Adhyaya 47

Verse 1

नारद उवाच । तव प्रसादतो ज्ञातो विप्रः पुण्यतमश्च यः । यथा जानामि देवेश क्रियया ब्राह्मणाधमम्

नारद उवाच—तव प्रसादेनाहं ज्ञातवान्, कः विप्रः पुण्यतमः। अधुना देवेश, क्रियया कथं ब्राह्मणोऽधमो भवति, तदपि मे बोधय।

Verse 2

ब्रूहि शीघ्रं सुरश्रेष्ठ यदि प्रीतिं मयीच्छसि । ब्रह्मोवाच । स्नानैर्दशविधैर्मुक्तस्तथैव तर्पणादिभिः

ब्रूहि शीघ्रं सुरश्रेष्ठ, यदि मयि प्रीतिमिच्छसि। ब्रह्मोवाच—दशविधैः स्नानैर्मुक्तो भवति, तथा तर्पणादिभिः कर्मभिश्च।

Verse 3

संध्यासंयमहीनश्च स एव ब्राह्मणाधमः । देवपूजाव्रतैर्मुक्तो वेदविद्यादिभिस्तथा

संध्यासंयमहीनश्च स एव ब्राह्मणाधमः। देवपूजाव्रतैर्मुक्तो वेदविद्यादिभिस्तथा।

Verse 4

सत्यशौचादिभिश्चैव योगज्ञानाग्नितर्पणैः । पंचस्नानानानि विप्राणां कीर्तितानि महर्षिभिः

सत्यशौचादिभिश्चैव योगज्ञानाग्नितर्पणैः। पञ्चस्नानानि विप्राणां कीर्तितानि महर्षिभिः।

Verse 5

आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं वायव्यं दिव्यमेव च । आग्नेयं भस्मना स्नानमद्भिर्वारुणमुच्यते

आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं वायव्यं दिव्यमेव च। आग्नेयं भस्मना स्नानम्, अद्भिर्वारुणमुच्यते।

Verse 6

आपोहिष्ठेति वै ब्राह्मं वायव्यं गोरजः स्मृतम् । अद्भिरातपवर्षाभिर्दिव्यं स्नानमुदाहृतम्

‘आपोहिष्ठे’ इति वै ब्राह्मं शुद्धिकर्म स्मृतम्; वायव्यं तु गोरजः प्रोक्तम्। अद्भिरातपवर्षाभिः सह यत् स्नानं, तदेव दिव्यस्नानमुदाहृतम्।

Verse 7

एतैस्तु मंत्रतः स्नानात्तीर्थानां फलमाप्नुयात् । तुलसीपत्रसंलग्नं सालग्रामशिलांबु च

एतैर्जलैर्मन्त्रसहितेन स्नानेन तीर्थस्नानफलं प्राप्नुयात्। विशेषतः तुलसीपत्रसंलग्नं सालग्रामशिलासम्बद्धं चाम्बु महत्फलप्रदम्।

Verse 8

गवां शृंगोदकं चैव विप्रपादोदकं च यत् । गुरूणामेव मुख्यानां पूतात्पूतमिति स्मृतिः

गवां शृङ्गस्पृष्टमुदकं तथा विप्रपादप्रक्षालनोदकं च। विशेषतः मुख्यगुरूणां पादोदकं ‘पूतात्पूततरम्’ इति स्मृतौ प्रसिद्धम्।

Verse 9

त्याग तीर्थादिभिर्यज्ञैर्व्रतहोमादिभिस्तथा । यत्फलं लभते धीरः स्नानैरेतैस्तु तत्फलम्

त्यागतीर्थादिभिर्यज्ञैर्व्रतहोमादिभिश्च यत्फलं धीरः लभते, एतैः स्नानैस्तदेव फलं प्राप्नोति।

Verse 10

तर्पणैश्च विनिर्मुक्तः पितॄणामेव नित्यशः । पितृहा नरकं याति संध्याहीनस्तु विप्रहा

तर्पणैर्नित्यं पितॄणां यो विनिर्मुक्तः, स पितृहैव भवति; स नरकं याति। संध्याहीनस्तु ब्राह्मणो विप्रहा भवति।

