Adhyaya 140: The Greatness of Kokāmukha (Badarī): Varāha’s Hidden Abode and the Sacred Waters
Kokāmukha (Badarī) Māhātmya
Tīrtha-Māhātmya (Sacred Geography & Ritual Soteriology)
संवादरूपेण पृथिवी वराहं पृच्छति—कुत्र स नित्यं वसति, किमस्य परमं स्थानं, केन कर्मणा प्राणिनामुत्तमा परलोकगतिः स्यात्। वराहः कोकामुखं बदरीति प्रसिद्धं स्वस्य प्रियतमं परमपावनं क्षेत्रं निगदति—गुप्तं स्थानं यत्र तस्य परमं रूपं दृश्यते। तत्र कौशिकीसम्बद्धेषु नाम्ना निर्दिष्टेषु तीर्थेषु, धारासु, सरःसु, वटेषु, शिलासु च स्नानं, रात्र्युपोषणम्/अहोरात्रव्रतम्, नियमाचारश्च विधिवत् उपदिश्यते। प्रत्येककर्मणा पापकर्मक्षयः, विशिष्टद्वीपलोकेषु पुनर्जन्म, अन्ते वराह-विष्णुलोकप्राप्तिश्च फलरूपेण निरूप्यते; भूम्याधारितपवित्रपर्यावरणस्य नैतिकसंयमस्य च शिक्षारूपेण माहात्म्यं प्रकाशते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 140
Verse 1
अथ कोकामुख(बदरी) माहात्म्यम्॥ धरण्युवाच॥ श्रुतानि देवस्थानानि त्वया प्रोक्तानि यान्युत॥ कस्मिंस्तिष्ठसि नित्यं त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
अथ कोकामुख(बदरी) माहात्म्यम्। धरण्युवाच। श्रुतानि देवस्थानानि त्वया प्रोक्तानि यान्युत। कस्मिंस्तिष्ठसि नित्यं त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
Verse 2
किं च ते परमं स्थानं यत्र मूर्त्याकृतिर्भवान्॥ कस्मिन्स्थाने कृतं कर्म येन यात्युत्तमां गतिम्॥
किं च ते परमं स्थानं यत्र मूर्त्याकृतिर्भवान्। कस्मिन्स्थाने कृतं कर्म येन यात्युत्तमां गतिम्॥
Verse 3
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि भक्तानां भक्तवत्सले॥ येषु स्थानेषु तिष्ठामि कथ्यमानानिमाञ्छृणु॥
श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे देवि भक्तानां भक्तवत्सले। येषु स्थानेषु तिष्ठामि कथ्यमानानिमाञ्छृणु॥
Verse 4
तव कोकामुखं नाम यन्मया पूर्वभाषितम्॥ बदरीति च विख्यातं गिरिराजशिलातलम्॥
तव कोकामुखं नाम यन्मया पूर्वभाषितम्। बदरीति च विख्यातं गिरिराजशिलातलम्॥
Verse 5
स्थानं लोहर्गलं नाम म्लेच्छराजसमाश्रितम्॥ क्षणं चापि न मुञ्चामि एवमेतन्न संशयः॥
स्थानं लोहर्गलं नाम म्लेच्छराजसमाश्रितम्। क्षणं चापि न मुञ्चामि एवमेतन्न संशयः॥
Verse 6
सचैत्यम् पश्य मे स्थानं जगदेतच्चराचरम्॥ सर्वत्राहं वरारोहे न मन्न्यूनं हि जानते॥
सचैत्यम् पश्य मे स्थानं जगदेतच्चराचरम्। सर्वत्राहं वरारोहे न मन्न्यूनं हि जानते॥
Verse 7
ये तु जानन्ति मां देवि गुह्यां कामगतिं मम॥ शीघ्रं कोकामुखं यान्तु मम कर्मपरायणाः॥
ये तु जानन्ति मां देवि गुह्यां कामगतिं मम। शीघ्रं कोकामुखं यान्तु मम कर्मपरायणाः॥
Verse 8
ततो देववचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय निर्वृतेनान्तरात्मना॥
ततो देववचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्। शिरस्यञ्जलिमाधाय निर्वृतेनान्तरात्मना॥
Verse 9
धरण्युवाच॥ सर्वतो लोकनाथेश परं कौतूहलं हि मे॥ कथं कोकामुखं श्रेष्ठं तद्भवान्वक्तुमर्हसि॥
धरण्युवाच। सर्वतो लोकनाथेश परं कौतूहलं हि मे। कथं कोकामुखं श्रेष्ठं तद्भवान्वक्तुमर्हसि॥
Verse 10
यस्तु कोकामुखं गत्वा भूयो विनिवर्तते॥ कर्माणि तत्र कुर्वीत चेष्टं भवति चात्मनि॥
यस्तु कोकामुखं गत्वा भूयो विनिवर्तते। कर्माणि तत्र कुर्वीत चेष्टं भवति चात्मनि॥
