Sarga 11
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् सर्गे हनूमान् पूर्वं कृतां काञ्चन कल्पनाम् अपहाय सीताविषये पुनर्विचारं करोति। स निर्णीयते—या रामात् विरहिता सा न निद्रां न भूषणं न भोज्यपानं न चान्यं पुरुषं, देवाधिपतिमपि, वाञ्छेत; यतो रामसमो न कश्चित्। ततः स रावणस्य अन्तःपुरं विचरन् पानभूमिं ददर्श—नानाविधैः संस्कृतैर्मांसैः, लेह्य-पेय-भोज्यैः, रागषाडवैः, सुवर्ण-रजत-स्फटिकपात्रैः, विकीर्णमाल्यफलैः, स्रुतपानैः, शय्यासनोपहितैश्च समृद्धाम्; अग्निमन्तरं विना दीप्तिमिव वहन्तीम्। तत्र च क्रीडाविलासानन्तरं सुप्ताः स्त्रियः, तासां मध्ये रावणः प्रभासमानोऽपि ददर्श। सर्वेष्वन्तःपुरकक्षेषु सम्यगन्वेष्यापि जनकीं न ददर्श। अथ धर्मशङ्का समुत्पन्ना—परगृहे सुप्तास्त्रीदर्शनं किमधर्म इति। स तां निश्चिनोति—मम चित्तं निरासक्तं धर्मे प्रतिष्ठितं च; स्त्रीमन्वेषणे स्त्रीषु एव दृष्टिः आवश्यकैव। ततः स पानभूमिं त्यक्त्वा अन्यत्र सीतामन्वेष्टुं पुनरुद्यतः।
Shlokas
Verse 1
अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा।जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः।।5.11.1।।
तां बुद्धिं अवधूय तदा महाकपिः स्थिरतामगमत्; सीतां प्रति पुनरपरां चिन्तां जगाम।
Verse 2
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
रामेण वियुक्ता सा भामिनी न स्वप्तुमर्हति, न भोक्तुं नालङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्। अन्यं नरं नोपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्; न हि रामसमः कश्चित् त्रिदशेष्वपि विद्यते। इति निश्चित्य ‘अन्येयम्’ इति मत्वा सः पानभूमौ चचार।
Verse 3
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
रामेण वियुक्ता सा भामिनी न स्वप्तुमर्हति, न भोक्तुं नालङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्। अन्यं नरं नोपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्; न हि रामसमः कश्चित् त्रिदशेष्वपि विद्यते। इति निश्चित्य ‘अन्येयम्’ इति मत्वा सः पानभूमौ चचार।
Verse 4
क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः।।5.11.4।।नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा।
क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः; नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा।
Verse 5
मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः।।5.11.5।।तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः।
मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः; तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः।
Verse 6
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
अङ्गनानां सहस्रेण विभूषणैर्भूषितेन, रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा, देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना; रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
Verse 7
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
अङ्गनानां सहस्रेण विभूषणैर्भूषितेन, रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा, देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना; रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
Verse 8
तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः।।5.11.8।।गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः।
तासां मध्ये महाबाहुः राक्षसेश्वरः शुशुभे, महति गोष्ठे मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः।
Verse 9
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम्।।5.11.9।।करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः।
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम्। करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः॥
Verse 10
सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः।।5.11.10।।ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे।
रक्षःपतेर्गृहे महात्मनः सर्वकामैरुपेतां पानभूमिं हरिशार्दूलो ददर्श।
Verse 11
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः।।5.11.11।।तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः।
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशो मांसानि तत्र पानभूमौ न्यस्तानि स ददर्श।
Verse 12
रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान्।।5.11.12।।ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा।
विशालेषु रौक्मेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् मयूरान् कुक्कुटांश्च हरिशार्दूलो ददर्श।
Verse 13
वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान्।।5.11.13।।शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत।
हनुमान् वराहमांसानि वार्ध्राणसकान् च दधिसौवर्चलसंयुक्तान् ददर्श। शल्यानि च मृगमयूरयोः खण्डांश्च स निरीक्षत॥
Verse 14
क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
विविधाः क्रकराः सिद्धाः चकोराश्चार्धभक्षिताः ददर्श। महिषमांसानि नानाशल्यानि छागांश्च कृतनिष्ठितान्; लेह्यानि चोच्चावचानि पेयानि भोज्यानि विविधानि च॥
Verse 15