Verse 11

मंत्रव्रतविहीनश्च वेदविद्यागुणैरपि । यज्ञदानादिभिर्मुक्तो ब्राह्मणश्चाधमाधमः

मन्त्रव्रतविहीनो यो वेदविद्यागुणैरपि युक्तः स्यात्। यज्ञदानादिकर्मभिर्विहीनः स ब्राह्मणोऽधमाधमः॥

Verse 12

यज्ञार्थका देवलका नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः । परदाररता नित्यं पंचैते ब्राह्मणाधमाः

यज्ञार्थकाः देवलकाः नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः। परदाररताः नित्यं पञ्चैते ब्राह्मणाधमाः॥

Verse 13

मंत्रसंस्कारहीनाश्च शुचिसंयमवर्जिताः । मोघाशिनो दुरात्मानो ब्राह्मणाश्चाधमाधमाः

मन्त्रसंस्कारहीनाश्च शुचिसंयमवर्जिताः। मोघाशिनो दुरात्मानो ब्राह्मणाश्चाधमाधमाः॥

Verse 14

अपि स्तेयरता मूढाः सर्वधर्मविवर्जिताः । उन्मार्गगामिनो नित्यं ब्राह्मणाश्चाधमाधमाः

अपि स्तेयरता मूढाः सर्वधर्मविवर्जिताः। उन्मार्गगामिनो नित्यं ब्राह्मणाश्चाधमाधमाः॥

Verse 15

श्राद्धादिकर्मरहिता गुरुसेवाविवर्जिताः । अमंत्रा भिन्नमर्यादा एते सर्वाधमाधमाः

श्राद्धादिकर्मरहिता गुरुसेवाविवर्जिताः। अमन्त्राः भिन्नमर्यादा एते सर्वाधमाधमाः॥

Verse 16

असंभाष्या इमे दुष्टास्सर्वे निरयगामिनः । अमेध्यास्ते दुराचारा अपूज्याश्च समंततः

असंभाष्या इमे दुष्टास्सर्वे निरयगामिनः । अमेध्यास्ते दुराचारा अपूज्याश्च समंततः

Verse 17

खड्गोपजीविकाः प्रेष्या गोवाहनरता द्विजाः । कारुवृत्युपजीवाश्च गणवार्द्धषिकाश्च ये

खड्गोपजीविकाः प्रेष्या गोवाहनरता द्विजाः । कारुवृत्युपजीवाश्च गणवार्द्धषिकाश्च ये

Verse 18

बालापण्याभिचाराश्च अंत्यजाश्रयमाश्रिताः । कृतघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च एते सर्वाधमाः स्मृताः

बालापण्याभिचाराश्च अंत्यजाश्रयमाश्रिताः । कृतघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च एते सर्वाधमाः स्मृताः

Verse 19

ये चैवान्ये हताचाराः पाषंडा धर्मनिंदकाः । दूषकादेव भेदानामेते ब्रह्मद्विषो द्विजाः

ये चैवान्ये हताचाराः पाषंडा धर्मनिंदकाः । दूषकादेव भेदानामेते ब्रह्मद्विषो द्विजाः

Verse 20

तथापि ब्राह्मणश्चैव न हंतव्यः कदाचन । एनं हत्वा द्विजश्रेष्ठ ब्रह्महा पुरुषो भवेत्

तथापि ब्राह्मणश्चैव न हंतव्यः कदाचन । एनं हत्वा द्विजश्रेष्ठ ब्रह्महा पुरुषो भवेत्

Verse 21

अंत्यजातिषु म्लेच्छेषु तथा चांडालजातिषु । पतितो वान्नयोनिभ्यां न हंतव्यः कथंचन

अन्त्यजातिषु म्लेच्छेषु तथा चाण्डालजातिषु च—योऽपि पतितो भवति, स कदाचन कथञ्चन न हन्तव्यः।

Verse 22

सर्वजातिस्त्रियं गत्वा सर्वाभक्ष्यस्य भक्षणात् । द्विजत्वं न विनश्येत पुण्याद्विप्रो भवेत्पुनः

सर्वजातिस्त्रियं गत्वा सर्वाभक्ष्यस्य भक्षणादपि द्विजत्वं न विनश्यति; पुण्यकर्मणा स पुनर्विप्रत्वं प्राप्नोति।

Verse 23

नारद उवाच । ईदृशं दुष्कृतं कृत्वा पश्चात्पुण्यं समाचरेत् । कां गतिं यात्यसौ विप्रः सर्वलोकपितामह

नारद उवाच—ईदृशं दुष्कृतं कृत्वा पश्चात् पुण्यं समाचरेत्; सर्वलोकपितामह, असौ विप्रः कां गतिं याति?

