Sarga 1

Verse 1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः।इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि।।।।

ततः शत्रुकर्शनः हनुमान् रावणनीतायाः सीतायाः पदम् अन्वेष्टुम् इयेष, चारणाचरिते पथि प्रस्थितः।

Verse 2

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः।समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ।।।।

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं कर्म चिकीर्षन् वानरः। समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ।

Verse 3

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः।धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्।।।।

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु सलिलकल्पेषु च महाबलः धीरः स यथासुखं विचचार।

Verse 4

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्।मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी।।।।

धीमान् हनुमान् द्विजान् वित्रासयन्, उरसा पादपान् हरन्। बहून् मृगांश्च निघ्नन्, प्रवृद्ध इव केसरी॥

Verse 5

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः।स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।।।कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।।।

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्। कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः॥

Verse 6

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः।स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।5.1.5।।कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।5.1.6।।

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैश्च स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतं पर्वतम्। कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः॥

Verse 7

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते।तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ।।।।

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते। तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ॥

Verse 8

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे।भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्।।।।

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे। भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा स गमनाय मतिं चकार॥

Verse 9

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये।ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्।।।।

प्राङ्मुखः सन् अञ्जलिं कृत्वा पवनाय आत्मयोनये नमस्कृत्य; ततः स दक्षिणां दिशं गन्तुं मनसा समाहितः ववृधे।

Verse 10

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः।ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु।।।।

प्लवङ्गप्रवरैः दृष्टः, प्लवने कृतनिश्चयः हनुमान् रामवृद्ध्यर्थं पर्वसु समुद्र इव ववृधे।

Verse 11

निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम्।बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्।।।।

निष्प्रमाणशरीरः सन् अर्णवं लिलङ्घयिषुः स बाहुभ्यां चरणाभ्यां च पर्वतं पीडयामास।

Verse 12

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः।तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्।।।।

कपिना पीडितः स अचलोऽपि मुहूर्तं चचाल; पुष्पिताग्रतरूणां सर्वं पुष्पं प्रचचाल पतितं च।

Verse 13

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना।सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा।।।।

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना। सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा॥

Verse 14

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः।सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः।।।।

तेन उत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः सलिलं सम्प्रसुस्राव, मत्त इव द्विपो मदं स्रवति यथा॥

Verse 15

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः।रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः।।।।

बलिना तेन हनूमता पीड्यमानः स महेन्द्रपर्वतः काञ्चनाञ्जनराजतीर्वर्णरुचिराः रीतीर्निर्वर्तयामास।

Verse 16

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः।मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः।।।।

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः। मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः॥

Verse 17

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः।गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः।।।।

गिरिणा पीड्यमानेन सर्वतः संपीड्यमानानि गुहाविष्टानि भूतानि विकृतैर्भैरवैः स्वरैर्विनेदुः।

Verse 18

स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः।पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च।।।।

स शैलपीडानिमित्तजः महासत्त्वसन्नादः पृथिवीं दिशश्चोपवनानि च पूरयामास।

Verse 19

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः।वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः।।।।

पृथुशिरस्कैः सर्पैः व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः। घोरं पावकं वमद्भिः शिलाः दशनैः अदंश्यन्त॥

Verse 20

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः।जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा।।।।

तदा ताः महाशिलाः कुपितैः सविषैः तैः दष्टाः। पावकोद्दीप्ता इव जज्ज्वलुः, सहस्रधा च बिभिदुः।

Verse 21

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते।विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्।।।।

तस्मिन् पर्वते जातानि यानि चौषधजालानि, विषघ्नत्वेन प्रसिद्धान्यपि, तत्र नागानां तीव्रं विषं शमयितुं न शेकुः।

Verse 22

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।।।

‘भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैः’ इति मत्त्वा तपस्विनोऽपि निववृते; त्रस्ता विद्याधरास्तस्माद् स्त्रीगणैः सहोत्पेतुः। पानभूमिगतं हैममासवभाजनं, महार्हाणि पात्राणि हिरण्मयकरकांश्च, नानाविधान् लेह्यान् भक्ष्यान् मांसानि च, आर्षभाणि च चर्माणि कनकत्सरुखडगांश्च हित्वा।

