Sarga 47
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् सर्गे लङ्कायाः प्रत्युत्तरं निर्णायकतया प्रवर्धते। पञ्च सेनापतीनां सवाहनानां सपरिवाराणां च नाशं श्रुत्वा रावणः तूष्णीं संकेतं कृत्वा पुत्रं अक्षं युद्धाय नियोजयति। अक्षः सभामध्यात् समुत्थाय सुवर्णचित्रधनुः समादाय अष्टभिः शीघ्रैः अश्वैः युक्तं दीप्तं शस्त्रसम्पन्नं रथं आरुह्य हनूमन्तं प्रति प्रस्थितः; रथस्य गगनगमनशक्तिः, आयुधसमृद्धिः, राजवैभवचिह्नं च विस्तरेण निरूप्यते। युद्धे अक्षः त्रिभिः तीक्ष्णैः विषलिप्तैः शरैः हनूमतः शिरसि प्रहारं करोति; तदा महान्ति निमित्तानि दृश्यन्ते—भूमेः क्रन्दनं, सूर्यस्य म्लानता, वायोः स्तम्भः, पर्वतानां कम्पः, समुद्रस्य क्षोभश्च—युद्धस्य महत्त्वं प्रकाशयन्ति। हनूमान् अक्षस्य यौवनं, एकाग्रता, शौर्यं च प्रशंसन् क्षणं विचारयति—युवानं योग्यं च वीरं हन्तुं किमुचितम् इति; ततः अविनीतं पराक्रमं अनियन्त्रितं वह्निरिव वर्धते इति निश्चित्य प्रतिकर्तुं प्रवर्तते। स हनूमान् अष्टौ अश्वान् निहत्य रथं पातयति, अक्षं च गगनात् पादयोः गृहीत्वा भ्रमयित्वा भूमौ प्रहारयति। तेन रावणे भयम्, ऋषिषु देवेषु च विस्मयः समजायत। अन्ते हनूमान् तोरणद्वारं प्रति पुनरागत्य यम इव विनाशाय स्थितः, लङ्कायाः सामान्यरक्षणव्यवस्थायाः भङ्गं सूचयन्, परं संहारं संकेतयति।
Shlokas
Verse 1
सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान्सवाहनान्।समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः।।5.47.1।।
हनूमता सानुचरान् सवाहनान् सेनापतीन् पञ्च प्रमापितान् समीक्ष्य, राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारम् अक्षं अग्रतः प्रसमैक्षत॥
Verse 2
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः।समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः।।5.47.2।।
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः। समुत्पपाताथ सभासदुदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः॥
Verse 3
ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसन्ततम्।रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः।।5.47.3।।
ततः स नैरृतर्षभो वीर्यवान् महद्रथं समारुह्य ययौ—बालदिवाकरप्रभं, प्रतप्तजाम्बूनदजालसन्ततं—तं महाहरिं प्रति।
Verse 4
ततस्तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्।पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्।।5.47.4।।
ततः तपःसङ्ग्रहसञ्चयार्जितः प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितः। पताकिनो रत्नविभूषितध्वजः मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितः रथः प्रादुरभवत्॥
Verse 5
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम्।सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्।।5.47.5।।
सुरासुरैरप्यधृष्यः असङ्गचारिणः रविप्रभः व्योमचरः समाहितः। सतूणः अष्टासिनिबद्धबन्धुरः यथाक्रमावेशितशक्तितोमरः॥
Verse 6
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा।दिवाकराभं रथमास्थितस्ततस्स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः।।5.47.6।।
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा। दिवाकराभं रथमारुह्य ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः॥
Verse 7
स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः।बलैस्समेतैस्सहि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्।।5.47.7।।
स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः। बलैः समेतः स तु तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्॥
Verse 8
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये।अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रम स्समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा।।5.47.8।।
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणः युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये। अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा॥
Verse 9
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः।विचारयन्स्वं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते।।5.47.9।।
स महाबलः पार्थिवात्मजः कपेर्महात्मनः वेगं पराक्रमं च रिपुषु सम्यग्विचार्य, स्वबलं च परिमृश्य, हिमक्षये सूर्य इव तेजसा विश्वासेन चाभिवर्धते।
Verse 10
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरं स्थिरस्सम्यति दुर्निवारणम्।समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभि श्शितैः।।5.47.10।।
हनूमतः स्थिरं दुर्निवारणं विक्रमं सम्यति प्रसमीक्ष्य स जातमन्युः। समाहितात्मा स आहवे हनूमन्तं प्रचोदयामास त्रिभिः शितैः शरैः॥
Verse 11
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम्।अवैक्षताक्षस्समुदीर्णमानसस्सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः।।5.47.11।।
ततः साक्षोऽपि तं कपिं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजये दृढनिश्चयम्। सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः समुदीर्णमानसोऽवैक्षत तं महाबलम्॥
Verse 12
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डल स्समाससादाऽशुपराक्रमः कपिम्।तयोर्बभूवाप्रतिमस्समागम स्सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः।।5.47.12।।