Verse 11
यानि यानि च क्षेत्राणि त्वया पृष्टानि वै धरे। कोकामुखसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति॥
यानि यानि च क्षेत्राणि त्वया पृष्टानि वै धरे। कोकामुखसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति॥
Verse 12
मम सा परमा मूर्तिर्यां न जानन्ति गोपिताम्॥ स्थितं कोकामुखं नाम एतत्ते कथितं मया॥
मम सा परमा मूर्तिर्यां न जानन्ति गोपिताम्। स्थितं कोकामुखं नाम एतत्ते कथितं मया॥
Verse 13
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ तस्मिन्कोकामुखं रम्यं कथ्यमानं मया।अनघे॥
श्रीवराह उवाच—देवि, यत् त्वं मां परिपृच्छसि तत् तत्त्वेन मे शृणु। तस्मिन् विषये मया रम्यं कोकामुखं कथ्यते, अनघे।
Verse 14
जलबिन्दुरिति ख्यातात्पर्वतात्पत्तनाद्भुवि॥ तत्तु गुह्यतमं देवि कृत्वा कर्म महौजसम्॥
जलबिन्दुरिति ख्यातात् पर्वतात् भूमौ पतनात्—एतत् देवि गुह्यतमम्। तत्र महौजसं कर्म कृत्वा (फलम् अवाप्नुयात्)।
Verse 15
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ विष्णुधारेति विख्याता कोकायां मम मण्डले॥
सर्वसङ्गान् परित्यज्य स मम लोकं गच्छति। कोकायां मम मण्डले ‘विष्णुधारा’ इति विख्याता।
Verse 16
पर्वतात्पतिता भूमौ धारा मुसलसन्निभा॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा स्नायात्तत्र प्रयत्नतः॥
पर्वतात् पतिता भूमौ धारा मुसलसन्निभा। अहोरात्रोषितो भूत्वा तत्र प्रयत्नतः स्नायात्।
Verse 17
जम्बूद्वीपे प्रजायेत जम्बूर्यत्र प्रतिष्ठिता ॥ जम्बूद्वीपं परित्यज्य जायते मम पार्श्वगः ॥
जम्बूद्वीपे प्रजायेत यत्र जम्बूः प्रतिष्ठिता। जम्बूद्वीपं परित्यज्य जायते मम पार्श्वगः।
Verse 18
अग्निष्टोमसहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः । न मुह्यति स कर्तव्ये फलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥
मानवः अग्निष्टोमसहस्राणां तुल्यं पुण्यफलं प्राप्नोति। स कर्तव्ये न मुह्यति, चोत्तमं फलं च लभते॥
Verse 19
पश्यते परमां मूर्त्तिमेतां मम न संशयः ॥ तत्र विष्णुपदं नाम स्थानं कोकामुकाश्रितम् ॥
एतां मम परमां मूर्तिं पश्यति—न संशयः। तत्र ‘विष्णुपद’ इति नाम स्थानं कोकामुकाश्रितं विद्यते॥
Verse 20
एतत्कश्चिन्न जानाति धरे वाराहसंश्रितम् ॥ तस्मिन्कृतोदको देवि नरो रात्रावुपोषितः ॥
एतत् कश्चिन्न जानाति, धरे, वाराहसंश्रितम्। तस्मिन्, देवि, कृतोदको नरो रात्रावुपोषितः…॥
Verse 21
क्रौञ्चद्वीपे प्रजायेत मम भक्तिपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्गुह्यस्थाने परे मम ॥
क्रौञ्चद्वीपे प्रजायेत मम भक्तिपरायणः। तत्राथ मुञ्चति प्राणान् गुह्यस्थाने परे मम॥
Verse 22
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोके स गच्छति ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम क्रीडितं यत्त्वया सह ॥
सर्वसङ्गान् परित्यज्य मम लोके स गच्छति। अस्ति विष्णुसरः नाम, यत् त्वया सह क्रीडितम्॥
Verse 23
यत्र दंष्ट्राप्रहारेण चाहृतासि वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत प्रातःकाले वसुन्धरे ॥
यत्र दंष्ट्राप्रहारेण त्वमुद्धृता वसुन्धरे । तत्र प्रातःकाले स्नानं कर्तव्यं वसुन्धरे ॥
Verse 24