Verse 23

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।

‘भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैः’ इति मत्त्वा त्रस्ता विद्याधराः स्त्रीगणैः सहोत्पेतुः; पानभूमौ हैममासवभाजनं, महार्हाणि पात्राणि हिरण्मयकरकांश्च, नानाविधान् लेह्यान् भक्ष्यान् मांसानि च, आर्षभाणि च चर्माणि कनकत्सरुखडगांश्च परित्यज्य।

Verse 24

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।

ते नानाविधान् लेह्यान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि, आर्षभाणि च चर्माणि, कनकत्सरुखडगांश्च विहाय, गिरिभेदभयात् ऊर्ध्वं प्रपेतुः।

Verse 25

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः।रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे।।।।

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च विद्याधराः खं प्रतिपेदिरे।।

Verse 26

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः।विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह।।।।

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः। विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह।।

Verse 27

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः।सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम्।।।।

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः। सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम्।।

Verse 28

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्।चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे।।।।

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्। चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे।।

Verse 29

एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः।तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम्।।।।

एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः। तितीर्षति महावेगः समुद्रं मकरालयम्।।

Verse 30

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्।समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति।।।।

रामार्थं वानरार्थं च दुष्करं कर्म चिकीर्षन् स समुद्रस्य दुष्प्रापं परं पारं प्राप्तुमिच्छति।

Verse 31

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम्।तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्।।।।

इति महात्मनां तेषां वचः श्रुत्वा विद्याधराः पर्वते तमप्रमेयं वानरर्षभं ददृशुः।

Verse 32

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः।ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः।।।।

स अचलोपमः रोमाणि दुधुवे च कम्पयामास च; सुमहानिव तोयदः सुमहानादं ननाद।

Verse 33

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम्।उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्।।।।

उत्पतिष्यन् आनुपूर्व्येण वृत्तं लोमभिश्चितं लाङ्गूलं पक्षिराज इवोरगं विचिक्षेप।

Verse 34

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः।ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः।।।।

तस्य वेगसमायुक्तस्य पृष्ठतः लाङ्गूलम् आविद्धं ददृशे—गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरग इव।

Verse 35

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ।ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च।।।।

महापरिघसन्निभौ बाहू संस्तम्भयामास; कपिः कट्यां ससाद, चरणौ च सञ्चुकोच।

Verse 36

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्।तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्।।।।

श्रीमान् वीर्यवान् सः भुजौ तथा शिरोधरां संहृत्य, तेजः सत्त्वं तथा वीर्यम् आत्मनि आविवेश।

Verse 37

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः।रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्।।।।

दूरात् मार्गम् आलोकयन् ऊर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः, आकाशम् अवलोकयन् हृदये प्राणान् रुरोध।

Verse 38

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः।निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः।।वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्।।।।

पद्भ्यां दृढम् अवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः; कर्णौ निकुञ्च्य महाबलः हनुमान् उत्पतिष्यन् वानरश्रेष्ठः वानरान् इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 39

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः।गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्।।।।

यथा राघवेन विमुक्तः शरः श्वसनविक्रमः शीघ्रं प्रवर्तते, तथैव अहं रावणपालितां लङ्कां गमिष्यामि।

Verse 40

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम्।अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्।।।।

यदि अहं लङ्कायां जनकात्मजां न द्रक्ष्यामि, तर्हि अनेनैव वेगेन सुरालयं गमिष्यामि।

Verse 41

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः।बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्।।।।

यदि वा त्रिदिवेऽपि सीतां न द्रक्ष्यामि अकृतश्रमः, तदा राक्षसराजं रावणं बद्ध्वा आनयिष्यामि।

Verse 42

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया।आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम्।।।।

सर्वथा अहं कृतकार्यः सन् सीतया सह एष्यामि; अथवा रावणसहितां लङ्कां समुत्पाट्य आनयिष्यामि।

Verse 43

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।।।उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।।।

एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरान् वानरोत्तमः। उत्पपाताथ वेगेन वेगवान् अविचारयन्। सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः॥

Verse 44

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।5.1.43।।उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।5.1.44।।

एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरान् वानरोत्तमः। वेगेनोत्पपाताथ, न किञ्चिदपि विचारयन्; स कपिकुञ्जरः सुपर्णमिवात्मानं मेने॥

Verse 45

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः।संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः।।।।

तस्मिन् वेगात् समुत्पतति, नगरोहिणः पादपाः। सर्वान् विटपान् संहृत्य, समन्ततः समुत्पेतुः॥

Verse 46

स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः।उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