Verse 24

ब्रह्मोवाच । कृत्वा सर्वाणि पापानि पश्चाद्यस्तु जितेंद्रियः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः पुनर्ब्रह्मत्वमर्हति

ब्रह्मोवाच—कृत्वा सर्वाणि पापानि, पश्चाद्यस्तु जितेन्द्रियः; स सर्वपापेभ्यो मुच्यते, पुनर्ब्रह्मत्वमर्हति।

Verse 25

शृणु पुत्र कथां रम्यां विचित्रां च पुरातनीम् । कस्यचिद्ब्राह्मणस्यापि यौवनाढ्यः सुतोऽभवत्

शृणु पुत्र, कथां रम्यां विचित्रां च पुरातनीम्; कस्यचिद्ब्राह्मणस्य यौवनाढ्यः सुतोऽभवत्।

Verse 26

ततो यौवनसंपत्तेर्मोहाच्च पूर्वकर्मणः । चांडालीमगमत्सद्यस्तस्याः प्रियतरोऽभवत्

ततः स यौवनसमृद्ध्या मोहेन पूर्वकर्मवशाच्च सद्यः चाण्डालीं जगाम; सा च तस्मिन् अतिशयेन प्रियतरा बभूव।

Verse 27

तस्यामुत्पादितास्तेन पुत्रा दुहितरस्तथा । स्वकुटुंबं परित्यज्य गृहे तस्याश्चिरं स्थितः

तस्यां तेन पुत्रा दुहितरश्चोत्पादिताः; स्वकुटुम्बं परित्यज्य स तस्याः गृहे चिरं न्यवसत्।

Verse 28

अन्या भक्ष्यं न चाश्नाति घृणया च सुरां त्यजेत् । तमुवाच सदा सा च भक्षयान्यतरां सुराम्

अन्या स्त्री घृणया तादृशं भक्ष्यं नाश्नाति, सुरां च त्यजेत्; सा तु सदा तमुवाच—“भक्ष्यं भुङ्क्ष्व”, स्वयं चान्यतरां सुरां पपौ।

Verse 29

तामुवाच तदा शौचं गदितुं नार्हसि प्रिये । उत्कारो जायते तस्याः श्रवणात्सततं मम

तां स तदोवाच—“प्रिये, शौचविषयं वक्तुं नाहर्हसि; तस्याः श्रवणमात्रेण मम सततं जुगुप्सा जायते।”

Verse 30

एकदा स मृगान्वेषात्श्रांतः सुप्तो गृहे दिवा । गृहीत्वा सा सुरां तस्य हसित्वा च मुखे ददौ

एकदा स मृगान्वेषणात् श्रान्तो दिवा गृहे सुप्तः; सा सुरां गृहीत्वा हसित्वा तस्य मुखे ददौ।

Verse 31

ततो विप्रमुखादग्निः प्रजज्वाल समंततः । ज्वाला तु सकुटुबांतामदहच्च गृहं वसु

ततो द्विजमुखादग्निः सर्वतोऽभिप्रजज्वले । ज्वालाभिः सकुटुम्बं तु वसोर्गृहं समदह्यत ॥

Verse 32

हाहा कृत्वा समुत्थाय विललाप तदा द्विजः । विलापांते च जिज्ञासा समारब्धा च तेन हि

हाहा इति समुत्थाय द्विजोऽथ विललाप ह । विलापान्ते ततोऽस्यैव जिज्ञासा समपद्यत ॥

Verse 33

कुतश्चाग्निः समुद्भूतो गृहे दाहः कथं मम । ततः खे तमुवाचेदं तेजस्ते ब्राह्मणस्य च

कुतोऽयमग्निः समुत्पन्नो मम गेहे कथं दहः । ततः खाच्छ्रावयामास वाक्यं—तेजस्तव द्विजस्य च ॥

