Adhyaya 82
The Solar Eclipse at Samanta-pañcaka and the Great Reunion of Yādavas, Pāṇḍavas, and Vraja
ద్వారకాలో నివసిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడి కాలంలో సమంత‑పంచక తీర్థంలో సూర్యగ్రహణ మహోత్సవం జరుగుతుంది; పరశురాముని యజ్ఞకుండ సరస్సుల వల్ల అది ప్రసిద్ధి. వృష్ణులు రాజవైభవంతో అక్కడికి వెళ్లి శుద్ధిస్నానం, ఉపవాసం, బ్రాహ్మణులకు దానం చేస్తారు; పుణ్యమే కాక ప్రత్యేకంగా కృష్ణభక్తినే ప్రార్థించి యాత్రను భక్తికేంద్రితంగా చూపిస్తారు. అక్కడ మిత్ర‑విరోధి రాజుల మహాసభను, ముఖ్యంగా విరహంతో బాధపడుతున్న నంద‑యశోదలు మరియు వ్రజవాసులను కలుసుకుంటారు; ఆలింగనాలు, కన్నీళ్లు, కుశలప్రశ్నలు సాగుతాయి. కుంతీ స్పష్టంగా మందలించగా, వసుదేవుడు—అందరూ పరమేశ్వర నియంత్రణలోని సాధనమాత్రులమని సమాధానం చెబుతాడు. రాజులు కృష్ణుని దివ్యరూపం, యాదవుల భాగ్యాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడతారు. నందుడు‑వృష్ణుల పునర్మిళనం, దేవకీ‑రోహిణీలు యశోదా అపూర్వ పాలనను గౌరవించడం జరుగుతుంది. చివరికి కృష్ణుడు గోపికలను ఏకాంతంగా కలసి దైవవిధానంలోని విరహార్థం, భక్తిఫలం, తన అంతర్యామిత్వం‑పరత్వాన్ని బోధించి తదుపరి అంతరంగ సంభాషణలకు పునాది వేస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयो: । सूर्योपराग: सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు అన్నాడు—ఒకసారి ద్వారకలో నివసిస్తున్న బలరాముడు మరియు శ్రీకృష్ణుని కాలంలో, బ్రహ్మదినాంతంలా అనిపించేంత మహత్తరమైన సూర్యగ్రహణం సంభవించింది.
Verse 2
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
ఓ రాజా! ఆ గ్రహణం గురించి ముందుగానే తెలుసుకున్న ప్రజలు, పుణ్యాన్ని ఆశించి నలుమూలల నుండి సమంతపంచకం అనే పుణ్యక్షేత్రానికి వెళ్లారు.
Verse 3
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన పరశురాముడు భూమిని క్షత్రియరహితంగా చేసి, రాజుల రక్తంతో అక్కడ మహా సరస్సులను సృష్టించాడు.
Verse 4
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
కర్మల అంటు లేనివాడైనప్పటికీ, భగవంతుడైన పరశురాముడు లోకానికి ఆదర్శంగా నిలవడానికి, పాప ప్రక్షాళన కోరుకునే సామాన్యుని వలె అక్కడ యజ్ఞం చేశాడు.
Verse 5
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ఆ గొప్ప తీర్థయాత్ర సందర్భంగా, భారతదేశ ప్రజలు మరియు అక్రూరుడు, వసుదేవుడు, ఆహుకుడు మొదలైన వృష్ణి వంశస్థులు అక్కడికి వచ్చారు.
Verse 6
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ఓ భరతవంశీయుడా! తమ పాపాలను పోగొట్టుకోవాలనే కోరికతో గదుడు, ప్రద్యుమ్నుడు, సాంబుడు మొదలైనవారు అక్కడికి వెళ్లారు. అనిరుద్ధుడు, సుచంద్రుడు, శుకుడు, సారణుడు మరియు సేనాధిపతి కృతవర్మ నగర రక్షణ కోసం ద్వారకలోనే ఉండిపోయారు.
