Sarga 35
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् सर्गे वैदेही हनूमता कथितां रामकथां मधुरया सान्त्वनया वाचा श्रुत्वा तं पुनः पुनः परीक्षते—कुत्र रामं ददर्श, कथं लक्ष्मणं प्रत्यभिजानात्, कथं च वानरनरयोः सख्यं संजातम् इति। हनूमान् तस्याः विश्वासार्थं प्रथमं रामस्य परम्परागतं लक्षणधर्मवर्णनं करोति—सर्वभूतहितरक्षकः, चातुर्वर्ण्यस्य मर्यादायाश्च पालकः, ब्रह्मचर्यनियमसम्पन्नः, नीतिशास्त्रवेदविद्याविनीतः, शुभलक्षणैः समलङ्कृतदेहः इति; एष एव वर्णनप्रमाणरूपः साक्ष्यभावः। अनन्तरं स सख्यस्योत्पत्तिं निवेदयति—सीतामन्वेषमाणौ रामलक्ष्मणौ ऋष्यमूकपर्वते निर्वासितं सुग्रीवं ददृशतुः; हनूमान् परिचयं कारयामास; ततः सख्यं जातम्, वालिवधाय सीतान्वेषणाय च प्रतिज्ञापूर्वकः संधिः कृतः। वालिनि निहते सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत, दशदिशासु च अन्वेषणदलानि प्रेषयामास। दक्षिणदिशि अङ्गदप्रमुखानां विचरणं, निराशा, प्रायोपवेशनिश्चयश्च, ततः सम्पातिना रावणालये सीतावासस्य प्रकाशनं, हनूमतः सागरोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च कथ्यते। अन्ते हनूमान् स्वात्मानं रामदूतं वायुपुत्रं च निवेदयन् रामस्य कुशलं पुनः प्रतिपादयति, शीघ्रं मोक्षणं प्रतिजानाति; ततो वैदेही युक्तिभिः परिचयैश्च तस्मिन् विश्वस्य हर्षं पुनरवाप्नोति।
Shlokas
Verse 1
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात्।उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा।।।।
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात्। सान्त्वनार्थं मधुरया गिरा वचनमिदमब्रवीत्॥
Verse 2
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम्।वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः।।।।
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम्। वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः॥
Verse 3
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर।तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत्।।।।
ततः स तस्मिन् शिखरे वानरेन्द्रो व्यवस्थितः तयोः समीपं माम् एव सत्वरं प्रेषयामास।
Verse 4
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम्।कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे।।।।
कीदृशं तस्य संस्थानं, रामस्य रूपं च कीदृशम्? कथमूरू कथं बाहू, लक्ष्मणस्यापि मे शंस॥
Verse 5
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः।ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।।।।
एवमुक्तः वैदेह्या हनुमान् मारुतात्मजः ततः रामं यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे।
Verse 6
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि।भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च।।।।
जानन्तीऽपि खलु दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि। कमलपत्राक्षि भर्तुः संस्थानं लक्ष्मणस्य च॥
Verse 7
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै।लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे।।।।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः। चिन्तां जग्मुः पुनर्भीताः त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः॥
Verse 8
रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः।रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे।।।।
रामः कमलपत्राक्षः सर्वसत्त्वमनोहरः। रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे॥
Verse 9
तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः।।।।
तेजसा आदित्यसङ्काशः, क्षमया पृथिवीसमः। बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, यशसा वासवोपमः॥
Verse 10
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता।रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः।।।।
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता। रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः॥
Verse 11
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः।।।।
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः॥
Verse 12
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः।साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम्।।।।
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः। साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम्॥
Verse 13
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता।श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः।।।।
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता। श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः॥
Verse 14
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः।धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः।।।।
यजुर्वेदे विनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः। धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः॥
Verse 15
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः।गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः।।।।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः। गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः॥
Verse 16
दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः।।।।
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्। समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः॥
Verse 17
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः।त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः।।।।
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः। त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः॥
Verse 18
त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान्।चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः।।।।
त्रिवलीवान् त्र्यवनतः चतुर्व्यङ्गः त्रिशीर्षवान्। चतुष्कलः चतुर्लेखः चतुष्किष्कुः चतुःसमः॥
Verse 19
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः।महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान्।।।।
चतुर्दशसमद्वन्द्वः चतुर्दंष्ट्रः चतुर्गतिः। महोष्ठहनुनासः च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान्॥
Verse 20
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्।षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः।।।।
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्। षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः॥
Verse 21
सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः।देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः।।।।