Verse 34

कथिते तद्यथावृत्ते ब्राह्मणो विस्मयं गतः । विमृश्यार्थमुवाचेदं पुनः खेऽस्य हितं वचः

यथावृत्तं समाख्याते ब्राह्मणो विस्मयं गतः । अर्थं विमृश्य खं प्रति पुनराह हितं वचः ॥

Verse 35

विप्रणष्टं सुतेजस्ते तस्माद्धर्मचरो भव । ततो मुनिवरान्गत्वा पप्रच्छात्महितं द्विजः

सुतेजस्ते विनष्टं हि तस्माद्धर्मचरो भव । ततः स मुनिवरान्गत्वा द्विज आत्महितं पप्रच्छ ॥

Verse 36

तमूचुर्मुनयः सर्वे दानधर्मं समाचर । ऋषय ऊचुः । पूयंते सर्वपापेभ्यो ब्राह्मणानि यमैर्व्रतैः

तमूचुर्मुनयः सर्वे—दानधर्मं समाचर। ऋषय ऊचुः—यमैर्व्रतैश्च ब्राह्मणाः सर्वपापेभ्यः पूयन्ते॥

Verse 37

नियमान्शास्त्रदृष्टांश्च पूतत्वार्थमुपाचर । चांद्रायणांश्च कृच्छ्रांश्च तप्तकृच्छ्रान्पुनः पुनः

शास्त्रदृष्टान् नियमान् पूतत्वार्थमुपाचर। चान्द्रायणांश्च कृच्छ्रांश्च तप्तकृच्छ्रान् पुनः पुनः॥

Verse 38

प्राजापत्यांश्च दिव्यांश्च दोषशोषाय सत्वरम् । गच्छ तीर्थानि पूतानि गोविंदाराधनं कुरु

प्राजापत्यांश्च दिव्यांश्च तीर्थानि पूतानि सत्वरम्। दोषशोषाय गच्छ त्वं गोविन्दाराधनं कुरु॥

Verse 39

क्षयमेष्यंति पापानि न चिरेण समंततः । पुण्यतीर्थप्रभावाच्च गोविंदस्य प्रभावतः

क्षयमेष्यन्ति पापानि न चिरेण समन्ततः। पुण्यतीर्थप्रभावाच्च गोविन्दस्य प्रभावतः॥

Verse 40

क्षयमेष्यंति पापानि ब्रह्मत्वं प्राप्स्यते भवान् । शृणु तात यथावृत्तं कथयामः पुरातनम्

क्षयमेष्यन्ति पापानि ब्रह्मत्वं प्राप्स्यते भवान्। शृणु तात यथावृत्तं कथयामः पुरातनम्॥

Verse 41

आहारार्थी पुरा वत्स गरुडो विनतासुतः । पतंगोपि बहिः साक्षादंडान्निस्सृत्य शावकः

आहारार्थं पुरा वत्स गरुडो विनतासुतः बहिर्गतः; अण्डान्निस्सृत्य शावकोऽपि पतङ्ग इव तत्क्षणादेव प्रकाशं याति।

Verse 42

क्षुधार्थी मातरं प्राह भक्ष्यं मे दीयतामिति । ततः पर्वतसंकाशं गरुडं च महाबलम्

क्षुधार्तः स मातरं प्राह—“भक्ष्यं मे दीयताम्” इति; ततः पर्वतसंकाशं महाबलं गरुडं तत्रापश्यत्।

Verse 43

दृष्ट्वा माता महाभागा तनयं हृष्टमानसा । क्षुधां ते बाधितुं पुत्र न शक्नोमि समंततः

तं दृष्ट्वा माता महाभागा हृष्टमानसा उवाच—“पुत्र, समन्ततः तव क्षुधां बाधितुं न शक्नोमि।”

Verse 44

सुपर्ण उवाच । नारायणाद्वरो लब्धो मया च मुनिसत्तम । भयं नास्तीह मे तात सुरासुरगणादपि