स मत्तकोयष्टिमकान् पुष्पशालिनः पादपान् ऊरुवेगेन उद्वहन्। विमलेऽम्बरे जगाम॥

Verse 47

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः।प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः।।।।

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः। दीर्घमध्वानं प्रस्थितं स्वबन्धुमिव बान्धवाः॥

Verse 48

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः।अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्।।।।

तमूरुवेगप्रभावोत्थिताः सालाश्चान्ये च नगोत्तमाः। अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्॥

Verse 49

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः।हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः।।।।

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः। हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः॥

Verse 50

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि।भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये।।।।

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि। भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये॥

Verse 51

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः।शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः।।।।

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः। शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः॥

Verse 52

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः।अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा।।।।

तस्य वेगप्रभावेण विमुक्ताः ते द्रुमाः पुष्पाणि विसृज्य, सुहृद इव निवृत्ताः, सलिलेऽवशीर्यन्त।

Verse 53

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत्।द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्।।।।ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः।

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितं सागरेऽपतत्। स महार्णवः ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ।

Verse 54

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः।बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः।।।।

नानावर्णेन पुष्पौघेणानुबद्धो वानरः, विद्युद्गणविभूषितो मेघ इव, आकाशे बभौ।

Verse 55

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत।।।।ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्।

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैः तोयमदृश्यत, उदिताभिरभिरामाभिस्ताराभिरिवाम्बरम्।

Verse 56

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ।।।।पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ।

तस्याम्बरगतौ बाहू प्रसारितौ ददृशाते, पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ।

Verse 57

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम्।।।।पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः।

स महाकपिः सोर्मिमालं महार्णवं पिबन्निव बभौ; पिपासुरिव चाकाशं ददर्श।

Verse 58

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।।।।नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ।

वायुमार्गानुसारिणः तस्य विद्युत्प्रभाकारे नयने विप्रकाशेते, पर्वतस्थाविवानलौ।

Verse 59

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले।।।।चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ।

पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले चक्षुषी चन्द्रसूर्याविवोदितौ सम्प्राकाशेते।

Verse 60

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ।।।।सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम्।

तस्य ताम्रया नासिकया मुखं ताम्रमाबभौ, सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम्।

Verse 61

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते।।।।अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्।

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते। अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्॥

Verse 62

लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः।।।।व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः।

लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः। व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः॥

Verse 63

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः।।।।महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना।

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः। महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना॥

Verse 64

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्।।।।कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति।

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्। कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति॥

Verse 65

खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता।।।।दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः।

खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता। दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः॥

Verse 66

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः।।।।प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया।

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः। प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया॥

Verse 67

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया।।।।सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः।

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया। सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः॥

Verse 68

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः।स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते।।।।

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः। स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते॥

Verse 69

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्।अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः।।।।

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्। अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः॥

Verse 70

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः।सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम्।।।।

कपिवेगसमुत्थश्च बलवान् वायुरुत्थितः। मेघोत्थवायुना सार्धं सागरं भीमनिःस्वनम्॥ कम्पयामासतुः क्रूरं भृशं नादयतस्तदा॥

Verse 71

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि।पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी।।।।

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि। पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी॥

Verse 72

मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे।अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव।।।।

मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे। अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव॥

Verse 73

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा।अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम्।।।।

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा। अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम्॥

Verse 74

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा।वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्।।।।

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा। वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्॥

Verse 75

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः।व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे।।।।

प्लवमानं तं कपिशार्दूलं व्योम्नि समीक्ष्य सागरालयाः भुजङ्गाः सुपर्ण इति मेनिरे।

Verse 76

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता।छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत्।।।।

वानरसिंहस्य छाया जले चारुतरा बभूव—दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता।

Verse 77

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी।तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि।।।।

श्वेताभ्रघनराजीववायुपुत्रानुगामिनी सा छाया लवणाम्भसि वितता शुशुभे।

Verse 78

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः।वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः।।।।

स महातेजा महाकायो महाकपिः निरालम्बे वायुमार्गे पक्षवानिव पर्वतः शुशुभे।

Verse 79

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः।तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः।।।।

येन मार्गेण बलवान् कपिकुञ्जरः वेगेन याति, तेनैव मार्गेण सहसा अर्णवः द्रोणीकृत इवाभवत्।

Verse 80

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्।हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा।।।।

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्। हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा॥

