Adhyaya 121: Avoidance of Rebirth in the Womb: Ethical Conduct and the Prevention of Degraded Rebirth
Garbha-gamana-nivṛttiḥ (Viyoni-gati-niṣedhaḥ)
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, and Ecological-Ethical Orientation)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं (वसुन्धरां/माधवीं) उपदिशति—यैर्गुणैः कर्मभिश्च जनो ‘गर्भं न गच्छेत्’ इति, पुनर्जन्मचक्रात् निवर्त्य वराहलोकं प्राप्नुयात्। विनयः, बहुकर्मसु अपि अहङ्काराभावः, अन्तःशौचम्, कर्तव्याकर्तव्यविवेकः, शीतोष्णादिदुःखसहनम्, सत्यवचनम्, अनसूया, दाम्पत्यनिष्ठा, प्रियहितवाक्यं, ब्राह्मणातिथिसेवा च निर्दिश्यते। अहिंसा, सर्वभूतहितैषिता, धनदुःखयोः समता, क्रोधलोभमोहसंयमश्चोक्तः। मन्वङ्गिराःशुक्रगौतमसोमरुद्रादयः बहवो धर्मप्रमाणकर्तार इति स्मारयन्, स्वस्वनियतधर्मपालनं, पाषण्डनिन्दावर्जनं च—पृथिव्याः हिताय लोकव्यवस्थाधारणाय च—प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 121
Verse 1
अथ जन्माभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन गर्भं न गच्छेत तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ कथयिष्यामि ते ह्येवं सर्वधर्मविनिश्चयम् ॥
अथ जन्माभावः। श्रीवराह उवाच—येन पुनर्गर्भं न गच्छेत तच्छृणुष्व वसुन्धरे; कथयिष्यामि ते एवं सर्वधर्मविनिश्चयम्।
Verse 2
कृत्वापि विपुलं कर्म आत्मानं न प्रशंसति ॥ करोति बहुकर्माणि शुद्धेनैवान्तरात्मना ॥
विपुलं कर्म कृत्वापि आत्मानं न प्रशंसति; शुद्धेनैवान्तरात्मना बहुकर्माणि करोति।
Verse 3
कृत्वा तु मम कर्माणि समर्थोऽनुग्रहे रतः ॥ कार्याकार्ये विजानाति सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥
मम कर्माणि कृत्वा तु समर्थोऽनुग्रहे रतः; कार्याकार्ये विजानाति सर्वधर्मेषु निष्ठितः।
Verse 4
शीतोष्णवातवर्षादिक्षुत्पिपासासहश्च यः ॥ यो दरिद्रो निरालस्यः सत्यवागनसूयकः ॥
यः शीतोष्णवातवर्षादीन् तथा क्षुत्पिपासे च सहते; यो दरिद्रोऽपि निरालस्यः, सत्यवाक्, अनसूयकश्च—
Verse 5
स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जकः ॥ सत्यवादी विशुद्धात्मा नित्यं च भगवत्प्रियः ॥
स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जकः; सत्यवादी विशुद्धात्मा नित्यं च भगवत्प्रियः—
Verse 6
संविभाज्य विशेषज्ञो नित्यं ब्राह्मणवत्सलः ॥ प्रियभाषी द्विजानां च मम कर्मपरायणः ॥
संविभाज्य विशेषज्ञो नित्यं ब्राह्मणवत्सलः; प्रियभाषी द्विजानां च मम कर्मपरायणः—
Verse 7
कुयोनिं तु न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
स कुयोनिं न गच्छेत, मम लोकं स गच्छति; अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि—तच्छृणुष्व वसुन्धरे—
Verse 8
यो वियोनिं न गच्छेत मम कर्मपरायणः ॥ जीवहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहितः शुचिः
यो वियोनिं न गच्छेत मम कर्मपरायणः; जीवहिंसानिवृत्तः सर्वभूतहितः शुचिः—
Verse 9
सर्वत्र समतायुक्तः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ बाल्ये स्थितोऽपि वयसि क्षान्तो दान्तः शुभे रतः