सुपर्ण उवाच—मुनिसत्तम, नारायणाद्वरो मया लब्धः; अतः तात, इह मे भयं नास्ति सुरासुरगणादपि।

Verse 45

तत्र गच्छस्व पितरं पृच्छ कामं यथा तव । अस्योपदेशतस्तात क्षुधा ते शममेष्यति

तत्र गच्छस्व, पितरं पृच्छ यत् कामं तव; अस्योपदेशतः तात, तव क्षुधा नूनं शममेष्यति।

Verse 46

ततो मातुर्वचः श्रुत्वा वैनतेयो महाबलः । अगमत्पितुरभ्याशं समुहूर्तान्मनोजवः

ततो मातुर्वचः श्रुत्वा वैनतेयो महाबलः । मनोजवः क्षणमात्रेण पितुरन्तिकमागमत् ॥

Verse 47

दृष्ट्वा तातं मुनिश्रेष्ठं ज्वलंतमिव पावकम् । प्रणम्य शिरसा वाक्यमुवाच पितरं खगः

दृष्ट्वा तातं मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् । प्रणम्य शिरसा खगः पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 48

भक्षार्थी समनुप्राप्तः सुतोहं ते महात्मनः । क्षुधया पीडितो नाथ भक्ष्यं मे दीयतां प्रभो

भक्षार्थी समनुप्राप्तः सुतोऽहं ते महात्मनः । क्षुधया पीडितो नाथ भक्ष्यं मे दीयतां प्रभो ॥

Verse 49

ततो ध्यानं समालभ्य ज्ञात्वा तं विनतासुतं । पुत्रस्नेहाद्वचश्चेदं प्रोवाच मुनिसत्तमः

ततो ध्यानं समालभ्य ज्ञात्वा तं विनतासुतम् । पुत्रस्नेहादिदं वाक्यं प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥

Verse 50

अनेकशतसाहस्रा निषादाः सरितांपतेः । तीरे तिष्ठंति पापिष्ठास्तान्संभक्ष्य सुखी भव

अनेकशतसाहस्रा निषादाः सरितांपतेः । तीरे तिष्ठन्ति पापिष्ठास्तान्संभक्ष्य सुखी भव ॥

Verse 51

तीर्थमुत्सादयंति स्म तीर्थकाका दुरासदाः । विना विप्रं निषादेषु भक्षय त्वमलक्षितं

तीर्थकाकाः दुरासदाः स्म तीर्थं उत्सादयन्ति; अतः विप्राभावे निषादेषु त्वं अलक्षितः सन् भक्षय।

Verse 52

इत्युक्तः प्रययौ पक्षी भक्षयामास तांस्ततः । अलक्ष्यभावो विप्रोपि गिलितस्तेन पक्षिणा

इत्युक्तः स पक्षी प्रययौ, ततः तान् अभक्षयत्; अलक्ष्यभावं प्राप्तो विप्रोऽपि तेन पक्षिणा गिलितः।

Verse 53

स तस्य गलके गाढं लालगीति द्विजस्तदा । वमितुं गिलितुं चापि न शशाक द्विजोत्तमः

स द्विजस्तदा तस्य गलके गाढं लालगीति; तस्मिन् क्षणे द्विजोत्तमो न वमितुं न गिलितुं शशाक।

Verse 54

गत्वाथ पितरं प्राह किमेतदिति मे पितः । लग्नं मे गलके सत्वं प्रतिकर्तुं न शक्नुयां

अथ गत्वा पितरं प्राह—‘किमेतत् मे पितः? मे गलके सत्त्वं लग्नं; तत् प्रतिकर्तुं न शक्नोमि।’

Verse 55

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपस्तमुवाच ह । मयोक्तं ते पुरा वत्स ब्राह्मणोयं न बुध्यसे

तस्य वचनं श्रुत्वा कश्यपः तमुवाच—‘वत्स, मया पुरा उक्तं ते; अयं ब्राह्मणः, किं न बुध्यसे?’