Verse 81

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च।कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे।।।।

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च। कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे॥

Verse 82

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते।।।।

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः। प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते॥

Verse 83

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा।ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः।।।।

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा। ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः॥

Verse 84

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम्।सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये।।।।

तं प्लवन्तं वानरोत्तमं सूर्यः नातपत्त्; तदा च वायुः शीतलानुकूलः सन् रामकार्यसिद्धये तं सिषेवे।

Verse 85

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा।जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम्।।।।

विहायसा प्लवमानं तं ऋषयः तुष्टुवुः; देवगन्धर्वाश्च महौजसं तं प्रशंसन्तो जगुः।

Verse 86

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः।प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्।।।।

सहसा विगतक्लमं कपिवरं प्रेक्ष्य नागा यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाश्च सर्वे तुष्टुवुः।

Verse 87

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति।इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः।।।।

तस्मिन् प्लवगशार्दूले हनूमति प्लवमाने सागरः इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास।

Verse 88

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमत:।करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्।।।।

यदि अहं वानरेन्द्रस्य हनूमतः साहाय्यं न करिष्यामि, विवक्षतां सर्वेषां वाच्यः निन्द्यः भविष्यामि।

Verse 89

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः।इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति।।।।

अहं सगरेण इक्ष्वाकुनाथेन विवर्धितः; अयं च इक्ष्वाकुवंशस्य सचिवः—नावसीदितुमर्हति।

Verse 90

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः।।।।शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति।

तथा मया विधातव्यं यथा कपिः विश्रमेत; शेषं च मयि विश्रान्तः स सुखेनातिपतिष्यति।

Verse 91

इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि।।।।हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्।

इति साध्वीं मतिं कृत्वा समुद्रः छन्नमम्भसि; हिरण्यनाभं मैनाकं गिरिसत्तमम् उवाच।

Verse 92

त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम्।।।।देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः।

त्वम् इह पातालतलवासिनाम् असुरसंघानां परिघः, देवराज्ञा इन्द्रेण गिरिश्रेष्ठ सन्निवेशितः।

Verse 93

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्।।।।पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि।

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्। पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि॥

Verse 94

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्।।।।तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम।

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्। तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम॥

Verse 95

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।।।।हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः।

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्। हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः॥

Verse 96

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः।।।।मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव।

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः। मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव॥

Verse 97

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्।।।।कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्।

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्। कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्॥

Verse 98

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि।।।।अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः।

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ, तिष्ठ त्वेष कपिस्त्वयि। अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः॥

Verse 99

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित।।।।हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति।

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित। हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति॥

Verse 100

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्।।।।श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि।

काकुत्स्थस्य आनृशंस्यं, मैथिल्याः विवासनं, तथा प्लवगेन्द्रस्य श्रमं च समीक्ष्य, त्वम् उत्थातुम् अर्हसि सहायतां कर्तुम्।

Verse 101

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः।।।।उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः।

लवणाम्भसः सागरस्य आज्ञां निशम्य हिरण्यनाभो मैनाकः महाद्रुमलतायुतः जलात् तूर्णम् उत्पपात।

Verse 102

स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा।।।।यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः।

स तदा सागरजलं भित्त्वा अभ्युत्थितो बभूव; यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः।

Verse 103

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।।।दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः।आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्।शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।।।

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः सागरेण नियोजितः शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः आदित्योदयसङ्काशैः अम्बरम् आलिखद्भिरिव शृङ्गाणि दर्शयामास।

Verse 104

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।5.1.103।।दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः।आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्।शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।5.1.104।।

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः सागरेण नियोजितः शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः आदित्योदयसङ्काशैः अम्बरम् आलिखद्भिरिव शृङ्गाणि दर्शयामास।

Verse 105

तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः।।।।आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम्।

पर्वतस्य तप्तजाम्बूनदैः समुत्थितैः शृङ्गैः आकाशं शस्त्रसङ्काशं काञ्चनप्रभं अभवत्।

Verse 106

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयंप्रभैः।।।।आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः।

जातरूपमयैः स्वयंप्रभैर्भ्राजमानैः शृङ्गैः स गिरिसत्तमः आदित्यशतसङ्काशः समभवत्।

Verse 107

तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम्।।।।मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः।

लवणतोयस्य मध्ये अग्रतः स्थितं तमुत्थितमसङ्गेन दृष्ट्वा हनुमान् ‘अयं मम मार्गविघ्नः’ इति निश्चितवान्।