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः शीघ्रपराक्रमः कपिमाससाद। तयोः समागमोऽप्रतिमो बभूव सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः॥
Verse 13
ररास भूमिर्न तताप भानुमा न्वनौ न वायुः प्रचाचल चाचलः।कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे।।5.47.13।।
ररास भूमिर्न तताप भानुमान् न वायुरनौ न प्रचाचलाचलः। कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे॥
Verse 14
ततस्स वीरस्सुमुखान् पतत्रिणस्सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्।समाधिसम्योगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत्।।5.47.14।।
ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान्। समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित् शरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत्॥
Verse 15
स तै श्शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः।नवोदितादित्यनिभ श्शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः।।5.47.15।।
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः। नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः॥
Verse 16
ततस्स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे।उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः।।5.47.16।।
ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समरे तं राजवरात्मजं ददर्श। उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं दृष्ट्वा जहर्ष, चाहवाय सम्यगभिमुखोऽभवत्॥
Verse 17
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिको विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः।कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा।।5.47.17।।
स मन्दराग्रस्थित इवांशुमालिको विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः। कुमारमक्षं सबलं सवाहनं नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ददाह॥
Verse 18
ततस्स बाणासनचित्रकार्मुक श्शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः।शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले वलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे।।5.47.18।।
ततः स बाणासनचित्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः। शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले वलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे॥
Verse 19
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम्।कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमम्।।5.47.19।।
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम्। कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमम्॥
Verse 20
स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः।समाससादाप्रतिमं कपिं रणे गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः।।5.47.20।।
स बालभावेन युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः। समाससादाप्रतिमं कपिं रणे गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः॥
Verse 21
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिस्स्वनः।समुत्पपाताशु नभस्स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः।।5.47.21।।
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिस्स्वनः। समुत्पपाताशु नभस्स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः॥
Verse 22
समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्।रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन्शरैः पयोधरश्शैलमिवाश्मवृष्टिभिः।।5.47.22।।
समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्। रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन्शरैः पयोधरश्शैलमिवाश्मवृष्टिभिः॥
Verse 23
स तान्शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते।शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवस्संयति चण्डविक्रमः।।5.47.23।।
स तान्शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते। शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवस्संयति चण्डविक्रमः॥
Verse 24
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विशिखैश्शरोत्तमैः।अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः।।5.47.24।।
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विशिखैश्शरोत्तमैः। अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः॥
Verse 25
ततश्शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवीरेण महात्मना नदन्।महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववि द्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्।।5.47.25।।
ततः कुमारवीरेण महात्मना शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः ननाद। स महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववित् रणे पराक्रमं द्विचिन्तयामास॥
Verse 26
अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः।न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते।।5.47.26।।
अबालवद्बालदिवाकरप्रभः अयं महाबलः महत्कर्म करोति। सर्वाहवकर्मशोभिनोऽस्य प्रमापणे मेऽत्र मतिः न जायते॥
Verse 27