Verse 7
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
మహాతేజస్సుగల యాదవులు మార్గమున మహా వైభవంతో ప్రకాశించారు. దేవవిమానములవలె రథాలు, లయబద్ధ గమనముగల అశ్వాలు, మేఘసమానంగా గర్జించే గజాలు, విద్యాధరులవలె దీప్తిమంతమైన పాదాతులు వారితో ఉన్నారు. స్వర్ణహారాలు, పుష్పమాలలు, దివ్యవస్త్రాలు, కవచాలతో అలంకరించి, భార్యలతో కలిసి వారు ఆకాశచర దేవతలవలె కనిపించారు.
Verse 8
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
మహాతేజస్సుగల యాదవులు మార్గమున మహా వైభవంతో ప్రకాశించారు. దేవవిమానములవలె రథాలు, లయబద్ధ గమనముగల అశ్వాలు, మేఘసమానంగా గర్జించే గజాలు, విద్యాధరులవలె దీప్తిమంతమైన పాదాతులు వారితో ఉన్నారు. స్వర్ణహారాలు, పుష్పమాలలు, దివ్యవస్త్రాలు, కవచాలతో అలంకరించి, భార్యలతో కలిసి వారు ఆకాశచర దేవతలవలె కనిపించారు.
Verse 9
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिता: । ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वास:स्रग्रुक्ममालिनी: ॥ ९ ॥
అక్కడ సమంత-పంచకమున మహాభాగ యాదవులు స్నానము చేసి, సుసమాహితులై ఉపవాసము ఆచరించారు. అనంతరం వారు బ్రాహ్మణులకు వస్త్రాలు, పుష్పమాలలు, స్వర్ణహారాలతో అలంకరించిన ఆవులను దానముగా ఇచ్చారు.
Verse 10
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णय: । ददु: स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्य: कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ॥ १० ॥
శాస్త్రవిధి ప్రకారం వృష్ణివంశీయులు పరశురాముని హ్రదములలో మరల స్నానము చేశారు. తరువాత వారు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులకు రుచికరమైన అన్నము పెట్టి, ప్రార్థించారు— “మాకు శ్రీకృష్ణునిపై భక్తి కలుగుగాక।”
Verse 11
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णय: कृष्णदेवता: । भुक्त्वोपविविशु: कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥ ११ ॥
తర్వాత తమ ఏకైక ఆరాధ్యదైవమైన శ్రీకృష్ణుని అనుమతితో వృష్ణివంశీయులు భోజనం చేశారు. ఆపై చల్లని, స్నిగ్ధమైన నీడనిచ్చే చెట్ల క్రింద వారు నిశ్చింతగా కూర్చున్నారు.
Verse 12
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
అక్కడికి వచ్చిన రాజుల్లో యాదవులు తమ పాత మిత్రులు, బంధువులు—మత్స్యులు, ఉశీనరులు, కౌశల్యులు, విదర్భులు, కురువులు, సృంజయులు, కాంబోజులు, కైకయులు, మద్రులు, కుంతీలు, అలాగే ఆనర్త మరియు కేరళ రాజులను—చూశారు. ఓ పరీక్షితా! వారు ఇంకా వందలాది ఇతర రాజులను కూడా చూశారు—స్వపక్షీయులనూ, ప్రత్యర్థులనూ; అంతేకాదు నంద మహారాజు మరియు దీర్ఘకాల విరహోత్కంఠతో ఉన్న గోపులు, గోపికలను కూడా దర్శించారు।
Verse 13
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
వారు ఇంకా వందలాది రాజులను చూశారు—స్వపక్షీయులనూ, ప్రత్యర్థులనూ. ఓ పరీక్షితా! అలాగే తమ ప్రియ సుహృదుడైన నంద మహారాజును, దీర్ఘకాల విరహోత్కంఠతో ఉన్న గోపులు గోపికలను కూడా చూశారు।
Verse 14
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रिय: । आश्लिष्य गाढं नयनै: स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १४ ॥
ఒకరినొకరు దర్శించిన మహా హర్షవేగంతో వారి హృదయ-ముఖ కమలాలు నూతన కాంతితో వికసించాయి. పురుషులు ఉత్సాహంగా గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకున్నారు; కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి, రోమాంచం కలిగింది, గొంతులు ఆడకుండాపోయాయి—అందరూ అపార ఆనందంలో మునిగిపోయారు।
