Sarga 64
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् चतुःषष्टितमे सर्गे कार्यसमाप्तेः पश्चात् औपचारिकनिवेदनस्य राजसभाप्रवेशस्य च क्रमः प्रदर्श्यते। सुग्रीवस्यादेशेन हृष्टः दधिमुखः प्रणम्य मधुवनप्रसङ्गात् सभामण्डलं प्रति गच्छन् पूर्वं कृतप्रतिबन्धस्य क्षमां याचते, संयमं चोपदिशति। अङ्गदः तु विनययुक्तया नायकभावनया—युवराजोऽपि सन्—सिद्धे कार्ये विलम्बो न युक्त इति वदन् वानरसेनायाः सम्मतिं पृच्छति, स्वयम् आज्ञां दातुं न इच्छतीति स्पष्टं करोति। वानराः तस्य नम्रतां प्रशंसन्तः ‘त्वदाज्ञां विना गमनं न शक्यम्’ इति ब्रुवन्ति; ततः सा सेना निनदैः सह गगनं समारुह्य प्रस्थितवती। आगमनात् पूर्वं शोकाकुलं रामं सुग्रीवः तर्केण सान्त्वयति—पितृपारम्पर्येण रक्षितस्य मधुवनस्य विध्वंसः, अङ्गदस्य च निर्भयवदनता, सिद्धिं सूचयतः; एतत् विशेषतः हनूमतः सामर्थ्येनैव सम्पन्नमिति च निर्दिशति। अन्ते हनूमान् प्रणम्य प्रत्यक्षं निवेदयति—सीता दृष्टा, देहतो निरामया, रामभक्तौ च दृढा इति। तेन रामलक्ष्मणयोः तत्क्षणं हर्षः समजायत, सर्वेषां मध्ये च हनूमतः निर्णायककौशलस्य कीर्तिः प्रकटिता।
Shlokas
Verse 1
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः।राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत्।।।।
एवं सुग्रीवेणोक्तः सन् हृष्टः कपिवरो दधिमुखः। स राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च प्रणम्याभ्यवादयत्॥
Verse 2
स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ।वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह।।।।
सः सुग्रीवं प्रणम्य, महाबलौ राघवौ च नमस्कृत्य, शूरैर्वानरैः सहितः खमेवोत्पपात॥
Verse 3
स यथैवाऽगतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।निपत्य गगनाद्भूमौतद्वनं प्रविवेश ह।।।।स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।विमदानुत्थितान्सर्वान् मेहमानान्मधूदकम्।।।।
स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः। गगनाद्भूमौ निपत्य तद्वनं प्रविवेश ह। मधुवनं प्रविष्टः स हरियूथपान् ददर्श—विमदानुत्थितान् सर्वान् मधूदकं मेहमानान्॥
Verse 4
स यथैवाऽगतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।निपत्य गगनाद्भूमौतद्वनं प्रविवेश ह।।5.64.3।।स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।विमदानुत्थितान्सर्वान् मेहमानान्मधूदकम्।।5.64.4।।
स मधुवनं प्रविष्टः सर्वान् हरियूथपान् ददर्श— विमदान् उत्थितान्, मधूदकं च मेहमानान्।
Verse 5
स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम्।उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम्।।।।
स वीरः तान् उपागम्य करपुटाञ्जलिं बद्ध्वा, हर्षसमन्वितः अङ्गदं प्रति श्लक्ष्णं सान्त्वनयुक्तं वचनम् उवाच।
Verse 6
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेतत्परिवारितम्।अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः।।।।
सौम्य, एतत् परिवारितं निमित्तं रोषो न कर्तव्यः; अज्ञानात् रक्षिभिः क्रोधवशात् भवन्तः प्रतिषेधिताः।
Verse 7
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल।मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति।।।।
महाबल, त्वं युवराजः, अस्य वनस्यापि ईशः; मया पूर्वं मौर्ख्यात् कृतो दोषः, तं दोषं भवान् क्षन्तुम् अर्हति।
Verse 8
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ।इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम्।।।।
अनघ, मया गत्वा तव पितृव्याय आख्यातम्—एतेषां सर्वेषां वनचारिणां मध्ये त्वम् इह उपयातः इति।
Verse 9
स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः।प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम्।।।।
सः त्वदागमनं श्रुत्वा एभिः हरियूथपैः सह प्रहृष्टः; वनं प्रधर्षितम् इति श्रुत्वापि न तु रुष्टः।
Verse 10
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः।शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः।।।।
प्रहृष्टो मे पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः। शीघ्रं प्रेषय सर्वान् तान् इति होवाच पार्थिवः॥
Verse 11
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः।अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं श्लक्ष्णं वचनमङ्गदः। हरिश्रेष्ठो वाक्यविशारदः तान् प्रति प्रत्युवाच॥
Verse 12
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः।तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः।।।।