Verse 108

स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः।।।।उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः।

महावेगो महाकपिः स तमत्यर्थमुच्छ्रितं पर्वतं उरसा पातयामास, मारुतो जीमूतमिव।

Verse 109

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।।।।बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च।

तथा तेन कपिना पातितः स पर्वतोत्तमः तस्य कपेर्वेगं बुद्ध्वा जहर्ष च ननन्द च।

Verse 110

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।।।प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्।मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।।।

तदा पर्वतः प्रीतहृष्टमानसः खगगते वीरकपौ समुपस्थितः। स्वशिखरे स्थितः स्वात्मनः मानुषं रूपं धारयन् स वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 111

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।5.1.110।।प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्।मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।5.1.111।।

आकाशे समुपस्थितः पर्वतः प्रीतहृष्टमानसः वीरं कपिमभाषत। स्वशिखरे स्थितः स्वात्मनः मानुषं रूपं धारयन् स वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 112

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम।निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम्।।।।

दुष्करं कर्मैतत् त्वया कृतं वानरोत्तम। मम शृङ्गेषु निपत्य यथासुखं विश्रमस्व॥

Verse 113

राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः।स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः।।।।

राघवकुले जातैः पूर्वमुदधिः परिवर्धितः। तस्मात् रामहिते युक्तं त्वां सागरः प्रत्यर्चयति॥

Verse 114

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः।सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति।।5.1.114।।

कृते प्रतिकर्तव्यम्—एष धर्मः सनातनः। अयं तु त्वत्प्रतिकारार्थी, त्वत्तः सम्मानमर्हति॥

Verse 115

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः।तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।।।तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।।।

त्वदर्थमेव समुद्रोऽयं बहुमानात् प्रेरितो मया वदति—तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल, मयि विश्रम्य ततः गच्छ। तव सानुषु विश्रान्तः शेषं मार्गं प्रक्रमताम्; एष कपिः शतयोजनमपि समाप्लवितुं समर्थ इति।

Verse 116

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः।तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।5.1.115।।तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।5.1.116।।

समुद्रोऽपि त्वद्गौरवात् मां प्रचोदयन् एवमब्रवीत्—तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल, मयि विश्रम्य ततः प्रक्रम। तव सानुषु विश्रान्तः शेषं गच्छतु; एष कपिः शतयोजनमपि समाप्लवितुं शक्त इति समुद्रवचनम्।

Verse 117

तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु।तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि।।।।

एतद् बहु गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलम् इह। तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ, किञ्चिद् विश्रान्तः पुनरनु गमिष्यसि॥

Verse 118

अस्माकमपि सम्बन्ध: कपिमुख्य त्वयास्ति वै।प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः।।।।

अस्माकमपि कपिमुख्य त्वया सह सम्बन्धोऽस्ति वै। स त्रिषु लोकेषु प्रख्यातो महागुणपरिग्रहः॥

Verse 119

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज।तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर।।।।

ये वेगवन्तः प्लवन्तो प्लवगा मारुतात्मज। तेषां मध्ये त्वां मुख्यतमं मन्येऽहं कपिकुञ्जर॥

Verse 120

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता।धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान्।।।।

अतिथिः खलु पूजार्हः प्राकृतोऽपि विवेकिना; धर्मं जिज्ञासमानस्य किं पुनस्त्वादृशो महान्।

Verse 121

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः।पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर।।।।

त्वं हि देववरिष्ठस्य महात्मनो मारुतस्य पुत्रः; वेगेन च तस्यैव सदृशः, हे कपिकुञ्जर।

Verse 122

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः।तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्।।।।

त्वयि पूजिते धर्मज्ञ मारुतोऽपि पूजां प्राप्नोति; तस्मात् त्वं मे पूजनीयः—अत्र कारणं च शृणु।

Verse 123

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्।ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः।।।।

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्; ते गरुडानिलवेगिनः सर्वा दिशो जग्मुः।

Verse 124

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घा: महर्षिभिः।भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया।।।

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घा महर्षिभिः सह, भूतानि च सर्वाणि तेषां पर्वतानां पतनशङ्कया भयमापन्नानि।

Verse 125

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः।पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः।।।।

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः शतक्रतुः इन्द्रः, वज्रेण पर्वतानां पक्षान् तत्र तत्र सहस्रशः चिच्छेद।