Verse 15
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनै: स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भि: प्रणयाश्रुलोचना: ॥ १५ ॥
స్త్రీలు పరస్పరం చూసుకొని ప్రేమభరిత స్నేహపు స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వులతో, నిర్మల పక్కచూపులతో స్పందించారు. ఆపై వారు ఆలింగనం చేసుకున్నారు; కుంకుమ-కేశరంతో రంజితమైన వారి స్తనాలు పరస్పరం తాకగా, స్నేహాశ్రువులతో వారి కన్నులు నిండాయి।
Verse 16
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिता: । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रु: कृष्णकथा मिथ: ॥ १६ ॥
ఆపై వారు పెద్దలకు నమస్కరించారు; చిన్నవారినుండి గౌరవం కూడా పొందారు. ప్రయాణ క్షేమం, ఆరోగ్యం గురించి పరస్పరం విచారించుకొని, వారు శ్రీకృష్ణుని కథలను పరస్పరం చర్చించసాగారు।
Verse 17
पृथा भ्रातॄन् स्वसृर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातॄपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुच: ॥ १७ ॥
పృథా (కుంతీ) తన అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెళ్లు, వారి పిల్లలు, తల్లిదండ్రులు, అన్నదమ్ముల భార్యలు మరియు భగవాన్ ముకుందుని చూసి, వారితో సంభాషిస్తూ తన దుఃఖాన్ని మరచిపోయింది।
Verse 18
कुन्त्युवाच आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमा: ॥ १८ ॥
కుంతీ చెప్పింది—హే గౌరవనీయ అన్నదమ్ములారా! నేను నా కోరికలు విఫలమైనవిగా భావిస్తున్నాను; మీరు సత్తములైనా నా విపత్తులలో నా సంగతి స్మరించలేదు కదా।
Verse 19
सुहृदो ज्ञातय: पुत्रा भ्रातर: पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १९ ॥
దైవం అనుకూలంగా లేకపోతే, స్నేహితులు, బంధువులు—పిల్లలు, అన్నదమ్ములు, తల్లిదండ్రులు కూడా—ప్రియమైనవారిని మరచిపోతారు।
Verse 20
श्रीवसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोक: कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २० ॥
శ్రీ వసుదేవుడు అన్నాడు—చెల్లెలా, మాపై కోపపడకుము. మేము విధి ఆటబొమ్మలైన సాధారణ మనుషులమే. నిజంగా లోకం ఈశ్వర వశంలోనే ఉంది; మనిషి తానే చేసినా, ఇతరుల చేత చేయింపబడినా, అంతా ఆయన నియంత్రణలోనే.
Verse 21
कंसप्रतापिता: सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुन: स्थानं दैवेनासादिता: स्वस: ॥ २१ ॥
కంసుని వేధింపుల వల్ల మేమందరం దిక్కుదిక్కులకు వెళ్లిపోయాము; కానీ చెల్లెలా, ఇప్పుడు దైవ కృపవల్ల మళ్లీ మా స్వస్థానానికి చేరగలిగాము।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपा: । आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृता: ॥ २२ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—వసుదేవుడు, ఉగ్రసేనుడు మొదలైన యాదవులు ఆ రాజులను సత్కరించారు. అచ్యుత ప్రభువు దర్శనమాత్రంతో వారు పరమానందంలో తృప్తులయ్యారు.
Verse 23
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి తన కుమారులతో, భార్యలతో కూడిన పాండవులు, కుంతీ, సంజయుడు, విదురుడు, కృపాచార్యుడు; అలాగే కుంతీభోజుడు, విరాటుడు, భీష్మకుడు, మహానగ్నజితుడు, పురుజితుడు, ద్రుపదుడు, శల్యుడు, ధృష్టకేతువు, కాశీరాజు—అందరూ అక్కడ ఉన్నారు.
Verse 24
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
దమఘోషుడు, విశాలాక్షుడు, మైథిలుడు, మద్రుడు, కేకయుడు; యుధామన్యుడు, సుశర్ముడు మరియు బాహ్లికుడు మొదలైనవారు తమ కుమారులతో కూడ అక్కడ ఉన్నారు.