शङ्के रामेणायं वृत्तान्तः श्रुतो हरियूथपाः। कृते कार्ये परन्तपाः, नेह नः स्थातुं क्षमम्॥
Verse 13
पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः।किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः।।।।
पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः। किं शेषं गमनं तत्र, यत्र सुग्रीवो मे गुरुः॥
Verse 14
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः।तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम्।।।।
यथा सर्वे समागत्य हरियूथपाः मां वक्ष्यन्ति, तथा कर्तव्येऽहं करिष्यामि; अस्मिन् कार्ये भवद्भिः परवशोऽहम्, भवतां मन्त्रेण नीयमानः।
Verse 15
नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि।अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया।।।।
यद्यपि युवराजोऽहं, तथापि युष्मान् आज्ञापयितुम् अहं न ईशः।कृतकर्माणां युष्माकं मया धर्षणम् आज्ञापनं वा अयुक्तम्।
Verse 16
ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम्।प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः।।।।
एवं ब्रुवतः अङ्गदस्य वचनम् अव्ययं श्रुत्वा, प्रहृष्टमनसो वनौकसः इदं वाक्यम् ऊचुः।
Verse 17
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुस्सन्वानरर्षभ।ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते।।।।
एवं वक्ष्यति कः राजन्, प्रभुः सन् वानरर्षभ? ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वः ‘अहमेव सर्वम्’ इति मन्यते।
Verse 18
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित्।सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम्।।।।
तवेदं वाक्यं सुसदृशं, नान्यस्य कस्यचित्। तव सन्नतिः हि भविष्यच्छुभयोग्यताम् आख्याति।
Verse 19
सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः।स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः।।5.64.19।।
सर्वे वयमपि तत्र गन्तुं क्षणमात्रेण सिद्धाः। यत्र हरिवीराणामव्ययः पतिः सुग्रीवः वर्तते॥
Verse 20
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम्।क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते।।।।
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदमपि क्वचिद्गन्तुम्। हरिश्रेष्ठ, एतत् ते सत्यं ब्रूमः॥
Verse 21
एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्युवाच ह।बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः।।।।
एवं वदतां तेषामङ्गदः प्रत्युवाच—‘बाढं गच्छाम’ इति। इत्युक्त्वा महाबलाः खमुत्पेतुः॥
Verse 22
उत्पतन्तमनूत्पेतु स्सर्वे ते हरियूथपाः।कृत्वाकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः।।।।
उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः। आकाशं निराकाशं कृत्वा, यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः॥
Verse 23
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः।विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा।।।।
ते वेगवन्तः प्लवङ्गमाः सहसैवाम्बरं समुत्पत्य महानादं विनदन्ति, वातेरिता घना इव।
Verse 24
अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः।उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम्।।।।
अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः शोकाभिभूतं कमललोचनं राममुवाच।
Verse 25
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः।नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः।।।।
समाश्वसिहि भद्रं ते; दृष्टा देवी न संशयः। अतीते समये नः तैरिहागन्तुं न शक्यं।
Verse 26
न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते।युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः।।।।
कृत्ये हि विनिपातिते मत्सकाशं न आगच्छेत्; युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः।
Verse 27
यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृश स्स्यादुपक्रमः।भवेत्स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः।।।।
यद्यप्यकृतकृत्यानाम् ईदृशः स्यादुपक्रमः, स दीनवदनो भवेत् भ्रान्तविप्लुतमानसः।
Verse 28
पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम्।न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः।।।।कौसल्यासुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत।
पितृपैतामहं ह्येतन्मधुवनं पूर्वकैः सदा रक्षितम्। न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः॥ कौसल्यासुप्रज राम सुव्रत, समाश्वसिहि॥
Verse 29
