Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

प्रजापाल उवाच—कथम् अग्नेः समुत्पत्तिः, अश्विनोर्वा महामुने? गौर्याः गणपतेर्वापि, नागानां वा गुहस्य च॥

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

आदित्यस्य चन्द्रस्य मातॄणां दुर्गायाश्च, तथा दिशां; धनदस्य (कुबेरस्य) वा, विष्णोः, धर्मस्य, परमेष्ठिनः (ब्रह्मणः) च—एषां देवतानां (विषये)।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

शम्भोः अपि, पितॄणां च, तथा चन्द्रमसः, मुने—एताः शरीरसम्बद्धा देवताः; कथं मूर्त्तित्वं प्राप्ताः?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

किं च तासां, मुने, भोज्यं किम्? का वा संज्ञा, तिथिश्च का? यस्यां तिथौ यष्टाः एते पुंसां अनामयं फलं यच्छन्ति। एतत् मे सरहस्यं, मुने, त्वं वक्तुमर्हसि।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

महातपा उवाच—योगसाध्यः आत्मा स्वरूपेण नारायणात्मकः। सर्वज्ञोऽपि क्रीडतः तस्य आत्मन्यात्मनि भोगेच्छा समभवत्। महाभूते क्षोभिते तदद्भुतं ‘एतच्’ इति शब्दरूपं समुत्पन्नम्।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

तमपि अप्रतिमत्तोयं विकारं समरोचयत्। विकुर्वतः तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः—कोटिज्वालापरीवारः, शब्दवान्, दहनात्मकः।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

असावप्यतितेजस्वी तत्त्वं विकारं समरोचयत्। वह्नौ विकुर्वति परमदारुणो वायुरुदपद्यत; तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत॥

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

तच्छब्दलक्षणं व्योम समपद्यत, स च प्रतापवान् वायुः। तदा तेजोऽम्भसा युक्तं तेनान्योन्यं श्लिष्टमभवत्॥

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना। तथा व्योम्ना बाधितं सत् मार्गे दत्तं तत्क्षणात्॥

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत। सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत्॥

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः। पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः॥

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

दक्षिणासु प्रथमं दत्तासु अमराः तृप्तिं जग्मुः। यतः त्वं दक्षिणाभागं नयसि, तस्मात् ‘दक्षिणाग्निः’ अभवत्॥

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

हे विभावसो, त्रिलोके समन्ताद् यत् किञ्चिद् आहुतं तत् सुरार्थाय वहस्व; अतस्त्वं हव्यवाहनः॥

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘गृहं शरीरम्’ इत्युक्तं; तस्य पतिस्त्वं यतोऽधुना। अतः सर्वगतो विभो, त्वं वै गार्हपत्यो भव॥

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

येन हुतो विश्वान् नरान् सद्गतिं नयसि प्रभो। अतस्तव नाम ‘वैश्वानरः’ इति वाक्ये प्रतिष्ठितं भविष्यति॥

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘द्रविणं बलम्’ इत्युक्तं, धनं च द्रविणं यतः। तत् ददाति भवान् एव; अतः स ‘द्रविणोदाः’ अभवत्॥

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

त्वं तनुं च तनुमन्तं च सदा पालयसि, विभो सर्वव्यापिन्। अतः तव वत्सः ‘तनूनपात्’ इति नाम्ना भविष्यति॥

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

त्वं जातानि च अजातानि च यथार्थतः वेत्सि, प्रभो। अतः तव नाम ‘जातवेदा’ इति भवतु॥

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

नराः सामान्यतः, विशेषेण च द्विजातयः, त्वां शंसन्ति। अतः तेषां शंसनात् त्वं ‘नाराशंसः’ इति भव॥

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘अगस्’ इति नित्यं तिरोभावि, निःशब्दं, निश्चयात्मकं च कथ्यते। सर्वगतत्वात् ‘अगस्त्’भावं प्राप्य त्वं तेन ‘अग्निः’ भविष्यसि॥

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ध्मा’ इति प्रपूरणार्थकः शब्दः; स एव ‘इध्मा’ नाम्ना प्रकीर्त्यते। पूरितस्य यदागमनं त्वया भवति, तेन त्वं ‘इध्मः’ भविष्यसि॥

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

हे पुत्र महायज्ञकर्तः, एतानि तव नामानि याज्यानि; यैर्नरास्त्वां यजन्ति, ते स्वकामैस्त्वां तर्पयिष्यन्त्यसंशयम्।