Verse 25
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ఓ రాజేంద్రా! యుధిష్ఠిర మహారాజుకు అనుగతులైన మరెన్నో రాజులు కూడా ఉన్నారు. వారు అందరూ శ్రీనికేతుడైన శౌరి శ్రీకృష్ణుని దివ్యరూపాన్ని, ఆయన సహధర్మిణులతో కలిసి ముందే నిలిచి ఉండగా చూసి విస్మయపడ్డారు.
Verse 26
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ఓ రాజేంద్రా! యుధిష్ఠిరునకు అనుగతులైన రాజులందరూ శౌరి శ్రీకృష్ణుని శ్రీనికేతమైన దివ్యదేహాన్ని ఆయన భార్యలతో కలిసి చూసి విస్మయపడ్డారు.
Verse 27
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणा: । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २७ ॥
బలరాముడు మరియు శ్రీకృష్ణుడు సమ్యకంగా సత్కరించిన తరువాత, ఆ రాజులు ఆనందోత్సాహాలతో శ్రీకృష్ణుని స్వజనులైన వృష్ణివంశీయులను ప్రశంసించారు।
Verse 28
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २८ ॥
ఓ భోజరాజా! మనుష్యులలో మీ జన్మ నిజంగా ధన్యమైనది; ఎందుకంటే మహా యోగులకు కూడా దుర్దర్శుడైన శ్రీకృష్ణుని మీరు పదేపదే దర్శిస్తారు।
Verse 29
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
వేదాలు గానంచేసే ఆయన కీర్తి, ఆయన పాదాలను కడిగిన తీర్థజలం, మరియు శాస్త్రరూపమైన ఆయన వాక్కు—ఇవి సమస్త జగత్తును పవిత్రం చేస్తాయి. కాలంతో క్షీణించిన భూమి కూడా ఆయన పద్మపాదస్పర్శంతో శక్తి పొందీ, మనకు సమస్తార్థాలను వర్షిస్తుంది।
Verse 30
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
గృహస్థజీవితమనే నరకమార్గంలో ఉన్న మీతోనే, స్వర్గమోక్ష లక్ష్యాలనూ మరిపించే ఆ విష్ణువు స్వయంగా వివాహమూ రక్తబంధమూ కలిగి ఉన్నాడు. ఆ బంధాలలో మీరు ఆయనను ప్రత్యక్షంగా చూస్తారు, తాకుతారు, వెంట నడుస్తారు, సంభాషిస్తారు, కలిసి విశ్రాంతి తీసుకుంటారు, కూర్చుంటారు, భోజనం చేస్తారు।
Verse 31
श्रीशुक उवाच नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैरन:स्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३१ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పెను—కృష్ణుని ముందుగా యదువంశీయులు వచ్చారని తెలిసిన నంద మహారాజు, వారిని చూడాలనే కోరికతో వెంటనే అక్కడికి వెళ్లాడు. గోపులు కూడా అతనితో వచ్చారు; వారి బండ్లపై వివిధ వస్తువులు ఎక్కించబడి ఉన్నాయి।
Verse 32
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्व: प्राणमिवोत्थिता: । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातरा: ॥ ३२ ॥
నంద మహారాజును చూచి వృష్ణివంశీయులు పరమానందంతో, ప్రాణం తిరిగి వచ్చినట్టుగా లేచి నిలిచారు. చాలా కాలం దర్శనం లేక కలిగిన వ్యథతో వారు ఆయనను బిగిగా ఆలింగనం చేసుకున్నారు.
Verse 33
वसुदेव: परिष्वज्य सम्प्रीत: प्रेमविह्वल: । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३३ ॥
వసుదేవుడు నంద మహారాజును ఆలింగనం చేసి పరమ సంతోషంతో ప్రేమవిహ్వలుడయ్యాడు. కంసుడు కలిగించిన కష్టాలను, అలాగే కుమారులను రక్షణార్థం గోకులంలో ఉంచిన సంగతిని ఆయన స్మరించాడు.
Verse 34
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतु: प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३४ ॥
ఓ కురువీరా! కృష్ణుడు, బలరాముడు తమ పాలక తల్లిదండ్రులను ఆలింగనం చేసి నమస్కరించారు; కానీ ప్రేమాశ్రువులతో గొంతు బిగుసుకుపోయి వారు ఏమీ పలకలేకపోయారు.