सर्वपापविशुद्धात्मा मम लोकं स गच्छति ॥ सोमतीर्थमिति ख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा स मम लोकं गमिष्यति । सोमतीर्थमिति ख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
Verse 25
यत्र पञ्चशिलाभूभिर्विष्णुनाम्ना तथाङ्किता ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
यत्र पञ्चशिलाभूमिर्विष्णुनाम्ना तथाङ्किता । यस्तत्र स्नानं कुरुते पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
Verse 26
गोमेदे जायते द्वीपे मम मार्गानुसारकः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥
गोमेदे जायते द्वीपे मम मार्गानुसारकः । तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥
Verse 27
सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धात्मा मां स पश्यति ॥ तुङ्गकूटेतिविख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धात्मा मां स पश्यति । तुङ्गकूटेतिविख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
Verse 28
कुशद्वीपं समासाद्य मम लोकेषु तिष्ठति ॥ अनित्यमाश्रमं नाम क्षेत्रकर्मसुखावहम् ॥
कुशद्वीपं समासाद्य स मम लोकेषु तिष्ठति। तत्र ‘अनित्यमाश्रम’ इति नाम आश्रमः, यत्र कृतकर्मणां क्षेत्रकर्मसुखावहं फलम्।
Verse 29
देवाश्च यं न जानन्ति किंपुनर्मनुजादयः ॥ तत्र स्नात्वा वरारोहे अहोरात्रोषितो नरः ॥
यं स्थानं देवाः अपि न जानन्ति, किं पुनर्मनुजादयः। तत्र स्नात्वा, वरारोहे, अहोरात्रं तत्रोषितो नरः…
Verse 30
जायते पुष्करद्वीपे मम कर्मपरायणः ॥ अथ तत्र मृतो भूमे पुण्यक्षेत्रे महाशुचिः ॥
स पुष्करद्वीपे जायते मम कर्मपरायणः। अथ तत्र मृतो, भूमे, पुण्यक्षेत्रे महाशुचिः भवति।
Verse 31
सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ अस्त्यत्राग्निसरो नाम परं गुह्यं मम स्थितम् ॥
स सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं गच्छति। अत्र ‘अग्निसरः’ नाम परं गुह्यं मम स्थितं पवित्रस्थानम् अस्ति।
Verse 32
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र गिरिकुञ्जसमाश्रिताः ॥ तत्र चापि कृतस्नानः पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
अत्र पञ्च धाराः पतन्ति गिरिकुञ्जसमाश्रिताः। तत्रापि कृतस्नानः पञ्चरात्रं तत्रोषितो नरः…
Verse 33
कुशद्वीपे च जायेत मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म महौजसम् ॥
कुशद्वीपे च स जायेत मम कर्मपरायणः। तत्र महौजसं कर्म कृत्वा प्राणान् विमुञ्चति॥
Verse 34
कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ अस्ति ब्रह्मसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
कुशद्वीपात् परिभ्रष्टः स ब्रह्मलोकं गच्छति। अस्ति ब्रह्मसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
Verse 35
यत्र धारा पतत्येका पुण्या भूमिशिलातले ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
यत्रैका धारा पतति पुण्या भूमिशिलातले। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः॥
Verse 36
वसते सूर्यलोकेषु मम मार्गानुसारकः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्सूर्यधारां समाश्रितः ॥
वसते सूर्यलोकेषु मम मार्गानुसारकः। अथात्र मुञ्चते प्राणान् सूर्यधारां समाश्रितः॥
Verse 37
एका धारा पतत्यत्र देवि पूर्णा शिलोच्चयात् ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकमेकं दिनं तथा