सर्वत्र समतायुक्तः, लोष्टाश्मकाञ्चनयोः समदर्शी; वयसि स्थितोऽपि बालवत् सरलः; क्षान्तो दान्तः शुभे रतः।
Verse 10
व्यलीकाद्विनिवृत्तो यस्तथ्येतिकृतनिश्चयः ॥ नित्यं च वृत्तिमान्कश्चित्परोक्षेऽपि न चाक्षिपेत्
व्यलीकात् विनिवृत्तो यः सत्ये दृढनिश्चयः; नित्यं सद्वृत्तिमान् सन् परोक्षेऽपि न कञ्चनाक्षिपेत्।
Verse 11
ऋतुकालेऽपि गच्छेद्यः अपत्यार्थे स्वकां स्त्रियम् ॥ ईदृशास्तु नरा भद्रे मम कर्मपरायणाः
ऋतुकालेऽपि यः स्वकां स्त्रियम् अपत्यार्थं गच्छेत्; ईदृशा नरा भद्रे मम कर्मपरायणाः।
Verse 12
ते वियोनिं न गच्छन्ति मम गच्छन्ति सुन्दरी ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
ते वियोनिं न गच्छन्ति मम गच्छन्ति सुन्दरी; पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 13
पुरुषाणां प्रसन्नानां यश्च धर्मः सनातनः ॥ मनुनाप्यन्यथा दृष्टो ह्यन्यथाङ्गिरसेन च
प्रसन्नपुरुषाणां यः सनातनो धर्मः; स मनुना अन्यथा दृष्टो ह्यन्यथाङ्गिरसेन च।
Verse 14
शुक्रेण चान्यथा दृष्टो गौतमेनापि चान्यथा ॥ सोमेन चान्यथा दृष्टो रुद्रेणाप्यन्यथा पुनः
शुक्रेण चान्यथा दृष्टो गौतमेनापि चान्यथा । सोमेन चान्यथा दृष्टो रुद्रेणाप्यन्यथा पुनः ॥
Verse 15
अग्निना वायुनाचैव दृष्टो धर्मोऽन्यथा धरे ॥ यमेन चान्यथा दृष्ट इन्द्रेण वरुणेन च
अग्निना वायुनाचैव दृष्टो धर्मोऽन्यथा धरे । यमेन चान्यथा दृष्ट इन्द्रेण वरुणेन च ॥
Verse 16
कुबेरॆणान्यथा दृष्टः शाण्डिल्येनापि चान्यथा ॥ पुलस्त्येनान्यथा दृष्ट आदित्येनापि चान्यथा
कुबेरॆणान्यथा दृष्टः शाण्डिल्येनापि चान्यथा । पुलस्त्येनान्यथा दृष्ट आदित्येनापि चान्यथा ॥
Verse 17
पितृभिश्चान्यथा दृष्टो ह्यन्यथापि स्वयम्भुवा ॥ आत्मनात्मनि धर्मेण ये नरा निश्चितव्रताः
पितृभिश्चान्यथा दृष्टो ह्यन्यथापि स्वयम्भुवा । आत्मनात्मनि धर्मेण ये नरा निश्चितव्रताः ॥
Verse 18
न निन्देद्धर्मकार्याणि आत्मधर्मपथे स्थितः ॥ एभिर्गुणैः समायुक्तो मम कर्माणि कारयेत् ॥
न निन्देद्धर्मकार्याणि आत्मधर्मपथे स्थितः । एभिर्गुणैः समायुक्तो मम कर्माणि कारयेत् ॥
Verse 19
वियोनिं स न गच्छेत मम लोकाय गच्छति ॥ पुनरन्यत्तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्वेह माधवि ॥
स अधमयोनिं न गच्छति; मम लोकमेव गच्छति। पुनरपि किञ्चिद् वक्ष्यामि—इह शृणु, हे माधवि॥
Verse 20
तरन्ति पुरुषा येन गर्भसंसारसागरम् ॥ जितेन्द्रिया जितक्रोधा लोभमोहविवर्जिताः ॥
एतेन ये पुरुषाः गर्भसंसारसागरं तरन्ति। ते जितेन्द्रियाः जितक्रोधाः लोभमोहविवर्जिताः॥
Verse 21
आत्मोपकारका नित्यं देवातिथिगुरुप्रियाः ॥ हिंसादीनि न कुर्वन्ति मधुमांसविवर्जकाः ॥
आत्मोपकारकाः नित्यं देवातिथिगुरुप्रियाः। हिंसादीनि न कुर्वन्ति मधुमांसविवर्जकाः॥
Verse 22
मनसा ब्राह्मणीं चैव यो गच्छेन्न कदाचन ॥ विप्राय कपिलां दद्याद्वृद्धवं सान्त्वेन पालयेत् ॥
यो मनसा अपि ब्राह्मणीं न कदाचन गच्छेत्। स विप्राय कपिलां दद्यात्, वृद्धवर्गं सान्त्वेन पालयेत्॥
Verse 23
सर्वेषां चैव पुत्राणां न विशेषं करोति यः ॥ संक्रुद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा यस्तु तत्र प्रसादयेत् ॥