सत्यधर्मपरः श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः। देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः॥
Verse 22
भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः।अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः।।।।
भ्राता तस्य च द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः। अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः॥
Verse 23
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ।विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ।।।।
तौ उभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ। कृत्स्नां महीं विचिन्वन्तौ अस्माभिरभिसङ्गतौ॥
Verse 24
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्।ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।।।।ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले।भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।।।।
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्। ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्॥ ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले। भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्॥
Verse 25
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्।ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।।5.35.24।।ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले।भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।।5.35.25।।
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले। भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्॥
Verse 26
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम्।परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम्।।।।
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम्। परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम्॥
Verse 27
ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ।ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ।।।।
ततः तौ चीरवसनौ धनुः-प्रवरपाणिनौ ऋश्यमूकशैलस्य रम्यं देशमुपागतौ।
Verse 28
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः।अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः।।।।
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः भयमोहितः तस्य गिरेः शिखरम् अवप्लुतः।
Verse 29
ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः।तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम्।।।।
ततः स तस्मिन् शिखरे वानरेन्द्रो व्यवस्थितः तयोः समीपं माम् एव सत्वरं प्रेषयामास।
Verse 30
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू।रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः।।5.35.30।।
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः।
Verse 31
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ।पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ।।।।
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ।
Verse 32
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने।तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत।।।।
अहं तौ यथातथ्यं महात्मने सुग्रीवाय निवेदितवान्। तयोः परस्परसल्लापात् अत्यन्ता प्रीतिः सञ्जज्ञे॥
Verse 33
ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ।परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया।।5.35.33।।
ततः प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ। परस्परकृताश्वासौ पूर्ववृत्तकथाभिराश्वासं चक्रतुः॥
Verse 34
ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः।स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा।।।।
ततः लक्ष्मणाग्रजः श्रीरामः सुग्रीवं सान्त्वयामास। स्त्रीहेतोः भ्रात्रा वालिना महातेजसा निरस्तं तम्॥
Verse 35
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः।लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्।।।।
ततः लक्ष्मणः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्। त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥
Verse 36
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः।तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान्।।।।
लक्ष्मणेनेरितं वचः श्रुत्वा स वानरेन्द्रः। अत्यर्थं निष्प्रभोऽभवत् ग्रहग्रस्त इवांशुमान्॥
Verse 37
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया।यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।।5.35.37।।तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः।संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।।5.35.38।।
ततः त्वदङ्गशोभिनि राक्षसेन ह्रियमाणायां यान्याभरणजालानि भूमौ निपतितानि, तानि सर्वाणि हरियूथपाः संहृष्टाः समाहृत्य रामाय नीत्वा दर्शयामासुः; तव तु गतिं स्थानं च न विदुः।
Verse 38
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया।यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।।5.35.37।।तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः।संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।।5.35.38।।
ततः त्वदङ्गशोभिनि राक्षसेन ह्रियमाणायां यान्याभरणजालानि भूमौ निपतितानि, तानि सर्वाणि हरियूथपाः संहृष्टाः समाहृत्य रामाय नीत्वा दर्शयामासुः; तव तु गतिं स्थानं च न विदुः।
Verse 39
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च।स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि।।।।
तान्याभरणानि मयैव समाहृतानि रामाय दत्तानि च; तानि स्वनवन्ति विकीर्णानि दृष्ट्वा स विगतचेताः अभवत्।
Verse 40
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव।तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम्।।।।
तानि तव बहुविधानि दर्शनीयान्याभरणानि अङ्के निधाय, स देवप्रकाशो देवतुल्यः बहुप्रकारं त्वां परिदेवितवान्।
Verse 41
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः।प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम्।।।।
तानि पश्यन् स रुदन् पुनः पुनस्ताम्यन् च, दाशरथिः तान्याभरणानि शोकहुताशनं प्रादीपयत् इव।
Verse 42
शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना।मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः।।।।
स महात्मा दुःखार्तः चिरं शयितवान्; मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादेव पुनरुत्थापितः।
Verse 43
तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः।राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत्।।।।
तानि दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः, दर्शयित्वा च पुनः पुनः। महाबाहुः स राघवः सौमित्रिसहितः सुग्रीवे न्यवेदयत्॥