Verse 126

स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्।ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना।।।।

स क्रुद्धो देवराट् इन्द्रः वज्रमुद्यम्य मामुपागतः; ततो महात्मना मारुतेन श्वसनेनाहं सहसा क्षिप्तः।

Verse 127

अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम।गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः।।।।

अस्मिन् लवणतोये प्रक्षिप्तोऽहं, हे प्लवगोत्तम; तव पित्रा मारुतेन गुप्तपक्षसमग्रश्चाहं अभिरक्षितः।

Verse 128

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः।त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः।।।।

ततोऽहं त्वां मानयामि; मान्यो हि मम मारुतः। त्वया मे ह्येष सम्बन्धः, कपिमुख्य, महागुणः।

Verse 129

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च।प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे।।।।

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च। प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे॥

Verse 130

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम।प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्।।।।

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम। प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्॥

Verse 131

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्।प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्।।।।

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्। प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्॥

Verse 132

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते।प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे।।।।

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते। प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे॥

Verse 133

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः।जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव।।।।

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः। आकाशं समाविश्य जगाम वीर्यवान् प्रहसन्निव॥

Verse 134

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः।पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः।।।।

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः। पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः॥

Verse 135

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ।पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ। पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे॥

Verse 136

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्।वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्। वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे॥

Verse 137

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः।।।।

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्। प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः॥

Verse 138

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा।काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः।।।।

तत्रस्थिताः सर्वे देवाः तस्य कर्मणा हृष्टाः अभवन्। काञ्चनः सुनाभः यस्य, स सहस्राक्षो वासवोऽपि तेन सह प्रमुदितोऽभवत्॥

Verse 139

उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम्।सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः।।।।

ततः शचीपतिः स्वयमेव धीमान् परितोषात् सगद्गदं वचनम् उवाच—पर्वतश्रेष्ठं सुनाभं प्रति॥

Verse 140

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्।अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम्।।।।

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र, ते भृशं परितुष्टोऽस्मि। अभयं ते प्रयच्छामि; तिष्ठ सौम्य यथासुखम्॥

Verse 141

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः।क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति।।।।

विक्रान्तस्य हनूमतः ते सुमहत् साह्यं कृतम्। क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य, भये सति अपि॥

Verse 142

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः।सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया।।।।

रामस्य हितमेव कर्तुं दाशरथेरर्थायैष हरिर्गच्छति। तस्य सत्कारं विधाय त्वया दृढं मम मनः परितोषितम्।।

Verse 143

ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः।देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्।।।।

ततः पर्वतोत्तमः विपुलं प्रहर्षमगमत्। देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्।।

Verse 144

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा।हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्।।।।

स दत्तवरः शैलः तदा पुनरवस्थितो बभूव। हनुमांश्च मुहूर्तेन सागरं व्यतिचक्राम।।

Verse 145

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम्।।।।

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् अब्रुवन्।।

Verse 146

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि।हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।।।राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।।।

अयं वातात्मजः श्रीमान् हनुमान्नाम सागरोपरि प्लवते। तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर। राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्; दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःसमम्।।

Verse 147

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि।हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।5.1.146।।राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।5.1.147।।

अथ सुघोरं राक्षसरूपं पर्वतोपमं दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं नभःसमवक्त्रं च समास्थाय, सागरमध्येन प्लवमानं श्रीमान् वातात्मजं हनूमन्तं मुहूर्तमात्रं विघ्नयितुं प्रवृत्ता।

Verse 148

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्।त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति।।।।

अस्य बलं भूयश्च पराक्रमं ज्ञातुमिच्छामः—उपायेन त्वां विजेष्यति वा, अथवा विषादं गमिष्यति इति।

Verse 149

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।।।विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।।।

एवमुक्ता दैवतैरभिसत्कृता सा देवी सुरसा समुद्रमध्ये विकृतं विरूपं सर्वस्य भयावहं राक्षसं वपुर्बिभ्रती, प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच।

Verse 150

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।5.1.149।।विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।5.1.150।।

एवमुक्ता दैवतैरभिसत्कृता सा देवी सुरसा समुद्रमध्ये विकृतं विरूपं सर्वस्य भयावहं राक्षसं वपुर्बिभ्रती, प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच।

Verse 151

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ।अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्।।।।

हे वानरर्षभ, ईश्वरैः त्वं मम भक्ष्यत्वेन प्रदिष्टः। अहं त्वां भक्षयिष्यामि; ममाननं प्रविश।