एका धारा पतत्यत्र देवि पूर्णा शिलोच्चयात्। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकैकं दिनं तथा॥
Verse 38
सप्तरात्रोषितो भूत्वा मम कर्म समाश्रितः ॥ स्नात्वा सप्तसमुद्रेषु लब्धसंज्ञः समाहितः
सप्तरात्रोषितो भूत्वा मम कर्म समाश्रितः। स्नात्वा सप्तसमुद्रेषु लब्धसंज्ञः समाहितः॥
Verse 39
सप्तद्वीपेषु विहरेन् मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम भक्तिसमन्वितः
सप्तद्वीपेषु विहरेन् मम कर्मपरायणः। तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम भक्तिसमन्वितः॥
Verse 40
सप्तद्वीपमत्क्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धर्मोद्भवं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परे मम
सप्तद्वीपमत्क्रम्य मम लोकं तु गच्छति। अस्ति धर्मोद्भवं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परे मम॥
Verse 41
गिरिकुञ्जात् पतत्येका धारा भूमितले शुभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकरात्रोषितो नरः
गिरिकुञ्जात् पतत्येका धारा भूमितले शुभा। तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकरात्रोषितो नरः॥
Verse 42
स वैश्यो जायते शूद्रो मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् गुह्ये देवि शिलोच्चये
स वैश्यो जायते शूद्रो मम कर्मपरायणः। तत्राथ मुञ्चते प्राणान् गुह्ये देवि शिलोच्चये॥
Verse 43
साङ्गयज्ञं सदक्षिण्यं भुक्त्वा मां प्रतिपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम
साङ्गयज्ञं सदक्षिण्यं फलं भुक्त्वा मां प्रतिपद्यते ॥ कोटिवटं नाम क्षेत्रं अस्ति, गुह्यं परं मम ॥
Verse 44
एका धारा पतत्यत्र वटमूलमुपाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुरुते नरो रात्रावुपोषितः
एका धारा पतत्यत्र वटमूलमुपाश्रिता ॥ रात्रावुपोषितो नरो यस्तत्र स्नानं कुरुते ॥
Verse 45
यावन्ति वटपत्राणि तस्मिञ्छृङ्गे परे मम ॥ तावद्वर्षसहस्राणि रूपसम्पत्समन्वितः
यावन्ति वटपत्राणि तस्मिञ्छृङ्गे परे मम ॥ तावद्वर्षसहस्राणि रूपसम्पत्समन्वितः ॥
Verse 46
अग्निवर्णस्ततो भूत्वा मम लोकं स गच्छति॥ पापप्रमोचनं नाम गुह्यमस्मिन्परं मम
अग्निवर्णस्ततो भूत्वा मम लोकं स गच्छति ॥ पापप्रमोचनं नाम गुह्यमस्मिन्परं मम ॥
Verse 47
पतत्येकतमा धारा स्थूला कुम्भसमा ततः॥ यस्तत्र कुरुते स्नानमहोरात्रोषितो नरः॥
पतत्येकतमा धारा स्थूला कुम्भसमा ततः ॥ अहोरात्रोषितो नरो यस्तत्र स्नानं कुरुते ॥
Verse 48
जायते च चतुर्वेदी मम कर्मपरायणः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कौशिकीमाश्रितो नदीम्॥
जायते च चतुर्वेदी मम कर्मपरायणः। तत्राथ कौशिकीं नदीमाश्रित्य प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 49
यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः॥ मोदते वासवे लोके मम मार्गानुसारिणि॥
यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः। मोदते वासवे लोके मम मार्गानुसारिणि॥
Verse 50
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ वासवं लोकमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति॥
तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपरायणः। वासवं लोकमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति॥
Verse 51
यमव्यसनकं नाम गुह्यमस्ति परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैकं कौशिकीमाश्रितं नदीम्॥