Verse 35
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतु: शुच: ॥ ३५ ॥
తమ ఇద్దరు కుమారులను ఒడిలో ఎత్తుకొని, చేతులతో ఆలింగనం చేసుకొని నందుడు మరియు మహాభాగ్యశాలిని యశోదామాత తమ దుఃఖాన్ని మరచిపోయారు.
Verse 36
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतु: ॥ ३६ ॥
తర్వాత రోహిణీ, దేవకీ ఇద్దరూ వ్రజేశ్వరీ (యశోద)ను ఆలింగనం చేసుకున్నారు. ఆమె చూపిన విశ్వాసభరిత స్నేహాన్ని స్మరించుకుంటూ, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని ఆమెను ఇలా సంభోదించారు.
Verse 37
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३७ ॥
రోహిణీ, దేవకీ అన్నారు—హే వ్రజేశ్వరీ! మీరు మరియు నందుడు మాపై చూపిన ఆగని స్నేహసఖ్యతను ఏ స్త్రీ మరచగలదు? ఇంద్రైశ్వర్యం లభించినా ఈ లోకంలో దానికి ప్రతిఫలం చెల్లించలేం।
Verse 38
एतावदृष्टपितरौ युवयो: स्म पित्रो: सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो- र्न्यस्तावकुत्रचभयौ न सतां पर: स्व: ॥ ३८ ॥
ఈ ఇద్దరు బాలురు తమ నిజమైన తల్లిదండ్రులను చూడకముందే, మీరు ఇద్దరూ తల్లిదండ్రుల్లా స్నేహం, శిక్షణ, క్షేమం, పోషణ, రక్షణ అందించారు. హే సాధ్వీ, మీ కాపాడుట వల్ల వారికి ఎప్పుడూ భయం లేదు—కంటి పలకలు కంటిని కాపాడినట్లే. నిజంగా, మీలాంటి సత్పురుషులు పరాయి-స్వంతం అని భేదించరు।
Verse 39
श्रीशुक उवाच गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ३९ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పాడు—గోపికలు ఎంతో కాలం తర్వాత తమ ఇష్టదైవమైన కృష్ణుణ్ని పొందినప్పుడు, ఆయన దర్శనంలో క్షణం అడ్డుపడే కనురెప్పలను సృష్టించిన విధాతను దూషించేవారు. ఇప్పుడు దీర్ఘ వియోగానంతరం కృష్ణుణ్ని చూసి, కళ్లతోనే ఆయనను హృదయంలో నిలిపి, అక్కడే ఆలింగనం చేసి పరిపూర్ణ తృప్తి పొందారు. ఇలా వారు నిత్యయోగులకు కూడా దుర్లభమైన తద్భావంలో పూర్తిగా లీనమయ్యారు।
Verse 40
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गत: । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ४० ॥
భగవంతుడు ఆ భావసమాధిలో ఉన్న గోపికల వద్దకు ఏకాంతంగా వచ్చి, ఒక్కొక్కరిని ఆలింగనం చేసి, వారి క్షేమాన్ని అడిగి, నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు।
Verse 41
अपि स्मरथ न: सख्य: स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतस: ॥ ४१ ॥
కృష్ణుడు అన్నాడు—హే సఖీలా, మీరు ఇంకా నన్ను స్మరిస్తున్నారా? నా బంధువుల హితార్థమే నేను ఇంతకాలం దూరంగా ఉన్నాను; శత్రుపక్షాన్ని నశింపజేయడంలో మనస్సు పెట్టాను।
Verse 42
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४२ ॥
మీరు నన్ను కృతఘ్నుడని భావించి అవమానిస్తున్నారా? నిజానికి భగవానుడే జీవులను కలుపుతాడు, మళ్లీ విడదీయుతాడు కూడా।
Verse 43
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४३ ॥
గాలి మేఘసమూహాలను, గడ్డి తృణాలను, పత్తి తంతువులను, ధూళికణాలను కలిపి మళ్లీ చల్లివేసినట్లే, సృష్టికర్త తన సృష్టజీవులను అలాగే నిర్వహిస్తాడు।
Verse 44
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापन: ॥ ४४ ॥
నాపై భక్తి జీవులకు అమృతత్వాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. మీ భాగ్యవశాత్తు నాపై ప్రత్యేక స్నేహం కలిగి, ఆ స్నేహంతోనే మీరు నన్ను పొందారు।
Verse 45
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहि: । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गना: ॥ ४५ ॥
ఓ స్త్రీలారా, నేను సమస్త జీవుల ఆది మరియు అంతము; వారి లోపల, బయట కూడా నేను ఉన్నాను. ఆకాశం, నీరు, భూమి, వాయువు, అగ్ని భౌతిక వస్తువుల ఆది-అంతమై లోపల బయట వ్యాపించినట్లే।
Verse 46