Verse 152

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः।प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।।।

सुरसायाः एवमुक्तः वानरर्षभः श्रीमान् प्राञ्जलिः प्रहृष्टवदनः इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 153

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया।।।।

रामो दाशरथिः नाम लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया दण्डकावनं प्रविष्टः।

Verse 154

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः।तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी।।।।

अन्यकार्यविषक्तस्य राक्षसैः बद्धवैरस्य तस्य यशस्विनी भार्या सीता रावणेन हृता।

Verse 155

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि।।।।

तस्याः सकाशं रामशासनात् दूतोऽहं गमिष्ये; विषयवासिनि, रामस्य साह्यं कर्तुम् अर्हसि।

Verse 156

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।।5.1.156।।

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्। आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते॥

Verse 157

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी।अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम।।।।

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी। अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम॥

Verse 158

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्।बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः।।।।

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्। बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः॥

Verse 159

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम।वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा।।।।व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः।

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम। वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा॥ व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः।

Verse 160

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः।।।।अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे।

एवं सुरसायोक्तः क्रुद्धो वानरपुङ्गवः । अब्रवीत्—कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ॥

Verse 161

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता।।।।दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा।

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः । दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ॥

Verse 162

तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम्।।।।चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम्।

तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् । सुरसा चास्यं चकार विंशद्योजनमायतम् ॥

Verse 163

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।।।चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्।बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।।।

हनुमांस्ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः । चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् । बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ॥

Verse 164

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।5.1.163।।चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्।बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।5.1.164।।

एष एव विस्तारक्रमः पुनरुक्तः—हनुमान् त्रिंशद्योजनमायतः, सुरसा चत्वारिंशद्योजनवक्त्रा, ततः स वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितो बभूव ॥

Verse 165

चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम्।तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः।।।।

सुरसा षष्टियोजनविस्तीर्णं वक्त्रं चकार; तथैव हनुमान् वीरः सप्ततियोजनोच्छ्रितो बभूव।

Verse 166

चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम्।हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः।।।।

सुरसा अशीतियोजनविस्तीर्णं वक्त्रं चकार; अचलप्रख्यः हनुमान् नवतियोजनोच्छ्रितो बभूव।

Verse 167

चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम्तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान्।दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम्।।।।सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।

सुरसा शतयोजनविस्तीर्णं वक्त्रं चकार—“मम सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमताम्” इति। तद् व्यादितं दीर्घजिह्वं सुघोरं नरकोपमं मुखं दृष्ट्वा वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् क्षणेन स्वकायं संक्षिप्य अङ्गुष्ठमात्रको बभूव।

Verse 168

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः।अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।।।

स महाबलः शीघ्रम् अभिपत्य तद्वक्त्रं प्रविश्य निष्पत्य च, अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 169

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते।गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव।।।।

दाक्षायणि, ते वक्त्रं प्रविष्टोऽस्मि; नमोऽस्तु ते। यत्र वैदेही तत्र गमिष्ये; सत्यं चासीद् वरस्तव।

Verse 170

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव।अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्।।।।

तं राहुमुखादिव चन्द्रं वदनान्मुक्तं दृष्ट्वा सुरसा देवी स्वस्वरूपं समास्थाय वानरमब्रवीत्।

Verse 171

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना।।।।

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना॥

Verse 172

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्।।।।

तत्तृतीयं हनुमतः सुदुष्करं कर्म दृष्ट्वा भूतानि तदा हरिं साधु साध्विति पुनः पुनः प्रशशंसुः।

Verse 173

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्।जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः।।।।

स वरुणालयं सागरमनाधृष्यमभ्येत्य आकाशमाविश्य गरुडोपमो वेगेन जगाम।

Verse 174

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 175

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 176

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 177

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 178

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 179

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 180

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

गरुत्मानिव मारुतिः वायुमार्गे जगाम—वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते, कैशिकाचार्यैः चरिते, ऐरावतनिषेविते च। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः विमलैः विमानैः सम्पतद्भिः समलङ्कृते; वज्राशनिसमाघातसदृशैः पावकैः उपशोभिते; कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अलङ्कृते। चित्रभानुना वहता हव्यमत्यर्थं सेविते; ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषिते; महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले; विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे, जीवलोकस्य वितते विताने ब्रह्मनिर्मिते, बहुशः वीरैः वरैः विद्याधरगणैश्च सेविते।