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।।।न ह्यन्यः कर्मणो हेतुस्साधनेऽस्य हनूमतः।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता। न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः॥
Verse 30
हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तमः।।।।व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम्।
हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तमः। व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम्॥
Verse 31
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः।हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।।।।
यत्र जाम्बवान् नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः। हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा॥
Verse 32
मा भूश्चिन्तासमायुक्तस्सम्प्रत्यमितविक्रमः।।।।ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे।हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम्।।।।किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रमः। ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे॥ हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम्। किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव॥
Verse 33
मा भूश्चिन्तासमायुक्तस्सम्प्रत्यमितविक्रमः।।5.64.32।।ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे।हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम्।।5.64.33।।किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रमः। ततः समीपेऽम्बरे किलकिलाशब्दो नर्दितं च शुश्राव—हनूमत्कर्मदृप्तानां काननौकसां वानराणाम्—किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव॥
Verse 34
ततश्श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः।।।।आयताञ्चितलाङ्गूलस्सोऽभवद्धृष्टमानसः।
ततः कपीनां तं निनादं श्रुत्वा कपिसत्तमः सुग्रीवः। आयताञ्चितलाङ्गूलः हृष्टमानसोऽभवत्॥
Verse 35
आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकांक्षिणः।।।।अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्।
तेऽपि हरयः रामदर्शनकाङ्क्षिणः आजग्मुः। अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्॥
Verse 36
तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्ठाश्च मुदान्विताः।।।।निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च।
तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाः मुदान्विताः। हरिराजस्य सुग्रीवस्य समीपे राघवस्य च निपेतुः॥
Verse 37
हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः।।।।नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत्।
ततः महाबाहुः हनुमान् शिरसा प्रणम्य राघवाय न्यवेदयत्— “नियताम् अक्षतां देवीं दृष्टवानस्मि; सा कुशलिनी।”
Verse 38
दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम्।।।।आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः।
“दृष्टा देवी” इति हनुमद्वदनादमृतोपमं वचनम् आकर्ण्य रामः सलक्ष्मणः परमं हर्षम् आप।
Verse 39
निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे।।।।लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत।
ततः पवनात्मजे निश्चितार्थे सति लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतः सुग्रीवं बहुमानात् अवैक्षत।
Verse 40
प्रीत्या च रममाणोऽथ राघवः परवीरहा।।।।बहुमानेन महता हनुमन्तमवैक्षत।
अथ परवीरहा राघवः प्रीत्या रममाणः महता बहुमानेन हनुमन्तम् अवैक्षत।
Frequently Asked Questions
The sarga frames authority after success: Aṅgada must lead without abusing rank, while Dadhimukha must repair a prior obstruction through apology and restraint. The ethical action is leadership that avoids coercion yet enables coordinated movement.
True excellence is measurable in speech and conduct: humility stabilizes power, collective action requires legitimate consent, and reassurance should be grounded in observable signs and reliable testimony—culminating in Hanumān’s truthful report.
Madhuvana functions as a protected ancestral grove whose disturbance signals mission success; Kiṣkindhā is the political center to which the vanaras return; the aerial passage (ākāśa/ambara) underscores vanara mobility and rapid strategic redeployment.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.