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना तत: । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४६ ॥
ఈ విధంగా సమస్త భూతాలు సృష్టి యొక్క మూల తత్త్వాలలో నివసిస్తాయి; ఆత్మలు తమ స్వరూపంలో నిలిచి సృష్టిని వ్యాపిస్తాయి. ఈ రెండింటినీ—భౌతిక సృష్టి మరియు ఆత్మను—అవినాశి పరమసత్యమైన నాలోనే ప్రకాశిస్తున్నట్లు చూడండి।
Verse 47
श्रीशुक उवाच अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिता: । तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४७ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను: కృష్ణుడు ఆధ్యాత్మిక బోధనచేసి గోపికలను ఉపదేశించెను; ఆయనను నిరంతరం స్మరించుటవలన వారి అహంకారాది ఆవరణాలు తొలగిపోయి, గాఢ తాదాత్మ్యంతో ఆయనను సమ్యగ్గా గ్రహించిరి।
Verse 48
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा न: ॥ ४८ ॥
గోపికలు పలికిరి: ఓ నలిననాభా! సంసారమనే లోతైన బావిలో పడినవారిని పైకి తీయు ఏకైక ఆధారం మీ పాదపద్మాలే. యోగేశ్వరులు, అగాధబోధులు హృదయంలో ధ్యానించు ఆ పాదాలు, గృహకార్యాలలో నిమగ్నమైన మామనసులోనూ సదా జాగృతమగునుగాక।
Frequently Asked Questions
Eclipses are traditionally treated as potent times for tīrtha-snāna, vrata, and dāna. The chapter emphasizes that the Vṛṣṇis’ pilgrimage is explicitly oriented to bhakti—after ritual acts they pray, “May we be granted devotion to Lord Kṛṣṇa,” teaching that purification and merit culminate in devotion to the Āśraya.
Paraśurāma, an avatāra renowned for subduing oppressive kṣatriyas, is said here to have formed lakes from the kings’ blood and performed sacrifices at Samanta-pañcaka as loka-saṅgraha—public instruction—though he is personally untouched by karma. The site thus becomes a remembered locus of atonement, sacrifice, and pilgrimage.
Kuntī voices a human truth of social vulnerability: when providence turns adverse, even close relations may withdraw. Her speech sharpens the chapter’s theological point—worldly support is unstable—setting up Vasudeva’s reply that all beings act under the Supreme Lord’s governance, and thus one should seek ultimate shelter in Kṛṣṇa.
Vasudeva asks Kuntī not to be angry, describing people as “playthings of fate,” yet concluding that whether one acts independently or under compulsion, all remain under the Supreme Lord’s control. The teaching does not deny agency but frames it within īśvara-adhīnatā, encouraging forgiveness and God-centered understanding of events.
They behold a paradox: the Supreme Lord—abode of all opulence and beauty, rarely seen even by yogīs—is present in a seemingly ordinary social setting, surrounded by family and queens. Their amazement underscores bhakti’s special access: the Vṛṣṇis relate to Viṣṇu not as distant Absolute but as intimate companion.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Lord brings beings together and separates them, like wind assembling and dispersing objects, redirecting the gopīs’ pain into metaphysical clarity. He then affirms bhakti as the path to eternal life and declares His immanence—within and without all beings—so their love matures into ego-free absorption and realized understanding.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.