Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa
Prajāpālasya Mahātapāśramapraveśaḥ Nārāyaṇastutiś ca
Ethical-Discourse (Mokṣa-oriented devotion and cosmological hierarchy)
पृथिवी वराहं पृच्छति—त्रेतायुगप्रसिद्धानां “मणिज”नाम्नां किमुत्पत्तिः, किमाचाराः, के च विशेषनामानि इति। वराहः राजवंशकथां प्रवर्तयति—कृतयुगे शक्तिमतः श्रुतकीर्तेः पुत्रः सुप्रभो मणिजः, प्रजापाल इति च ख्यातः। स मृगयां कुर्वन् वनं प्रविश्य समृद्धं महातपाऋषेः आश्रमं ददर्श, यत्र स ऋषिः ब्रह्मजपं व्रतानुष्ठानं च तीव्रतपसा करोति। हिंसाभावात् धर्ममार्गे प्रवृत्तः राजा पृच्छति—संसारदुःखमग्नाः प्राणिनः कथं तरन्ति। महातपा नारायणकेन्द्रितां पूजां दानं होमं यज्ञं ध्यानं च उपदिशति। ततः स विश्वतत्त्वदेवताभिः स्वप्रधान्यदावानां निरसनं कृत्वा, एकस्य धारकस्य प्रभोः स्तुतिं दर्शयति—स एव तेषां नामानि नियच्छति, मूर्तामूर्तद्वयभावं च विधत्ते; तथा क्षेत्रस्य (देहस्य) एकेन तत्त्वेन पालनं सूचयन् समन्वितं तत्त्वज्ञानं प्रतिपादयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 17
Verse 1
धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥
धरण्युवाच—हे देव, ये ते मणौ तदा उत्पन्ना नरपुङ्गवाः; तेषां भगवता त्रेतायुगे किल वरो दत्तः।
Verse 2
राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥
ये राजानो भाविनो वै, कथं तेषां समुद्भवः? किं च ते कर्म चक्रुः? पृथक् नामानि मे शंस।
Verse 3
श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥
श्रीवराह उवाच—मणिजो नाम राजा सुप्रभो महामनाः। तस्योत्पत्तिं वरारोहे, शृणु त्वं भूतधारिणि।
Verse 4
आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥
आदौ कृतयुगे पुरा महाबाहुः श्रुतकीर्तिरिति ख्यातो राजा आसीत्, त्रैलोक्ये बलवत्तरः।
Verse 5
तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥
धरे, तस्य पुत्रत्वमापेदे मणिजः सुप्रभः; स च महाबलः श्रुतकीर्तिः ‘प्रजापाल’ इति वै नाम्ना ख्यातः।
Verse 6
सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥
सैकस्मिंश्चिद् दिने स प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम्। तत्र ददर्श ऋषेर्धन्यं विशालं महदाश्रममण्डलम्॥
Verse 7
तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥
तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः। निराहारः स तपस्तेपे जपन् ब्रह्म सनातनम्॥
Verse 8
तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥
तत्र स पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं चकार। चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः॥
Verse 9
तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥
तस्मिन् वराश्रमपदे धराप्रसूतवनवृक्षजात्या। अजितमार्गजुष्टा लतागृहेषु भृङ्गराजाः, इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः॥
Verse 10
सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥
सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्रनखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराङ्गनाभिः। भूमौ उच्चैः पदपङ्क्तिं विहाय, वृत्रशत्रोः अपि लोके॥
Verse 11
क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥
क्वचित् समीपेऽतीव हृष्टैर्नानाविधैर्द्विजैः, षट्शृङ्गैर्मत्तैश्च प्राणिभिरुच्चैर्वासद्भिः सह, विविधप्रमाणाः सुपुष्पिताः शाखाः सम्यग्योगेन समायुक्ता आसन्।
Verse 12
कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥
कदम्बनीपार्जुनैः शिलाशालवनैर्लतागृहैश्च समन्वितं, मधुरस्वरैर्विहङ्गैः सेवितम्। तत्र सुजनाचारप्रयोगात् कार्यधृतिः निराकुला यथास्थिता भवति।
Verse 13
मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥
मखाग्निधूमैः समुद्धूतैः प्रज्वलदग्निहोमैः, समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः परिवृतः। स अधर्मकर्त्ता सिंहैरिव तीक्ष्णदंष्ट्रैः वरमत्तकेसरैः विदारितोऽभवत्।
Verse 14
एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥
एवं स राजा वराश्रमं विविधोपायान् प्रेक्षमाणो विवेश। तस्मिन् प्रविष्टे स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः, अनन्तभानुरिव भानुः, कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः दृष्टः।
Verse 15
दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥
तं दृष्ट्वा स विजयी राजा मुनेः प्रसङ्गात् मृगविषयाṃ मतिं विसस्मार। अनुत्तमं मुनिं प्राप्य स नृपो धर्मं प्रति मानसं चकार।
Verse 16
स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥
स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥
Verse 17
ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥
ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥
Verse 18
भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥
भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥
Verse 19
महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥
महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥
Verse 20
नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥
नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥
Verse 21
नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥
नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ, मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैः सनातनः विष्णुः कथं पूज्यते? तत्त्वतः मे ब्रूहि ॥
Verse 22
महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥
महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ, यथा विष्णुः प्रसीदति; पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरः हरिः ॥
Verse 23
सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥
सर्वे देवाः सपितरः ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः, विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इति वैदिकी श्रुतिः ॥
Verse 24
अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥
अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥
Verse 25
दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥
दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥
Verse 26
हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥
हिरण्यगर्भस्य तनौ नूनं सर्वे भावा समुद्भूताः। ततः पृथक्पृथगाकाराः समन्ततः गर्वं वहन्ति स्म॥
Verse 27
अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥
‘अहं योग्यः, अहं याज्यः’ इति तेषां महान् स्वनः। देवसमितौ श्रूयते सागरक्षुब्धसन्निभः॥
Verse 28
तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥
तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव। उवाच ‘मां यजस्व’ इति ‘ध्यायध्वं माम्’ इति ब्रुवन्॥
Verse 29
प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥
प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम्। विनाशमुपपद्येत, यतो नाहं महानहम्॥
Verse 30
एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥
एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ। निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते॥
Verse 31
ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥
ततः मूर्तिमन्तौ अश्विनौ प्राणापानरूपौ शरीरान्तर्गतौ स्थितौ; तौ याज्यसत्तमं प्रति ऊचतुः— “आवां प्रधानौ” इति॥
Verse 32
एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥
एवम् उक्त्वा तौ शरीरं विहाय क्वचिद् आश्रितौ; तयोः अपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरे निवासं चकार॥
Verse 33
ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥
ततः गौरी वाग् अब्रवीत्— “मयि प्राधान्यं संस्थितम्” इति; सा शुभा एवम् उक्त्वा क्षेत्रात् बहिः निष्क्रान्ता॥
Verse 34
तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥
तया विना अपि तत्क्षेत्रं वागूनं नाम व्यवतिष्ठत; ततः तदा गणपतिः वाक्यम् उवाच, आकाशाख्यः अपि अब्रवीत्॥
Verse 35
न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥
मया रहितं किञ्चित् अपि शरीरं दूरतः चिरं न स्थायि; “कालान्तरे” इति एवम् उक्त्वा सः अपि देहात् निष्क्रान्तः॥
Verse 36
पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥
पृथग्भूतमप्येतच्छरीरं नापि नश्यति; आकाशाख्यतत्त्वं विना अपि तथापि न विशीर्यते।
Verse 37
सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥
सुषिरैर्विहीनं क्षेत्रं सम्यगवस्थितं दृष्ट्वा, सर्वे शरीरधातवो हि वाक्यमेव ब्रूयुः।
Verse 38
अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥
अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य धारणं न भवतीति एवमुक्त्वा, सर्वे शरीरिणो जहुः।
Verse 39
तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥
तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते; तं दृष्ट्वा स्कन्दोऽब्रवीत्—सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः।
Verse 40
मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥
मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते; एवमुक्त्वा स शरीरात् अभ्यपेत्य पृथक् स्थितः।
Verse 41
तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥
तेनाक्षतेन विना तत्क्षेत्रं मुक्तिविहीनमिव स्थितम्। तद्दृष्ट्वा भानुः कुपितोऽभवत्, तेन स आदित्य इति प्रकीर्तितः॥
Verse 42
मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥
मया विना कथं क्षेत्रमिदं क्षणमपि स्थास्यति। इत्युक्त्वा स प्रयातः, तथापि तच्छरीरं न शीर्णम्॥
Verse 43
ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥
ततः कामादिरुत्थाय मातृसंज्ञितो गण उवाच— मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य न व्यवस्थितिः। इत्युक्त्वा स यातः, तथापि तच्छरीरं न शीर्णम्॥
Verse 44
ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥
ततो माया कोपात् अब्रवीत्, सा दुर्गा इति प्रकीर्तिता। “मया विना अस्य भूतिः न” इत्युक्त्वा पुनरन्तर्दधे॥
Verse 45
ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥
ततो दिशः समुत्तस्थुः, ऊचुश्छेदवचो महत्— “अस्माभिरहितं कार्यं न भवति” इति न संशयः। तदा चतस्रः काष्ठाः क्षणादागत्य क्षणादपययुः॥
Verse 46
ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥
ततः धनपतिः (कुबेरः) अवदत्— “मय्यपेते सति शरीरस्य क्व सम्भवः?” इत्युक्त्वा सोऽपि मूर्धानगः अभवत्॥
Verse 47
ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥
ततः विष्णुः मनो ब्रूयात्— “मया विना अयं देहः क्षणमपि स्थातुम् नोत्सहेत्।” इत्युक्त्वा पुनरन्तर्दधे॥
Verse 48
ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥
