Sarga 7
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
सुन्दरकाण्ड
अस्मिन् सर्गे हनुमान् लङ्कायाः प्रासाद-समृद्धिं पुष्पकविमानं च सूक्ष्मतया निरीक्षते। स सुवर्णजालक-युक्तान् वैडूर्य-मणि-विभूषितान् गृहान् प्रासादांश्च पश्यति—यथा विद्युत्प्रभा-समन्विताः शरद्-घनाः पक्षि-निनाद-जीविताः। शङ्ख-शस्त्र-धनुर्बाण-निक्षेपणार्थं विशेष-शालाः, आयुधागाराणि, चन्द्रकान्त-प्रभया शोभमानाः प्रासाद-शिखर-तलाः च तेन दृष्टाः। ते गृहाः निधि-पूर्णाः, निर्दोषाः, मायानिर्मिताः इव, रावणस्य संचित-बल-वैभवस्य सूचकाः। ततः स अनुपमं सुवर्ण-प्रासादं ददर्श, तथा दिव्यं पुष्पकविमानं—मणि-खचितं, मेघ-नभः-सदृश-वर्णं, भूमौ स्वर्गमिव प्रकाशमानम्। अन्तःशोभा तत्र चित्रित-लोक-रचना इव—पर्वताः, वृक्षाः, पुष्पाणि, सरांसि, पद्मानि, उद्यानानि; मणि-निर्मिताः पक्षिणः, सर्पाः, अश्वाः, गजाः, लक्ष्मी-चिह्नं च। एवं गन्धवत् गिरि-सदृशं प्रासादं प्राप्य हनुमान् पुनः सीतामन्वेष्टुं नगरं विचरति। तां न दृष्ट्वा तस्य मनः अतिशयेन विषीदति—इन्द्रिय-रम्य-वैभवस्य मध्येऽपि कार्यस्य करुण-तात्कालिकता तेन अनुभूयते।
Shlokas
Verse 1
स वेश्मजालं बलवान् ददर्शव्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम्।यथा महत् प्रावृषि मेघजालंविद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्।।5.7.1।।
स बलवान् वेश्मजालं ददर्श व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम्। यथा महत् प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्॥
Verse 2
निवेशनानां विविधाश्च शालाःप्रधानशङ्खायुधचापशालाः।मनोहराश्चापि पुनर्विशालाःददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः।।5.7.2।।
निवेशनानां विविधाः शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाश्च मनोहराः पुनर्विशालाः; वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाश्च ददर्श।
Verse 3
गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि।सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि।।5.7.3।।
गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि। सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि।।
Verse 4
तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि।महीतले सर्वगुणोत्तराणिददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि।।5.7.4।।
तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि। महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि।।
Verse 5
ततो ददर्शोछ्रचितमेघरूपंमनोहरं काञ्चनचारुरूपम्।रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपंगृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्।।5.7.5।।
ततः स ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम्। रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्॥
Verse 6
महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णंश्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।नानातरूणां कुसुमावकीर्णंगिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्।।5.7.6।।
महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्। नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्॥
Verse 7
नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तटिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम्।हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम्।।5.7.7।।
नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तटिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम्। हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम्॥
Verse 8
यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रंयथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्।ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्।।5.7.8।।
यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्। ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्॥
Verse 9
मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः।वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाःपुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्।।5.7.9।।
मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः। वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्॥
Verse 10
कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि।पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि।।5.7.10।।
कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि। पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि॥
Verse 11
पुष्पाह्वयं नामविराजमानंरत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम्।वेश्मोत्तमानामपि चोच्यमानंमहाकपिस्तत्र महाविमानम्।।5.7.11।।
तत्र महाकपिः पुष्पकाख्यं महाविमानं ददर्श—रत्नप्रभाभिरभिवर्धमानं, वेश्मोत्तमानामपि शिरसि कीर्त्यमानं विराजमानम्।
Verse 12
कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गाः जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः।।5.7.12।।
वैडूर्यमयाः कृताः विहङ्गाः, रूप्यप्रवालमयाश्च तथैव विहङ्गाः। नानावसुभिश्च चित्रा भुजङ्गाः, जात्यानुरूपाः शुभाङ्गास्तुरगाश्च।
Verse 13
प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः।कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः।।5.7.13।।
प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः। कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः।।
Verse 14
नियुज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः।बभूवदेवी च कृता सुहस्तालक्ष्मी स्तथा पद्मिनि पद्महस्ता।।5.7.14।।
नियुज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः। बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता।।
Verse 15
इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनम्सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम्।पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरम्हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्।।5.7.15।।
इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम्। पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्।।
Verse 16
ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्।अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितः पतिगुणवेगवर्जिताम्।।5.7.16।।
ततः स कपिः पूजितां दशमुखबाहुपालितां पुरीम् अभिपत्य तत्र विचचार; जनकसुतां तु सुपूजितां पतिगुणवेगवर्जितां नाददर्श, तेन सुदुःखितोऽभवत्।
Verse 17
ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः।अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः।।5.7.17।।
ततः बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनः सुवर्त्मनः सुचक्षुषो महात्मनः प्रविचरतः, जनकसुताम् अपश्यतो मनोऽतिदुःखितम् अभवत्।
Frequently Asked Questions
Hanuman must remain undistracted by the city’s overwhelming beauty and luxury while executing reconnaissance; the pivotal action is his continued movement through Ravana’s guarded capital despite rising distress from not finding Sita.
Splendor is not identical with righteousness: the sarga contrasts aesthetic magnificence with moral lack, teaching that a dharma-bound agent values purpose, restraint, and compassion over sensory fascination and political intimidation.
Laṅkā’s mansion complexes, moon-terraces (candraśālā), armory-halls for conches and weapons, and the Pushpaka vimāna itself function as cultural-architectural landmarks; lotus-pond imagery and Lakṣmī iconography mark elite prosperity motifs within the built environment.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.