రభావముచేత అది అనన్యసాధ్యమైన అపూర్వమైంది.
Verse 57
अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः / पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः
ఆ ఉన్నత ఆశ్రమం అనేక రత్నాలతో జ్యోతిర్మయమై, విచిత్ర హేమప్రకాశ మాలలతో చుట్టుముట్టబడి ఉండెను. అంతర్భాగమంతా ప్రాసాద సమూహాలతో ఆవరించబడెను; వాటి శిఖరాలు పూర్ణచంద్రునివలె శుభ్రంగా, మేఘాలకు అంటుకొని ఉన్నవి.
Verse 58
कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः / पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः
కాంస్యము, అరకూటము, రసము, తామ్రము, హేమము మరియు వివిధ వర్ణాల సౌధములు, పలాశదారు మరియు మట్టితో నిర్మితమైన—వేరువేరుగా కలిసిన అనేక భవనాలతో అది శోభిల్లెను; నేత్రమనోహరముగా, మనసుకు రమ్యముగా ఉండెను.
Verse 59
महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः / तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्
ఆ స్థలం మహార్హ రత్నాలతో జ్యోతిర్మయమైన హేమవేదికలు, నిష్కూటాలు, సోపానాలు, కుటీలు, విటంకాలతో అత్యంత శోభిల్లెను; అలాగే తులా-యుక్త కపాటాలు, అర్గళాలు, గోడలు, దేహళీలు, నిశ్శాంత శాలలు మరియు అజిరాలు కూడా విశేషంగా అలంకరించబడ్డవి.
Verse 60
वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः / स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः
వలభ్యాలు, లిందాలు, అంగణాలు, మనోహర తోరణాలు, అలాగే విస్తార పరిధి గల చతుష్కికాలు మొదలైన వాటితో ఆ ఆశ్రమం శోభిల్లెను. స్తంభాలపై మరియు గోడలపై దివ్య రత్నాలతో చేసిన విచిత్ర చిత్రాలు మెరుస్తూ, దానిని మరింత ప్రకాశింపజేశాయి.
Verse 61
उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः / स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः
అక్కడ ఉన్నత-నిమ్నమైన ఉత్తమ రత్నాలతో అలంకరించిన విచిత్ర స్వర్ణసింహాసనాలు, పీఠికలు మొదలైనవి, అలాగే భక్ష్య-భోజ్యాలు మరియు నానావిధ అన్నపానీయాలు పాత్రలతో కూడి వివిధ స్థలాలలో అమర్చబడ్డాయి।
Verse 62
गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः / तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः
అమరులకు తగిన సమస్త సంపదలతో నిండిన, కన్నుకూ మనసుకూ హర్షం కలిగించే గృహాలతోను, మనోహరమైన వధువులతోను అతని ఆశ్రమం నగరంలా ప్రకాశించింది।
It advances the Bhārgava Rāma (Paraśurāma) biographical strand while introducing the Haihaya royal presence (Daihayeśvara), positioning an imminent interaction/conflict between a Bhārgava exemplar and a Kṣatriya power bloc.
The Narmadā tīra is foregrounded through dawn and āśrama-ritual descriptions; it authenticates the setting as a tīrtha landscape and frames the transition from orderly sacrificial life to the intrusion of the Haihaya lord’s hunt.
Rāma’s acts are legitimized by layered authority: kulaguru injunction (tapas), Śambhu’s command (tīrtha-krama), and deva-protection (daitya-vadha), culminating in Hara’s grace—presented as a model where obedience and ritual order yield righteous power.