यमव्यसनकं नाम गुह्यं स्थानं परं मम। तत्रैकः स्रोतः वहति कौशिकीमाश्रितो नदीम्॥
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानमेकऱात्रोषितो नरः॥ न स गच्छति दुर्गाणि यमस्य व्यसनं महत्॥
यस्तत्र कुरुते स्नानम् एकरात्रोषितो नरः। न स गच्छति दुर्गाणि यमस्य व्यसनं महत्॥
Verse 53
अथ तत्र त्यजेत्प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ विशुद्धो मुक्तपापोऽसौ मम लोकं स गच्छति॥
अथ तत्र मम कर्मपरायणः प्राणान् त्यजेत्; स विशुद्धो मुक्तपापः मम लोकं गच्छति॥
Verse 54
मातङ्गं नाम विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैव आश्रितं कौशिकीं नदीम्॥
तस्मिन् क्षेत्रे ‘मातङ्ग’ इति विख्यातं मम परमं प्रियं स्थानम्; तत्रैव कौशिकी-नदीम् आश्रितः स्रोतः वहति॥
Verse 55
विद्वाञ्छुचिश्च जायेत ममकामर्नुसारकः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्ये देवि परे मम॥
विद्वान् शुचिः च जायेत, मम कामानुसारकः; तत्र देवि, मम परे गुह्ये स्थाने प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 56
मुक्त्वा किम्पुरुषं भेदं मम लोकं च गच्छति॥ अस्ति वज्रभवं नाम गुह्ये तस्मिन्परं मम॥
किम्पुरुषत्व-भेदं मुक्त्वा मम लोकं गच्छति; तस्मिन् मम परे गुह्ये ‘वज्रभव’ इति नाम स्थानम् अस्ति॥
Verse 57
स्रोतो वहति तत्रैकमाश्रितं कौशिकीं नदीम् ॥ स्नानं करोति यस्तत्र एकरात्रोषितो नरः ॥
तत्र कौशिकी-नदीम् आश्रितः एकः स्रोतो वहति; यः नरः तत्र स्नानं करोति, एकरात्रम् उषित्वा, स फलम् आप्नोति॥
Verse 58
जायते शक्रलोके तु मम कर्मानुसारकः ॥ शरीरचक्रसङ्घाते वज्रहस्तस्वरूपकः ॥
स मम आज्ञानुसारतः शक्रलोके एव जायते। शरीरचक्रसङ्घाते वज्रहस्तस्वरूपकः भवति॥
Verse 59
तत्र स्नानप्रभावेण जायते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुच्यते प्राणान्मम चिन्तनतत्परः ॥
तत्र स्नानप्रभावेण जायते, नात्र संशयः। अथ तत्र मच्चिन्तनतत्परः सन् प्राणान् त्यजति॥
Verse 60
शक्रलोकमतिच्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्र त्रिक्रोशमात्रेण गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
शक्रलोकम् अतिक्रम्य मम लोकं प्रपद्यते। तत्र त्रिक्रोशमात्रेण मम परमं गुह्यं क्षेत्रम्॥
Verse 61
शक्ररुद्रेति विख्यातं तस्मिन्कोकाशिलातले ॥ स्नानं करोति यस्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
शक्ररुद्रेति विख्याते कोकाशिलातले तत्र। त्रिरात्रोपोषितो यः स्नानं करोति स नरः॥
Verse 62
अस्ति चान्यन्महद्भद्रे क्षेत्रे गुह्ये विशेषितम् ॥ मनुजा येन गच्छन्ति मुक्त्वा संसारसागरम् ॥
अस्ति चान्यन्महद्भद्रे गुह्ये क्षेत्रे विशेषितम्। येन मनुजा गच्छन्ति मुक्त्वा संसारसागरम्॥
Verse 63
कृतोदकस्तत्र भद्रे अहोरात्रोषितो नरः ॥ जायते शाल्मलिद्वीपे मम कर्मानुसारिणि ॥
तत्र भद्रे कृतोदकः पुरुषोऽहोरात्रं निवसन् मम कर्मानुसारिणि शाल्मलिद्वीपे जायते।
Verse 64
तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ शाल्मलिद्वीपमुत्सृज्य मम पार्श्वे स तिष्ठति ॥
तत्रैव मम कर्मसु निष्ठितः प्राणान् मुञ्चति; शाल्मलिद्वीपं त्यक्त्वा मम पार्श्वे स तिष्ठति।
Verse 65
तस्मिन्क्षेत्रे महागुह्ये परमस्ति फलोदयम् ॥ विष्णुतीर्थमिति ख्यातं मम भक्तसुखावहम् ॥