Verse 44
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते।महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः।।।।
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते। महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः॥
Verse 45
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम्।तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः।।।।
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम्। तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः॥
Verse 46
तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते।महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः।।।।
तव दर्शनवियोगशोकेन राघवः कम्पते; महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः।
Verse 47
काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च।चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे।।।।
सुरम्येषु काननेषु नदीषु प्रस्रवणेषु च चरन्नपि, त्वामपश्यन् नृपात्मजे, स रतिं नाप्नोति।
Verse 48
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे।।।।
स मनुजशार्दूलो राघवः समित्रबान्धवं रावणं हत्वा, जनकात्मजे, क्षिप्रं त्वां प्राप्स्यति।
Verse 49
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा।समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा।।।।
तदा रामसुग्रीवौ सहितौ उभौ वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं कर्तुं समयं चक्रतुः।
Verse 50
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः।किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः।।।।
ततः ताभ्यां वीराभ्यां कुमाराभ्यां सहितः स हरीश्वरः किष्किन्धां समुपागम्य, वाली युद्धे निपातितः।
Verse 51
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे।सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम्।।।।
ततः तरसा आहवे वालिनं निहत्य रामः सर्वेषां ऋक्षहरिसङ्घानां सुग्रीवं पतिं चकार।
Verse 52
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत।हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम्।।।।
देवि, एवं रामसुग्रीवयोः ऐक्यं समजायत; अहं हनुमान्, तयोः उभयोः दूतः इह आगतः इति मां विद्धि।
Verse 53
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान्।त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान्।।।।
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः हरीश्वरान् समानीय त्वदर्थं महाबलान् दश दिशः प्रेषयामास।
Verse 54
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा।अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम्।।।।
महौजसा सुग्रीवेण वानरेन्द्रेण आदिष्टाः अद्रिराजप्रतीकाशाः वानराः सर्वतः महीम् प्रस्थिताः।
Verse 55
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः।चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।।।
ततः सुग्रीववचनातुराः ते वयमन्ये च वानराः। मार्गमाणाः कृत्स्नां वसुधां चरामः सर्वतो दिशम्॥
Verse 56
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः।प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः।।5.35.56।।
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालिसूनुर्महाबलः। कपिशार्दूलः प्रस्थितः त्रिभागबलसंवृतः॥
Verse 57
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे।भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः।।।।
विन्ध्ये पर्वतसत्तमे तेषां नो विप्रणष्टानाम्। भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः॥
Verse 58
ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च।भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः।।।।
ते वयं कार्यनैराश्यात् कालस्यातिक्रमेण च। भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः॥
Verse 59
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च।अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः।।।।
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च। अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः॥
Verse 60
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान्।भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।।5.35.60।।तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा।प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।।5.35.61।।
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान् वानरपुङ्गवान्। भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः॥
Verse 61
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान्।भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।।5.35.60।।तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा।प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।।5.35.61।।
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा। प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः॥
Verse 62
तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम्।कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान्।।।।
तेषां न स्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम्। कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान् महान्॥
Verse 63
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट्।श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत्।।।।
गृध्रराजस्य सहोदरः सम्पातिर्नाम गृध्रराट्। भ्रातृवधं निशम्य क्रोधात् इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 64
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः।एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः।।।।
केन मे यवीयान् भ्राता हतः? क्व च निपातितः? एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः॥
Verse 65
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम्।रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम्।।5.35.65।।
अङ्गदस्तस्य जनस्थाने महद्वधं यथातथम् अकथयत्। भीमरूपेण रक्षसा त्वामुद्दिश्य स हतः इति॥
Verse 66
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः।त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये।।।।
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः। त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये॥
Verse 67
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम्।अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम्।।।।
सम्पातेः प्रीतिवर्धनं तद्वचनं श्रुत्वा अङ्गदप्रमुखा वयं ततस्तूर्णं सम्प्रस्थिता अभवाम॥
Verse 68
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम्।त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः।।।।