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यत स्समाहितश्चातिसहश्च संयुगे।असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः।।5.47.27।।
अयं महात्मा महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे। कर्मगुणोदयात् असंशयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितोऽयम्॥
Verse 28
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानस स्समीक्षते मां प्रमुखाग्रतःस्थितः।पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः।।5.47.28।।
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः स मां प्रमुखाग्रतः स्थितः समीक्षते। शीघ्रगामिनोऽस्य पराक्रमः सुरासुराणामपि मनांसि कम्पयेत्॥
Verse 29
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते।प्रमापणं त्वेव ममाद्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः।।5.47.29।।
उपेक्षितोऽयं न खलु नाभिभवेत्; रणे ह्यस्य पराक्रमो विवर्धते। तस्मात् अद्यैव प्रमापणं मे रोचते; वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं न क्षमः॥
Verse 30
इति प्रवेगं तु परस्य चिन्तयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्।चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः।।5.47.30।।
इति परस्य प्रवेगं चिन्तयन् स्वकर्मयोगं च विधाय, महाबलः वीर्यवान् महाकपिस्तदा वेगं चकार, अस्य वधे मतिं च चक्रे।
Verse 31
स तस्य तानष्टहयान्महाजवान् समाहितान्भारसहान्विवर्तने।जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः।।5.47.31।।
स पवनात्मजः कपिर्वीरः वायुसेविते पथि तस्य समाहितान् महाजवान् भारसहान् विवर्तनेऽष्टहयान् तलप्रहारैर्जघान।
Verse 32
ततस्तलेनाभिहतो महारथ स्स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः।प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्।।5.47.32।।
ततः तलेनाभिहतो महारथः स पिङ्गाधिपमन्त्रिणा निर्जितः; प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः हतवाजिरम्बराद्भूमौ पपात।
Verse 33
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खङ्गधरः खमुत्पतन्। तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम्।।5.47.33।।
स महारथो रथं परित्यज्य, सकार्मुकः खङ्गधरः खमुत्पतन्; उग्रवीर्यवानृषिस्तपोऽभियोगादिव देहं विहाय, मरुतामिवालयम्।
Verse 34
ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते।समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम्।।5.47.34।।
ततः स कपिस्तं गगने विचरन्तं पतत्रिराजानिलसिद्धसेवितेऽम्बरे समुपेत्य, मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण तस्य पादयोर्दृढं जग्राह।
Verse 35
स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः।मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः।।5.47.35।।
स कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः सहस्रशः तं समाविध्य, पितृतुल्यविक्रमो वानरोत्तमः संयति वेगात् महीं तले मुमोच।
Verse 36
स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षरन्नसृङिनर्मथितास्थिलोचनः।सम्भग्नसन्धि: प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः।।5.47.36।।
स राक्षसः वायुसुतेन हतः क्षितौ पपात—भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः, क्षरन्नसृक्, निर्मथितास्थि, लोचनविस्फारितः, सम्भग्नसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनः।
Verse 37
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम्।महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतै स्समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः।।5.47.37।।सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः।
महाकपिः भूमितले तं निपीड्य, रक्षोधिपतेः महद्भयं चकार। हते कुमारे स कपिः महर्षिभिः चक्रचरैर्महाव्रतैः, भूतैश्च सयक्षपन्नगैः, सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयैः समेत्य निरीक्षितः।
Verse 38
निहत्य तं वज्रिसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्।तमेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये।।5.47.38।।
वज्रिसुतोपमप्रभं क्षतजोपमेक्षणं कुमारमक्षं निहत्य, स वीरः तमेव तोरणम् अभिजगाम—प्रजाक्षये काल इव कृतक्षणः।
Frequently Asked Questions
Hanumān confronts a dharma-tension: Akṣa is young yet exceptionally skilled and worthy of respect, prompting hesitation about killing him; however, Hanumān decides that growing martial threat must be subdued promptly, likening neglected valor to an unchecked spreading fire.
The sarga teaches that compassion and admiration need not negate duty: ethical agency includes reflective judgment, but decisive action is justified when delay enables adharma or escalates harm—restraint becomes meaningful only when paired with timely responsibility.
The Laṅkā gateway (toraṇa) functions as a strategic landmark marking control of the city’s thresholds; the aerial battlefield (ambara) and cosmic witnesses universalize the duel; similes invoke Mount Mandara and Garuḍa’s sphere to frame the combat in pan-Indic mythic geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.