Verse 181

प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः।भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट्।।।।

हनुमान् मारुतात्मजः सर्वत्र प्रदृश्यमानः निरालम्बम् अम्बरं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् इव भेजे॥

Verse 182

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी।मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।।।।

प्लवमानं तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी कामरूपिणी प्रवृद्धा मनसा चिन्तयामास॥

Verse 183

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता।इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम्।।5.1.183।।

अद्य दीर्घकालानन्तरं अहं नूनं तृप्तिं प्राप्स्यामि। यतो मे एष महत्सत्त्वः चिरादेव वशमागतः॥

Verse 184

इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत्।छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः।।।।

इति मनसा सञ्चिन्त्य सा तस्य छायां समाक्षिपत्। छायायां गृह्यमाणायां वानरः चिन्तयामास॥

Verse 185

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः।प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे।।।।

सहसा समाक्षिप्तोऽस्मि पङ्गूकृतपराक्रमः। प्रतिलोमवातेन सागरे महानौरिव निरुद्धः॥

Verse 186

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः।ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि।।।।

ततः कपिः तिर्यगूर्ध्वमधश्च वीक्षमाणः लवणाम्भसि उत्थितं महत्सत्त्वं ददर्श॥

Verse 187

तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम्।कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्।।।।छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः।

तद् विकृताननं दृष्ट्वा मारुतिः चिन्तयामास। कपिराजेन कथितम् अद्भुतदर्शनं सत्त्वं छायाग्राहि महावीर्यं तदेवेदं नात्र संशयः॥

Verse 188

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः।।।।व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः।

सिंहिकायाः तत्त्वार्थं बुद्ध्वा मतिमान् कपिः। प्रावृषि वलाहक इव महाकायः स्वदेहं विवर्धयामास॥

Verse 189

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।।।।वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम्।

तस्य महाकपेः वर्धमानं कायं निरीक्ष्य सा। पातालान्तरसन्निभं वक्त्रं प्रसारयामास॥

Verse 190

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।।।स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्।कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।।।

घनराजीव गर्जन्ती सिंहिका वानरं समभिद्रवत्। ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखं ददर्श मेधावी महाकपिः, कायमात्रं च मर्माणि च॥

Verse 191

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।5.1.190।।स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्।कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।5.1.191।।

घनराजीव गर्जन्ती सिंहिका वानरं समभिद्रवत्। ततः स मेधावी महाकपिः तस्या सुमहद्विवृतं मुखं ददर्श, मर्माणि च सम्यगवगच्छत्॥

Verse 192

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः।संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः।।।।

तस्या विवृतवक्त्रे सति वज्रसंहननः महाबलः कपिः मुहुरात्मानं संक्षिप्य तस्मिन्नास्ये निष्पपात।

Verse 193

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः।ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा।।।।

तस्या आस्ये निमज्जन्तं तं सिद्धचारणाः ददृशुः—यथा पूर्णपर्वणि पूर्णचन्द्रं राहुणा ग्रस्यमानम्।

Verse 194

ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः।उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः।।।।

ततः वानरः तीक्ष्णनखैः तस्या मर्माण्युत्कृत्य मनःसम्पातविक्रमः वेगेन उत्पपात।

Verse 195

तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च।स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान्।।।।

तां तु दृष्ट्वा धृत्या दाक्षिण्येन च निपात्य स आत्मवान् कपिप्रवरः वेगात् पुनरपि ववृधे।

Verse 196

हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि।तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्।।।।भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम्।

हनुमता हृतहृत्सा विधुरा सिंहिका आशु अम्भसि अपपात। तां हतां वानरेण पतितां वीक्ष्य आकाशचारिणि भूतानि प्लवगोत्तमं तमूचुः।

Verse 197

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्।।।।साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर।

अद्य भीषणं कर्म कृतं; त्वया महत्सत्त्वं निहतम्। हे प्लवतां वर, इदानीं निररिष्टं निर्विघ्नं च स्वाभिप्रेतमर्थं साधय।

Verse 198

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव।।।।धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति।

यस्यैतानि चत्वारि—धृतिः दृष्टिः मतिः दाक्ष्यं—हे वानरेन्द्र, यथा तव; स कर्मसु न सीदति।

Verse 199

स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः।।।।जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः।

तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः कपिः। आकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् गरुडवत् शीघ्रं जगाम।

Verse 200

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्।।।।योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः।

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्। योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः॥