तस्मिन् महागुह्ये क्षेत्रे परमं फलोदयम् अस्ति; विष्णुतीर्थमिति ख्यातं मम भक्तसुखावहम्।
Verse 66
ततः पर्वतमध्यात्तु कोकायां पतते जलम् ॥ त्रिस्रोतसं महाभागे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
ततः पर्वतमध्यात् कोकायां जलं पतति, महाभागे; त्रिस्रोतसं नाम सर्वसंसारमोक्षणम्।
Verse 67
तस्मिन् कृतोदको भूमे छित्त्वा संसारबन्धनम् ॥ वायोः स भवनं प्राप्य वायुभूतस्तु तिष्ठति ॥
भूमे! तस्मिन् कृतोदकः संसारबन्धनं छित्त्वा वायोर्भवनं प्राप्य वायुभूतोऽवस्थितः।
Verse 68
तत्राथ मुंचते प्राणान् मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वायुलोकमतिक्रंय मम लोकं स गच्छति ॥
तत्र मम कर्मसु निष्ठितः स प्राणान् मुञ्चति; वायुलोकम् अतिक्रम्य मम लोकं गच्छति।
Verse 69
अस्ति तत्र वरं स्थानं सङ्गमं कौशिकोकयोः ॥ सर्वकामिकेति विख्याता शिला तिष्ठति चोत्तरे ॥
तत्र कौशिक्योकयोः सङ्गमे वरं स्थानम् अस्ति; उत्तरे ‘सर्वकामिका’ इति विख्याता शिला तिष्ठति।
Verse 70
तत्र यः कुरुते स्नानमहो रात्रोषितो नरः ॥ विस्तीर्णे जायते वंशे जातिं स्मरति चात्मनः ॥
तत्र यः स्नानं करोति अहोरात्रोषितो नरः; स विस्तीर्णे वंशे जायते, आत्मनो जातिं च स्मरति।
Verse 71
स्वर्गे वा यदि वा भूमौ यं यं कामयते नरः ॥ तं तं प्राप्नोति वै कामं स्नातमात्रः शिलातले ॥
स्वर्गे वा भूमौ वा नरः यं यं कामयते; शिलातले स्नातमात्रः स तं तं कामं प्राप्नोति।
Verse 72
अस्ति मत्स्यशिला नाम गुह्यं कोकामुखे वरम् ॥ धाराः पतन्ति तिस्रो वै कौशिकीमाश्रिता नदीम् ॥
कोकामुखे गुह्यं वरं स्थानं ‘मत्स्यशिला’ नाम अस्ति; तत्र कौशिकीं आश्रिता नदीं प्रति तिस्रो धाराः पतन्ति।
Verse 73
तत्र च स्नायमानस्तु यदि मत्स्यं प्रपश्यति ॥ ततो जानाम्यहं देवि प्राप्तो नारायणः स्वयम् ॥
तत्र स्नायमानो यदि मत्स्यं प्रपश्यति, तदा हे देवि, अहं जानामि—स्वयमेव नारायणः प्राप्तोऽस्ति (प्रकटितः)।
Verse 74
तत्र मत्स्यं पुनर्दृष्ट्वा यजमानस्तु सुन्दरि ॥ दद्यादर्घ्यं ततो भद्रे मधुलाजसमन्वितम् ॥
तत्र पुनर्मत्स्यं दृष्ट्वा, हे सुन्दरि, यजमानः; ततः हे भद्रे, मधुलाजसमन्वितम् अर्घ्यं दद्यात्।
Verse 75
यस्तत्र कुरुते स्नानं देवि गुह्ये ततः परे ॥ तिष्ठते पद्मपत्रे तु सोत्तरे मेरुसंश्रिते ॥
हे देवि, यस्तत्र गुह्ये ततः परे स्थाने स्नानं करोति, स उत्तरे मेरुसंश्रिते पद्मपत्रे तु तिष्ठति।
Verse 76
अथ संप्राप्य मुच्येत मत्स्यं गुह्यं परं मम ॥ मेरुशृङ्गं समुल्लङ्घ्य गम लोकं च गच्छति ॥
अथ मम गुह्यं परं मत्स्यं संप्राप्य मुच्येत; मेरुशृङ्गं समुल्लङ्घ्य ‘गम’ इति लोकं च गच्छति।
Verse 77
पञ्चयोजनविस्तारं क्षेत्रं कोकामुखं मम ।। यस्त्वेतत्तु विजानाति न स पापेन लिप्यते ॥
मम ‘कोकामुख’ इति क्षेत्रं पञ्चयोजनविस्तारम्; य एतद् यथार्थं विजानाति, स पापेन न लिप्यते।
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ।। तस्मिन्कोकामुखे रम्ये तिष्ठामि दक्षिणामुखः ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। तस्मिन् रम्ये कोकामुखे अहं दक्षिणामुखः तिष्ठामि॥
Verse 79
शिलाचन्दनसङ्काशं देवानामपि दुर्लभम् ।। वराहरूपमादाय तिष्ठामि पुरुषाकृतिः ॥
शिलाचन्दनसङ्काशं देवानामपि दुर्लभम्। वराहरूपमादाय पुरुषाकृतिः अहं तिष्ठामि॥
Verse 80
