Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् चतुर्दशे सर्गे हनूमान् संयतगत्या प्रासादपरिसरं अवतीर्य गुप्तचर्यया वैदेहीं अन्वेष्टुं अशोकवनिकां प्रविशति। तस्य शीघ्रगमनवेगेन पुष्पिताः तरवः कम्पिताः सन्तो नानावर्णपुष्पवृष्टिं मुञ्चन्ति; पक्षिणः त्रस्ताः प्रपतन्ति; वनिका वसन्तस्येव मूर्तिरिव दृश्यते। उपमाभिः काव्यरम्याभिः तरवो जितकितवसदृशाः, वनिका च विक्षिप्तयुवतिसदृशी इव वर्ण्यते, यत्र भौतिकविक्षोभः काव्यार्थतां याति। ततः स राक्षसपुरीकृतां समृद्धिं पश्यति—मणि-हेम-रजतविचित्रैः पृष्ठैः पथाः, रत्नसोपानयुक्ताः सरांसि, स्फटिकतलानि, पद्मवनानि, जलपक्षिसङ्कुलानि; कृत्रिमह्रदानि प्रासादाश्च विश्वकर्मकृताः इव। स सुवर्णशिंशुपातरुं प्रमुखं ददर्श, सुवर्णवेदिकाभिः परिवृतं, वातचालितं नूपुरनिनादवत् निनदन्तम्; तमारुह्य चिन्तयति—वनवासाभ्यासिनी सन्ध्योपासनापरा सीता समीपस्थेषु शुभेषु जलस्थानेषु आगमिष्यति इति। अथ स घनपत्रपुष्पसमूहान्तरे आत्मानं निगूढ्य सावधानः स्थित्वा, देवीदर्शनं प्रतीक्षमाणो निरन्तरं जागरूकतां धारयति।
Shlokas
Verse 1
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः।।।।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्। अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः॥
Verse 2
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।।।
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः वसन्तादौ पुष्पिताग्रान् विविधान् द्रुमान् ददर्श—सालान् अशोकान् भव्यांश्च सुपुष्पितान् चम्पकान्, उद्दालकान् नागवृक्षान् च, चूतान् कपिमुखान् अपि।
Verse 3
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।5.14.2।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।5.14.3।।
सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्। उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि॥
Verse 4
अथाम्रवणसञ्छन्नां लताशतसमावृताम्।ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्।।।।
अथाम्रवणसञ्छन्नां लताशतसमावृतां वृक्षवाटिकां स पुप्लुवे। स ज्यामुक्त इव नाराचः शीघ्रं समुत्पतितवान्॥
Verse 5
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।।।
स कपिः हनुमान् तां विचित्रां विहगैरभिनादितां, राजतकाञ्चनप्रभैः पादपैः सर्वतो वृतां काननां प्रविश्य ददर्श। उदितादित्यसङ्काशां मृगसङ्घैर्विहगैश्च समाकुलां चित्रकाननाम्। नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैर्वृतां, मत्तैः कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नित्यनिषेविताम्। प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुलां, मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुतां ददर्श॥
Verse 6
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
हनुमान् कपिः विहगैर्मृगसङ्घैश्च समाकीर्णां विचित्रां चित्रकाननाम्। उदितादित्यसङ्काशां तां वनश्रियं ददर्श॥
Verse 7
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
सा नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः समन्तादावृता। कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यं निषेविता॥
Verse 8
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले। मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्॥
Verse 9
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः।।।।
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्। सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः॥
Verse 10
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालास्समाहताः।अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः।।।।
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः। अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः॥
Verse 11
पुष्पावकीर्णश्शुशुभे हनुमान् मारुतात्मजः।अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः।।।।
पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान् मारुतात्मजः। अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः॥
Verse 12
दिशस्सर्वाः प्रधावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम्।दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे।।।।
दिशः सर्वाः प्रधावन्तं वृक्षषण्डेषु सञ्चरन्तं कपिं दृष्ट्वा तत्र सर्वाणि भूतानि—“अयमेव वसन्तः” इति मेनिरे।
Verse 13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विदैः।रराज वृक्षेभ्यः तत्र प्रमदेव विभूषिता।।।।
वृक्षेभ्यः पतितैः पृथग्विधैः पुष्पैरवकीर्णा सा भूमिः तत्र प्रमदेवाभरणैर्विभूषिता इव रराज।
Verse 14
तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः।कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा।।।।
तदा तरस्विना कपिना तरसा अभिप्रकम्पिताः ते तरवः विचित्राणि कुसुमानि ससृजुः।
Verse 15
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफला द्रुमाः।निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः।।।।
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलाः द्रुमाः निक्षिप्तवस्त्राभरणाः पराजिताः धूर्ता इव बभूवुः।
Verse 16
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः।।।।
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः। पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः॥
