
Sukta 10.135
Yama (with the Devāḥ; ancestral-father principle also present)
अयं संक्षिप्तो गूढार्थो मन्त्रः यमस्य लोकं पितृयाणं च चिन्तयति। पितरः “सुपर्णपर्णे वृक्षे” कल्प्यन्ते, यत्र यमो देवैः सह संवादं करोति; प्रेतः पिता च पुरातने पथि रमते। युवानं रथं प्रवर्तयन्तं इव, अनुगामिनं च सामगानं वहकवत् इति पहेलिकोपमाभिः सूच्यते यत् ऋतबद्धा वाक् सम्यगाहुतिश्च आत्मनः यात्रां मोक्षं च नयतः।
Mantra 1
यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यमः । अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणाँ अनु वेनति ॥
यस्मिन् सुपलाशे वृक्षे देवैः सह यमः सोमं सम्पिबते, तत्रैव नः पिता विश्पतिः पुराणानामनु वेनन् हृष्टः सञ्चरति, ज्योतिष्मतां पितॄणां सनातनं पन्थानं अन्विष्यन्।
Mantra 2
पुराणाँ अनुवेनन्तं चरन्तं पापयामुया । असूयन्नभ्यचाकशं तस्मा अस्पृहयं पुनः ॥
पुराणानामनु वेनन्तं सञ्चरन्तं तं पापया मयूया अभ्यायात्; असूयया शत्रुदृष्टिम् अभ्यचाकशत्। तथापि तस्मिन् (सत्यपथे) अहं पुनरस्पृहयं—असूयातमसोऽतिक्रम्य सम्यगिच्छया प्रत्यावर्ते।
Mantra 3
यं कुमार नवं रथमचक्रं मनसाकृणोः । एकेषं विश्वतः प्राञ्चमपश्यन्नधि तिष्ठसि ॥
हे कुमार, यं नवं रथं त्वं मनसैवाकृणोः—अचक्रं एकधुरं सर्वतः प्राञ्चम्—तस्मिन्नधि तिष्ठसि पश्यन्: स रथो मनोमयः अन्तर्गतेः वाहनम्।
Mantra 4
यं कुमार प्रावर्तयो रथं विप्रेभ्यस्परि । तं सामानु प्रावर्तत समितो नाव्याहितम् ॥
हे कुमार, यं रथं त्वं विप्रेभ्यः परितः प्रावर्तयः, तमनु सामापि प्रावर्तत तेनैव सह परिववृते—नाव्याः नाभौ निधिरिव समाहितम्; स एव स्तोत्रः यात्रायाः वहनं भवति।
Mantra 5
कः कुमारमजनयद्रथं को निरवर्तयत् । कः स्वित्तदद्य नो ब्रूयादनुदेयी यथाभवत् ॥
कः कुमारमजनयत्? कः रथं निरवर्तयत्? कः स्विदद्य नः तद्गुह्यं ब्रूयात्—अनुदेयी यथाभवत्, सत्यस्य संप्रेषणविधिः कः?
Mantra 6
यथाभवदनुदेयी ततो अग्रमजायत । पुरस्ताद्बुध्न आततः पश्चान्निरयणं कृतम् ॥
यथाभवदनुदेयी ततोऽग्रमजायत; पुरस्ताद्बुध्न आततः पश्चान्निरयणं कृतम्॥
It reflects on Yama and the realm of the Fathers, describing an ancient, established path for the departed and the role of sacred chant and right offering in guiding that passage.
The tree is a symbolic meeting-place of life and immortality: a luminous locus where Yama and the gods commune, and where the Fathers are imagined as moving in delight along timeless ancestral ways.
In context it points to an ‘outlet’ or ‘way of release’—the ordered opening that allows transition beyond death, framed as something established by cosmic order rather than random fate.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.