क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
विविधाः क्रकराः सिद्धाः चकोराश्चार्धभक्षिताः ददर्श। महिषमांसानि नानाशल्यानि छागांश्च कृतनिष्ठितान्; लेह्यानि चोच्चावचानि पेयानि भोज्यानि विविधानि च॥
Verse 16
तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
तथा आम्ललवणोत्तंसैः विविधैरागषाडवैः समलङ्कृतानि बहूनि रसानि भक्ष्याणि च आसन्। हारनूपुरकेयूरादीनि महाधनानि चापविद्धानि न्यपतन्॥
Verse 17
तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
पानभाजनानि विक्षिप्तानि, फलानि च विविधानि प्रसृतानि ददर्श। कृतपुष्पोपहारा भूः अधिकं श्रियमिव पुष्यति स्म॥
Verse 18
तत्र तत्र च विन्यस्तै: सुश्लिष्टैश्शयनासनैः।पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते।।5.11.18।।
तत्र तत्र विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः पानभूमिः सर्वतो रम्या, वह्निं विना अपि प्रदीप्तेव प्रकाशते स्म।
Verse 19
बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः।मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक्।।5.11.19।।
बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः कुशलपाककृतैर्मांसैः पानभूमौ पृथक् पृथग् विन्यस्तं दृश्यते स्म।
Verse 20
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि।शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः।।5.11.20।।वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्।
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि—शर्करासवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः; ताः विविधैर्वासचूर्णैः पृथक् पृथक् मृष्टाः सन्ति स्म।
Verse 21
सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
सन्तता भूमिः बहुसंस्थितैर्माल्यैः शुशुभे; हिरण्मयैर्विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि, जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैः सर्वतोऽभिसंवृता बभूव।
Verse 22
सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
सन्तता भूमिः बहुसंस्थितैर्माल्यैः शुशुभे; हिरण्मयैर्विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि, जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैः सर्वतोऽभिसंवृता बभूव।
Verse 23
राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च।पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह।।5.11.23।।
राजतेषु कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च पात्रेषु निहितं पानश्रेष्ठं बहु तत्र कपिः ददर्श।
Verse 24
सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च। राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः।।5.11.24।।
महाकपिः सीधोः शातकुम्भानि मणिमयानि च, राजतानि च पूर्णानि भाजनानि तत्रापश्यत्।
Verse 25
क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः।क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह।।5.11.25।।
क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्सर्वशः पीतानि, क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श।
Verse 26
क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः।क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह।।5.11.26।।
क्वचिद्विविधान् भक्ष्यान्, क्वचित् भागशः पानानि, क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन् स विचचार।
Verse 27
क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः।क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च।।5.11.27।।
क्वचित् प्रभिन्नैः करकैः, क्वचिद् आलोलितैर्घटैः। क्वचित् जलैः फलैश्चैव संपृक्तानि च माल्यानि॥
Verse 28
शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः।परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः।।5.11.28।।
तत्र नारीणां शुभ्राणि शयनानि बहुधा ददर्श। काश्चित् वराङ्गनाः परस्परं समाश्लिष्य सुप्ताः॥
Verse 29
काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च।आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः।।5.11.29।।
काश्चित् अबलाः अन्यस्याः स्वपन्त्याः वस्त्रम् आहृत्य परिधाय। निद्राबलपराजिताः सुप्ताः शेरते स्म॥
Verse 30
तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्।नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्।।5.11.30।।
तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्। मन्दानिलप्राप्तमिव चित्रं नात्यर्थं स्पन्दते स्म॥
Verse 31
चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च।विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च।।5.11.31।।बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन्।
तत्र मारुतो बहुधा विविधं गन्धमुद्वहन् चन्दनस्य शीतलस्य, शीधोर्मधुररसस्य, नानाविधमाल्यस्य, नानाविधधूपस्य च सुरभिं सर्वत्र प्रसारयामास।
Verse 32
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः।।5.11.32।।प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा।
तदा पुष्पके विमाने स्नानद्रव्यचन्दनधूपानां सम्मिश्रः सुरभिर्गन्धः प्रववौ, मनोहरः सुस्निग्धश्च।
Verse 33
श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः।।5.11.33।।काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये।