Verse 17
विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेव निर्धुताः।।।
विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः। बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेव निर्धुताः॥
Verse 18
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।।।
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका। निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता॥ तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता। बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा॥
Verse 19
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।5.14.18।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।5.14.19।।
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका। निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता॥ तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता। बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा॥
Verse 20
महालतानां दामानि व्यथमत्तरसा कपिः।यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः।।।।
महालतानां दामानि व्यथमत्तरसा कपिः। यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः॥
Verse 21
स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।तथा काञ्चनभूमीश्च ददर्श विचरन्कपिः।।।।
स तत्र विचरन् कपिः मणिभूमीः मनोरमाः, राजतीः प्रभया दीप्ताः, तथा काञ्चनभूमीश्च ददर्श।
Verse 22
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।।।
विविधाकाराः वाप्यः परमवारिणा पूर्णाः, ततस्ततः महार्हमणिसोपानैरुपपन्नाः। मुक्ताप्रवालसिकताः, स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः, काञ्चनैश्चित्रतरुभिस्तीरजैरुपशोभिताः। फुल्लपद्मोत्पलवनाः चक्रवाकोपकूजिताः, नत्यूहरुतसंघुष्टाः, हंससारसनादिताः। समन्ततः दीर्घाभिः द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिः, अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिः उपसंस्कृताः। लताशतैरवतताः सन्तानकुसुमावृताः, नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।
Verse 23
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः, काञ्चनैश्चित्रतरुभिस्तीरजैरुपशोभिताः ताः वाप्यः स ददर्श।
Verse 24
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
फुल्लपद्मोत्पलवनाः चक्रवाकोपकूजिताः, नत्यूहरुतसंघुष्टाः हंससारसनादिताः।
Verse 25
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
समन्ततः दीर्घाभिः द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिः, अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिः उपसंस्कृताः।
Verse 26
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
लताशतैरवतताः सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मैर्घनावृताः करवीरकृतान्तराः॥
Verse 27
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।।।
शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्। ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्॥
Verse 28
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।5.14.27।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।5.14.28।।
शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्। ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्॥
Verse 29
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।।।
पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः। प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्॥
Verse 30
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्। वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः॥
Verse 31
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः। प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्॥
Verse 32
तस्या दूरात्सपद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।ददर्श हरिशार्दूलो हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
तस्या दूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ददर्श। हरिशार्दूलो हनुमान् मारुतात्मजः सरांसि समवेक्ष्य हृष्टः॥
Verse 33
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
स कृत्रिमां दीर्घिकां चापि ददर्श—शीतेन वारिणा पूर्णाम्। मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिततीरां, विविधैर्मृगसङ्घैर्विचित्रां चित्रकाननाम्। सुमहद्भिः प्रासादैः सर्वतः समलङ्कृतां, विश्वकर्मणा निर्मितेव, कृत्रिमकाननैश्च भूषिताम्॥
Verse 34
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।5.14.33।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।5.14.34।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि शीतलवारिपूर्णां ददर्श; मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्। विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रचित्रकाननैः, सुमहद्भिः प्रासादैश्च विश्वकर्मकृतैरिव, सर्वतः कृत्रिमकाननैः समलङ्कृतां पुरीं चापश्यत्।
Verse 35
ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः।।।।सच्छत्रास्सवितर्दीकास्सर्वे सौवर्णवैदिकाः।
ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः; सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवैदिकाः।