ततो धर्मः अब्रवीत्— “सर्वमिदं मया पालितम्; इदानीं तु उपगते सति कथमेतद्भविष्यति?”॥
Verse 49
एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥
एवमुक्त्वा गतः धर्मः; तच्छरीरं न शीऱ्यते। ततः महादेवः अव्यक्तः भूतनायकः अब्रवीत्॥
Verse 50
महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥
“महत्त्संज्ञं शरीरं मया हीनं नो भवेत्” इत्येवमुक्त्वा शम्भुः गतः; तच्छरीरं न शीऱ्यते॥
Verse 51
तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥
तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥
Verse 52
अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥
अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥
Verse 53
एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥
एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥
Verse 54
एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥
एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥
Verse 55
प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥
प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥
Verse 56
तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥
ततः सर्वाः तं देवं परमेश्वरं सम्यक् तुष्टुवुः; ततः सर्वाः स्वस्वस्थानानि जग्मुः, हे नृपतिसत्तम।
Verse 57
त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥
त्वमग्निस्त्वं प्राणस्त्वमपानः सरस्वती; त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः।
Verse 58
अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥
अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः; त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः।
Verse 59
त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥
त्वं विष्णुस्त्वं धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः; अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वर इति संज्ञितः।
Verse 60
अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥
अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति; एवं अत्र शरीरं तु अस्माभिरेव त्यक्तम्।
Verse 61
तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥
तस्मात् देव, तत् परं भवता तदवस्थं सम्यक् प्रपाल्यताम्। अस्माकं स्थानभङ्गो न कर्तव्यः, स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते॥
Verse 62
एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥
एवं स्तुतो देवस्तेषां प्रति परं तोषं जगाम। उवाच चैतान्—क्रीडार्थं भवन्तो मया उत्पादिताः॥
Verse 63
कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥
कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम्। तथापि वोऽधुना प्रत्येकशो द्वे द्वे रूपे ददामि॥
Verse 64
भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥
भूतकार्येषु अमूर्तेन, देवलोके तु मूर्तिना। तिष्ठध्वं; कालान्ते च लयो यूयं द्रुतम् आविशत॥
Verse 65
शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥
शरीराणि पुनर्नैवं कर्तव्योऽहमिति क्वचित्। तथा च मूर्तीनां नामानि वोऽधुना ददामि॥
Verse 66
अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥
अग्नेः वै वैश्वानर इति नाम; प्राणापानौ च अश्विनौ इव निर्दिष्टौ। तथा गौरी हिमशैलसुता अपि भविष्यति॥
Verse 67
पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥
पृथिव्यादिगणः एषः गजवक्त्रः भविष्यति। एते शरीरधातवः नानाभूतानि एव भविष्यन्ति। तथा अहंकारः स्कन्दः कार्त्तिकेयः भविष्यति॥
Verse 68
भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥
भानुः आदित्यरूपः एव; सः मूर्तामूर्तः च, चक्षुषी (द्वे) इव। कामादिगणः पुनः मातृरूपः भविष्यति॥
Verse 69
शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥
एषा शरीरमाया दुर्गा कारणान्ते भविष्यति। दश कन्याः भविष्यन्ति; एताः वारुण्यः काष्ठाः इति॥
Verse 70
अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥
अयं वायुः धनेशः कारणान्ते भविष्यति। अयं मनः विष्णुनामा भविष्यति, न संशयः॥
Verse 71
धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥
धर्मोऽपि यमनाम्ना प्रसिद्धो भविष्यति, न संशयः। महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति॥
Verse 72
इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥
इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति, न संशयः। अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं भवति, सर्वदा अमरैः सह॥
Verse 73
एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥
एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः। स्वस्थानं देवताः सर्वा जग्मुः, देवस्तु विरराम ह॥
Verse 74
एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥
एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः। कथितो नृपते तुभ्यं, किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥
Inside Adhyaya 17
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha to clarify the origin, later role, deeds, and distinct names of the “Maṇija” figures, especially in relation to boons said to be granted in Tretāyuga. Varāha responds by beginning a royal genealogy rooted in Kṛtayuga.