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तरम्। त्वद्दर्शनकृतोत्साहाः हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः॥
Verse 69
अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः।चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः।।5.35.69।।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः। चिन्तां जग्मुः पुनर्भीताः त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः॥
Verse 70
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः।व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः।।।।
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः। व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः॥
Verse 71
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला।रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता।।।।
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला। रावणश्च मया दृष्टः त्वं च शोकपरिप्लुता॥
Verse 72
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते।अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम्।।।।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते। अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम्॥
Verse 73
तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम्।सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम्।।।।
देवि, रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतं सुग्रीवसचिवं पवनात्मजं मां बुद्ध्यस्व।
Verse 74
कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः।गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः।।।।
तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः रामः कुशली; गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः।
Verse 75
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः।अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह।।।।
देवि, तव वीर्यवतः भर्तुः हिते रतः अहम् एक एव सुग्रीववचनादिह सम्प्राप्तः।
Verse 76
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा।दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा।।।।
मया असहायेन चरता कामरूपिणा त्वन्मार्गविचयैषिणा दक्षिणा दिगनुक्रान्ता।
Verse 77
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम्।अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात्।।।।
दिष्ट्या अहं त्वन्नाशमनुशोचतां हरिसैन्यानां तवाभिगमशंसनात् सन्तापम् अपनेष्यामि।
Verse 78
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम्।प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः।।।।
दिष्ट्या हि मम, देवि, न व्यर्थं सागरलङ्घनम्। त्वद्दर्शनप्रसादेन दिष्ट्या प्राप्स्यामि यशः शुभम्॥
Verse 79
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम्।।।।
राघवो महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिगमिष्यति। समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम्॥
Verse 80
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः।ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः।।।।
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः। ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः॥
Verse 81
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः।तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत्।।।।
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः। तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत्॥
Verse 82
तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि।हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।।।।
मैथिलि, तस्य हरिणः क्षेत्रेऽहं वातजः जातः। स्वकर्मभिरेव लोके ‘हनुमान्’ इति विख्यातोऽस्मि॥
Verse 83
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः।अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे।।।।
वैदेहि, विश्वासार्थं मया भर्तुः गुणा उक्ताः। अचिरादेवि, अनघे, राघवः त्वामितो नयिष्यति॥
Verse 84
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता।उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति।।।।
एवं हेतुभिरुपपन्नैरभिज्ञानैश्च शोककर्शिता सीता विश्वासिता; तं दूतं सम्यगवगच्छत्॥
Verse 85
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी।नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम्।।।।
अतुलं हर्षं गता जानकी प्रहर्षेण; वक्रपक्ष्माभ्यां नेत्राभ्यां आनन्दजं जलं मुमोच॥
Verse 86
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्।अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट्।।।।
तस्याः चारु वदनं ताम्रशुक्लायतेक्षणं विशालाक्ष्याः; राहुमुक्त इवोडुराट् अशोभत॥
Verse 87
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा।अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम्।।।।
सा तं कपिं हनुमन्तमेव व्यक्तं नान्यथेत्यवगच्छत्। अथ हनूमान् प्रियदर्शनां तामुत्तरं पुनरब्रवीत्॥
Verse 88
एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि।किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम्।।।।
एतत् ते सर्वमाख्यातं; समाश्वसिहि मैथिलि। किं करोमि, कथं वा ते रोचते—तदनु प्रतियाम्यहम्॥
Verse 89
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात्।ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः।।।।
महर्षिचोदनात् संयति शम्बसादनासुरे हते कपिप्रवीरेण। ततोऽहं वायुप्रभवो जातोऽस्मि मैथिलि, प्रभावतः तस्य तुल्यश्च वानरः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic-ethical verification: Sita demands confirmatory markers (liṅga/cihna) and alliance history before accepting Hanuman, and Hanuman responds with disciplined, truthful, evidence-based narration consistent with dūta-dharma.
Trust is established through accountable speech and recognizable signs: righteous persuasion combines character-description (guṇa), factual chain-of-events (yathāvṛtta), and verifiable identifications (abhijñāna), transforming grief into grounded hope and coordinated duty.
Key landmarks include Ṛśyamūka (Sugriva’s refuge), Kiṣkindhā (restored kingship), Vindhya (search hardship), the ocean crossing (100 yojanas), and Laṅkā (Rāvaṇa’s seat); culturally, the sarga highlights cāturvarṇya–maryādā, Vedic learning (Yajurveda, Vedāṅgas), and the ritualized protocol of alliances and messengers.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.