Verse 36
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।।।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृतां, काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः। वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः।
Verse 37
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।5.14.36।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।5.14.37।।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृतां, काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः। वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः।
Verse 38
सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च।सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान्।।।।
सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च। सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान्।
Verse 39
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव दिवाकरः।अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः।।।।
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव दिवाकरः। अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः॥
Verse 40
तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्।किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत्।।।।
तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्। किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत्॥
Verse 41
स पुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम्।तामारुह्य महाबाहुश्शिंशुपां पर्णसंवृताम्।।।।
स पुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम्। तामारुह्य महाबाहुश्शिंशुपां पर्णसंवृताम्॥
Verse 42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया।।।।
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्। इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया॥
Verse 43
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।चम्पकैश्चन्दनैश्चापि वकुलैश्च विभूषिता।।।।
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः। चम्पकैश्चन्दनैश्चापि वकुलैश्च विभूषिता॥
Verse 44
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी।।।।
इयं च रम्या नलिनी द्विजसङ्घैर्निषेविता। अत्र नूनं राममहिषी जानकी समुपैष्यति॥
Verse 45
सा रामा राममहिषी राघवस्य प्रिया सती।वनसञ्चारकुशला नूनमेष्यति जानकी।।।।
सा रामा राममहिषी राघवस्य प्रिया सती। वनसञ्चारकुशला नूनमत्र समेष्यति॥
Verse 46
अथवा मृगशाबाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।वनमेष्यति साऽर्येह रामचिन्तानुकर्शिता।।।।
अथवा मृगशाबाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा। रामचिन्तानुकृष्टा सा नूनमिह वनं व्रजेत्॥
Verse 47
रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना।वनवासे रता नित्यमेष्यते वनचारिणी।।।।
रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना। वनवासरता नित्यं नूनमत्र समेष्यति॥
Verse 48
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।रामस्य दयिता भार्या जनकस्यसुता सती।।।।
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा। रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती॥
Verse 49
सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।नदीं चेमां शुभजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी।।।।
सन्ध्याकालपरायणा श्यामा वरवर्णिनी जानकी ध्रुवमेष्यति। सन्ध्योपासनार्थं शुभजलामिमां नदीं समुपागमिष्यति॥
Verse 50
तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता।।।।
तस्याश्चानुरूपेयम् अशोकवनिका शुभा। शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य रामस्य सम्मता पत्नी सीता॥
Verse 51
यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।आगमिष्यति साऽवश्यमिमां शिवजलां नदीम्।।।।
यदि सा देवी जीवति, ताराधिपनिभानना, सा अवश्यमिमां शिवजलां नदीम् आगमिष्यति॥
Verse 52
एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः।।।।
एवं मत्वा महात्मा हनुमान् मनुजेन्द्रपत्नीं प्रतीक्षमाणः। सुपुष्पिते पर्णघने वृक्षे निलीनः सर्वम् अवेक्षमाणो ददर्श॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s transition from movement to concealment: after vigorously traversing the grove, he chooses disciplined stealth—climbing the śiṃśupā and hiding in dense foliage—so the mission (locating Sītā) is not compromised by display of power.
Inner deliberation governs outer strength: Hanumān’s reasoning that Sītā may come to sacred waters at twilight shows that successful action arises from attentive intelligence, empathy for another’s habits, and devotion aligned with practical judgment.
Aśokavanikā is mapped through its boundary wall, golden śiṃśupā with surrounding golden platforms, gem-and-metal floors, lotus ponds with jeweled steps and crystal pavements, artificial lakes and mansions (Viśvakarmā), and the culturally marked twilight (sandhyā) river for ritual observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.