वामोन्नतमुखं कृत्वा वामदंष्ट्रासमुन्नतम् ।। पश्यामि च जगत्सर्वं ये च भक्ताः मम प्रियाः ॥
वामोन्नतमुखं कृत्वा वामदंष्ट्रासमुन्नतम्। पश्यामि जगत्सर्वं च मम प्रियान् भक्तानपि॥
Verse 81
यदि कोकामुखं गच्छेत् कदाचित्कालपर्यये ।। मा ततो विनिवर्त्तेत यदीच्छेन्मम तुल्यताम् ॥
यदि कोकामुखं गच्छेत् कदाचित्कालपर्यये। न ततो विनिवर्तेत, यदीच्छेन्मम तुल्यताम्॥
Verse 82
गुह्यानां परमं गुह्यमेतत्स्थानं परं महत् ।। सिद्धानां परमा सिद्धिर्गुह्यं कोकामुखं परम् ॥
गुह्यानां परमं गुह्यमेतत्स्थानं परं महत्। सिद्धानां परमा सिद्धिर्गुह्यं कोकामुखं परम्॥
Verse 83
न च सांख्येन योगेन सिद्धिं यान्ति महापराम् ।। याति कोकामुखं गत्वा रहस्यं कथितं मया ॥
न च सांख्येन योगेन वा महापरां सिद्धिं प्राप्नुवन्ति; कोकामुखं गत्वैव तां प्राप्नोति—एतद् रहस्यं मया कथितम्।
Verse 84
एवं श्रेष्ठे महाभागे यत्त्वया परिपृच्छिम् ।। परमं कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसे ॥
एवं हे श्रेष्ठ महाभाग, यत् त्वया परिपृष्टं तत् सर्वं परमं मया कथितम्; किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 85
य एतत्कथितं भूमे कोकामुखमनुत्तमम् ।। तारिताḥ पितरस्तेन दश पूर्वास्तथा पराः ॥
हे भूमे, यस्यैतत् कोकामुखमनुत्तमं कथितं, तेन दश पूर्वान् पितॄन् तथा परानपि तारयति।
Verse 86
मृतो वा तत्र जायेत शुद्धे भागवते कुले ।। अनन्यमानसो भूत्वा मम मार्गप्रदर्शकः ॥
मृतो वा तत्र जायेत शुद्धे भागवते कुले; अनन्यमानसो भूत्वा मम मार्गस्य प्रदर्शकः भवति।
Verse 87
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं कल्य उत्थाय मानवः ॥ त्यक्त्वा पञ्चशतं जन्म मम भक्तश्च जायते ॥
यश्चेदं नित्यं प्रातःकाले उत्थाय शृणुयात्, स पञ्चशतं जन्म त्यक्त्वा मम भक्तो जायते।
Verse 88
य एतत्पठते नित्यं कोकाख्यानं तथोषसि ॥ गच्छते परमं स्थानमेवमेतन्न संशयः ॥
यः एतत् कोकाख्यानं नित्यं प्रातःकाले च पठति, स परमं स्थानं गच्छति—एवमेतत्, न संशयः।
Verse 89
श्रीवराह उवाच ॥ नास्ति कोकामुखात्क्षेत्रं श्रेष्ठं कोकामुखाच्छुचि ॥ नास्ति कोकामुखात्स्थानं नास्ति कोकामुखात्प्रियम् ॥
श्रीवराह उवाच—हे शुचि, कोकामुखात् श्रेष्ठं क्षेत्रं नास्ति; कोकामुखात् परं स्थानं नास्ति; कोकामुखात् प्रियतरं नास्ति।
Verse 90
जायते विपुले शुद्धे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्विष्णुधारां समाश्रितः ॥
विपुले शुद्धे मम मार्गानुसारिणि तत्र जायते; अथ तत्र विष्णुधारां समाश्रितः प्राणान् मुञ्चति।
Verse 91
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र पर्वतादुच्छ्रयं श्रिताः ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
अत्र पर्वतोच्छ्रयात् श्रिताः चतुर्धाराः पतन्ति; यः नरः तत्र पञ्चरात्रोषितः स्नानं करोति, (स फलम् अवाप्नोति)।
Verse 92
सूर्यलोकमतिग्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धेनुवटं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
स सूर्यलोकम् अतिग्रम्य मम लोकं गच्छति; मम परं गुह्यं क्षेत्रं ‘धेनुवटम्’ नाम अस्ति।
Verse 93
तिष्ठते तु वरारोहे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
तिष्ठति तु वरारोहे मम मार्गानुसारिणि। तत्राथ प्राणान् मुञ्चति, सुदुष्करं कर्म कृत्वा॥
Verse 94
