Shloka 13
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः
Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode
Devanagari script
प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु / होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
Transliteration
pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu / homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu
Translation
ప్రతి వీరుని భార్యలు గృహకార్యాలలో నిమగ్నమై ఉండగా, హోమార్థం మునిసమానమైన స్త్రీలు ఆవులను దోహనము చేస్తున్నారు.
Word by Word
प्रत्येकम्each, individually
प्रत्येकम्:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootप्रत्येकम् (अव्यय)
Formअव्यय; वितरणार्थक (distributive adverb)
वीर-पत्नीषुamong the wives of heroes
वीर-पत्नीषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक) + पत्नी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7 विभक्ति), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (वीराणां पत्नीषु)
व्यग्रासुbusy, occupied
व्यग्रासु:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootव्यग्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7 विभक्ति), बहुवचन; विशेषणम् (qualifying ‘पत्नीषु’)
गृह-कर्मसुin household tasks
गृह-कर्मसु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7 विभक्ति), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (गृहस्य कर्मसु)
होम-अर्थम्for the purpose of the homa
होम-अर्थम्:
प्रयोजन (Prayojana/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootहोम (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2 विभक्ति), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (होमस्य अर्थम् = for the sake of oblation)
मुनि-कल्पाभिःby (women) like sages
मुनि-कल्पाभिः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeAdjective
Rootमुनि (प्रातिपदिक) + कल्प (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3 विभक्ति), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (मुनिवत् कल्पाः = like sages)
दुह्यमानासुwhile being milked
दुह्यमानासु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeVerb
Rootदुह् (धातु)
Formकर्मणि वर्तमान कृदन्त (Passive present participle), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी बहुवचन; ‘while being milked’
धेनुषुin/among the cows
धेनुषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7 विभक्ति), बहुवचन