- Central event
King Śrutakīrti’s son—Suprabho Maṇija, also called Prajāpāla—enters a forest while hunting and encounters the serene, prosperous āśrama of Ṛṣi Mahātapā, where intense japa and ritual observances are underway. The king’s mind turns from violence toward dharma, and he asks how beings trapped in saṃsāra can cross suffering.
- Climax resolution
Mahātapā teaches a liberation-oriented program centered on Nārāyaṇa: worship, gifts, homa/yajña, and meditation. He then delivers an integrative theological-cosmological argument: many deities and principles claim primacy, yet all ultimately praise the single sustaining Lord who assigns names, roles, and dual modes (mūrta/amūrta), and who alone sustains the ‘kṣetra’ (body/field) even when particular functions depart.
Geographical context
A forested vipina and a r̥ṣi’s āśrama/āśrama-maṇḍala are described in ecological terms (trees, birds, ritual smoke), but no explicit toponyms (cities, rivers, mountains) are named in this adhyāya.
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo named tīrtha or explicit tīrtha-phala is stated; merit is implied through āśrama-darśana, satsanga with a tapasvin, and Nārāyaṇa-centered worship as the means to ‘cross’ saṃsāra.
Ritual instructions
- Primary RitualNārāyaṇa-upāsanā as mokṣa-sādhana (pūjā, dāna, homa/yajña, dhyāna integrated with japa).
- BenefitSaṃsāra-taraṇa (crossing the ocean of transmigration), moral reorientation toward dharma, and a unified devotional understanding that harmonizes diverse deities under Nārāyaṇa as the sustaining Lord.
The narrative frame
- Varāha (to Pṛthivī); within the embedded episode, Ṛṣi Mahātapā instructs King Prajāpāla.Pṛthivī (primary frame); King Prajāpāla (instructional sub-frame). · Didactic and integrative: a moral conversion narrative leading into doctrinal exposition and cosmological synthesis.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, contemplative devotion).
- Emotional ProgressionRoughness and predatory intent (hunt) → wonder and reverence at the ordered āśrama ecology → humility and existential questioning about suffering → reassurance through disciplined practice → contemplative awe at a unifying theology that harmonizes many divine names and functions.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNo specific identifiable tīrtha is named; the chapter is best mapped to visiting living āśramas/Viṣṇu-Nārāyaṇa temples for satsanga, pūjā, and meditation rather than a fixed geographic pilgrimage.
Frequently Asked Questions
The text frames liberation-oriented ethics as a disciplined program of worship and contemplative practice: pūjana (reverential worship), dāna (giving), homa and yajña (ritual offerings), and dhyāna (meditation) directed toward Nārāyaṇa. It also models a moral turn from hunting to dharma when the king encounters an āśrama and a tapasvin, presenting devotion and restraint as practical means to ‘cross’ saṃsāra.
The narrative provides broad yuga markers—Kṛtayuga for the genealogy and a reference to Tretāyuga regarding boons—but it does not specify tithi, nakṣatra, lunar phases, or seasonal calendars for rituals. Ritual activity is described generically (homa, yajña, smoke, ascetic japa) without calendrical prescription.
Environmental balance appears indirectly through the āśrama ecology and the concept of sustaining a ‘kṣetra’ (field/body) by an overarching principle. The forest-hermitage is depicted as an ordered habitat where ritual discipline and non-violent orientation replace predatory hunting, implying that ethical self-regulation supports stable landscapes and communities. The cosmological section emphasizes coordinated functions under a unifying sustainer, a conceptual parallel to maintaining terrestrial order through integrated roles.
A royal lineage is introduced: Śrutakīrti (a king in Kṛtayuga) and his son Suprabho Maṇija, also named Prajāpāla. The principal sage figure is Ṛṣi Mahātapā. The chapter also references a wide range of deities and personified principles (e.g., Agni, Aśvinau, Gaurī, Gaṇapati, Skanda/Kārttikeya, Āditya, Durgā, Yama, Rudra/Śambhu, Soma, Viṣṇu/Nārāyaṇa) as part of a doctrinal catalogue rather than as historical persons.
Ask anything about Adhyaya 17 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