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र एकरात्रोषिता नराः ॥ भेदं किम्पुरुषं प्राप्य जायते नात्र संशयः ॥
ये तत्र स्नानं कुर्वन्ति, एकरात्रोषिता नराः। किम्पुरुषत्वं प्राप्नुवन्ति, नात्र संशयः॥
Verse 95
दंष्ट्राङ्कुरेति विख्यातं यत्र कोका विनिःसृता ॥ एतद्गुह्यं न जानन्ति यतो मुञ्चन्ति जन्तवः ॥
दंष्ट्राङ्कुर इति विख्यातं यत्र कोका विनिःसृता। एतद्गुह्यं न जानन्ति जन्तवः, ततोऽत्र प्राणान् मुञ्चन्ति॥
Verse 96
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मण्यवस्थितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
तत्राथ प्राणान् मुञ्चति मम कर्मण्यवस्थितः। सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥
Verse 97
ये मां स्मरन्ति वै भूमे पुरुषा मुक्तकिल्बिषाः ॥ तत्र कुर्वन्ति कर्माणि शुद्धाः संसारमोक्षणे ॥
ये मां स्मरन्ति वै भूमे पुरुषा मुक्तकिल्बिषाः। शुद्धाः सन्तस्तत्र कर्माणि कुर्वन्ति संसारमोक्षणे॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation-oriented practice as disciplined engagement with a sacred landscape: purification through snāna and regulated observance, coupled with detachment (sarva-saṅga-parityāga) and sustained devotion. Philosophically, it presents a graded soteriology where actions performed at specific tīrthas within Kokāmukha produce moral purification, clarity in duty, and eventual access to Varāha/Vişṇu’s realm, emphasizing that hidden (guhya) places and forms require correct knowledge and conduct rather than mere abstract speculation.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite is specified. Timing is instead expressed through durational observances: ekarātra (one night), ahorātra (day-and-night), trirātra (three nights), pañcarātra (five nights), and saptarātra (seven nights), often paired with upoṣita (fasting/overnight restraint) and sometimes prātaḥkāla (morning) bathing.
By staging instruction as Varāha’s response to Pṛthivī’s inquiry, the text situates Earth as a moral and pedagogical partner. It treats rivers, falls, stones, trees, and lakes as ethically charged sites where human restraint (fasting, careful bathing, non-attachment) aligns personal conduct with terrestrial sanctity. The implied ecological ethic is that the landscape is not inert property but a living sacred system; correct behavior within it yields purification and social order, while knowledge of ‘guhya’ places encourages careful, non-exploitative engagement with the environment.
The chapter’s narrative is primarily the Varāha–Pṛthivī dialogue and does not foreground dynastic genealogies or named sages. It mentions broad social categories and cosmological populations (e.g., manuṣya, deva, siddha; also varṇa references such as vaiśya and śūdra in outcomes of practice), and it includes a brief reference to a ‘mleccha-rāja’ in connection with Lohārgala, but no detailed lineage lists or royal chronologies are provided.