तत्र राक्षसालये काश्चिद् वराङ्गनाः श्यामावदाताः, काश्चित् कृष्णाः, काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदाश्च ददृशिरे।
Verse 34
तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम्।।5.11.34।।पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि।
निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छिताः पद्मिनीनां प्रसुप्तानां यथा रूपं भवति, तथैव तासां प्रसुप्तानां रूपमासीद्।
Verse 35
एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः।।5.11.35।।ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम्।
एवं सुमहातेजाः कपिः रावणान्तःपुरं सर्वमशेषेण ददर्श; जानकीं तु न ददर्श।
Verse 36
निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः।।5.11.36।।जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः।
तदा स महाकपिः ताः स्त्रियः निरीक्षमाणः धर्मसाध्वसशङ्कितः सन् महतीं चिन्ताम् आपेदे।
Verse 37
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्।।5.11.37।।इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति।
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्—इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति।
Verse 38
न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी।।5.11.38।।अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः।
न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी; अत्र च मया दृष्टः परदारापरिग्रह एव।
Verse 39
तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः।।5.11.39।।निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी।
तस्य मनस्विनः निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी पुनरन्या चिन्ता प्रादुरभूत्।
Verse 40
कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः।।5.11.40।।न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते।
कामं मया सर्वा रावणस्त्रियो विश्वस्ताः दृष्टाः; तथापि मम मनसि किञ्चिदपि वैकृत्यं नोपजायते।
Verse 41
मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने।।5.11.41।।शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्।
मन एव सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तनहेतुः, शुभाशुभावस्थासु च; तच्च मे मनः अस्मिन् विषये सुव्यवस्थितम्।
Verse 42
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्।।5.11.42।।स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे।
नान्यत्र मया वैदेही परिमार्गयितुं शक्या; स्त्रियः खलु स्त्रीष्वेव सदा सम्यक् परिमार्गणे दृश्यन्ते।
Verse 43
यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते।न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्।।5.11.43।।
यस्य सत्त्वस्य या योनिः तस्यां तदेव परिमार्ग्यते; नष्टा प्रमदा मृगीषु परिमार्गयितुं न शक्या।
Verse 44
तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया।।5.11.44।।रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी।
तदिदं तावच्छुद्धेन मनसा मया मार्गितम्; रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते, न तु जानकी।
Verse 45
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्।।5.11.45।।अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम्।
देवगन्धर्वकन्याः नागकन्याश्चापि निरीक्षमाणो वीर्यवान् हनुमान् जानकीं नैवापश्यत्।
Verse 46
तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः।।5.11.46।।अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे।
तामपश्यन् कपिः तत्र परस्त्रियश्चान्याः पश्यन्; अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे।
Verse 47
स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः।।5.11.47।।आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे।
स भूयः परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः। आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे॥
Frequently Asked Questions
Hanumān worries that observing sleeping women in Rāvaṇa’s inner chambers (paradārāvarodha) may constitute a dharma-lopa (moral transgression). He evaluates whether the act of seeing itself is culpable, and whether reconnaissance can be conducted without violating maryādā.
The sarga teaches that the mind (manas) governs the moral quality of sensory engagement: intention, not mere perception, determines ethical status. Hanumān asserts his non-sensual purpose and reaffirms disciplined, single-pointed resolve as essential to righteous action under difficult conditions.
The key landmark is Rāvaṇa’s palace complex—especially the pānabhūmi/āpānabhūmi (banquet hall) with luxury foods, wines, ornate vessels, couches, perfumes, and incense—along with the Puṣpaka vimāna context where fragrances waft, indicating elite court culture within Laṅkā’s royal interior.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.