यः सर्वेषां पुत्राणां न विशेषं करोति। यश्च संक्रुद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा तत्रैव प्रसादयेत्॥
Verse 24
यः स्पृशेत्कपिलां भक्त्या कुमारिं न च दूषयेत् ॥ अग्निं न च क्रमेत्पद्भ्यां न च पुत्रेण भाषयेत् ॥
यः भक्त्या कपिलां स्पृशेत्, कुमारिं न च दूषयेत्; अग्निं पादाभ्यां न क्रमेत्, पुत्रं मध्यस्थं कृत्वा न भाषयेत्।
Verse 25
जलेन मेहेद्यस्तु गुरुभक्तो न जल्पकः ॥ एवं धर्मेण संयुक्तो यो नु मां प्रतिपद्यते ॥
यस्तु जलेन मेहेत्, स गुरुभक्तो न जल्पकः; एवं धर्मेण संयुक्तो यो मां प्रतिपद्यते।
Verse 26
स च गर्भं न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥
स पुनर्गर्भं न गच्छेत्; स मम लोकं गच्छति।
Verse 27
शङ्खेन चान्यथा दृष्टो लिखितेनापि चान्यथा ॥ कश्यपेनान्यथा दृष्टो धर्मेणाप्यन्यथा धरे ॥
शङ्खेनान्यथा दृष्टः, लिखितेनाप्यन्यथा; कश्यपेनान्यथा दृष्टो, धर्मेणाप्यन्यथा धरे।
Verse 28
नित्यं नैव विजानाति परेणापकृतं क्वचित् ॥ कर्त्तव्यं संस्मरेत्सर्वं मम सत्यं च जल्पति
नित्यं परेण कृतमपकृतं न विजानाति; कर्तव्यं सर्वं संस्मरेत्, मम सत्यं च जल्पति।
Verse 29
स्वकं पालयते धर्मं स्वमतेनैव भाषितम् ॥ परवादं न कुर्वीत सर्वधर्मेषु निश्चितम्
स्वकं धर्मं स्वमतेनैवोक्तं पालयेत्। परवादं न कुर्यात्—एष सर्वधर्मेषु निश्चितो नियमः॥
Frequently Asked Questions
The text presents a composite ethic—humility, truthfulness, nonviolence, equanimity, restraint of anger/greed/delusion, fidelity, and service-oriented social conduct (toward guests, teachers, and brāhmaṇas)—as the pathway by which a person is described as not returning to garbha-saṃsāra and as attaining Varāha’s realm. It also emphasizes avoiding disparagement of other dharma-positions while remaining steady in one’s established dharma.
The chapter explicitly mentions ṛtu-kāla, stating that one should approach one’s own wife for procreation (apatyārtha) during the appropriate season/time. No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical markers are specified in the provided passage.
Environmental balance is framed indirectly through Pṛthivī as interlocutor and through norms that reduce harm and stabilize communal life: ahiṃsā, sarva-bhūta-hita (welfare of all beings), endurance without resentment amid heat/cold/wind/rain, and non-disparagement across dharma-views. These are presented as virtues that sustain social-ecological order on Earth (Pṛthivī) by minimizing conflict and injury to living beings.
The text lists multiple dharma-authorities and cosmic-administrative figures as having articulated dharma differently: Manu, Aṅgiras, Śukra, Gautama, Soma, Rudra, Śaṅkha, Likhita, Kaśyapa, Agni, Vāyu, Yama, Indra, Varuṇa, Kubera, Śāṇḍilya, Pulastya, Āditya, the Pitṛs, and Svayambhū. This functions as an argument for dharma plurality and for refraining from condemning others’ dharma-practices.