Verse 56

इत्युक्त्वा च मुनिर्धीमान्द्विजं प्राह स धार्मिकः । आगच्छ त्वं ममासन्नं हितं ते प्रवदाम्यहं

इत्युक्त्वा स मुनिर्धीमान् स धर्मात्मा द्विजं प्रति । उवाच—आगच्छ मे समीपं त्वं हितं ते कथयाम्यहम् ॥

Verse 57

तमुवाच तदा विप्रः कश्यपं मुनिपुंगवम् । ममैते सुहृदो नित्यं सर्वे संबंधिनः प्रियाः

ततो विप्रः कश्यपं मुनिपुंगवम् उवाच । ममैते सुहृदो नित्यं सर्वे सम्बन्धिनः प्रियाः ॥

Verse 58

श्वशुराः स्यालकाश्चाप्तास्सबालाश्च तथापरे । एतैः सह प्रयास्यामि निरयं चापि वा शिवम्

श्वशुराः स्यालकाश्चाप्ताः सबालाश्च तथापरे । एतैः सह प्रयास्यामि निरयं चापि वा शिवम् ॥

Verse 59

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितः कश्यपोऽब्रवीत् । द्विजानां च कुले जातश्चांडालैः पतितो भवान्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितः कश्यपोऽब्रवीत् । द्विजानां च कुले जातश्चाण्डालैः पतितो भवान् ॥

Verse 60

पुरुषास्ते प्रतिष्ठंते घोरे च निरये ध्रुवम् । चिराय निष्कृतिस्तेषां नैवास्तीह कथंचन

पुरुषास्ते प्रतिष्ठन्ते घोरे च निरये ध्रुवम् । चिराय निष्कृतिस्तेषां नैवास्तीह कथञ्चन ॥

Verse 61

सर्वांश्चैव दुराचारांश्चांडालान्पापकारिणः । दोषांस्त्यक्त्वा नरः पश्चात्सुखी भवति नान्यथा

सर्वदोषान् दुराचारादीन् चाण्डालसङ्गजन्यपापकारिणश्च परित्यज्य एव नरः पश्चात् सुखी भवति; अन्यथा न कदाचन।

Verse 62

अज्ञानाद्यदि वा मोहात्कृत्वा पापं सुदारुणं । ततो धर्मं चरेद्यस्तु स गच्छेत्परमां गतिं

अज्ञानात् वा मोहात् वा यद्यपि सुदारुणं पापं कृतं, ततः परं यः धर्मं चरति स परमाṃ गतिं गच्छति।

Verse 63

पापकृन्न चरेद्धर्मं पापे कुर्यान्मतिं पुनः । शिलानावं यथारूढः सागरे संनिमज्जति

पापकृत् यदि धर्मं चरेत्, किन्तु पुनः पापे मतिं कुर्यात्, स शिलानावमारूढ इव सागरे निमज्जति।

Verse 64

कृत्वा सर्वाणि पापानि तथा दुर्गतिसंचयं । उपशांतो भवेत्पश्चात्तं दोषं शमयिष्यति

सर्वाणि पापानि कृत्वा दुर्गतिसञ्चयं च समारोप्य, यः पश्चादुपशान्तो भवति स तं दोषं शमयिष्यति।

Verse 65

तमुवाच महाप्राज्ञं द्विजं मुनिवरोत्तमम् । यदिमां न जहातीह खगः सर्वांश्च बांधवान्

ततः स महाप्राज्ञं द्विजं मुनिवरोत्तमम् उवाच— ‘यदि खगः इह इमां न जहाति, सर्वांश्च बान्धवानपि (न जहाति)…’

Verse 66

ततः प्राणं च त्यक्ष्यामि खगे मर्मावघातिनि । नोचेत्त्यजतु मे बंधून्प्रतिज्ञा मे दृढात्मनः

ततः खगे मर्मावघातिनि, अहं प्राणमेव त्यक्ष्यामि; अन्यथा मे बान्धवाः प्रमुच्यन्ताम्। मम प्रतिज्ञा दृढा, अहं दृढात्मा।

Verse 67

ततस्तार्क्ष्यमुवाचेदं मुनि र्ब्रह्मवधे भयात् । उद्वमैतान्सविप्रांश्च म्लेछानेतान्समंततः

ततः मुनिर्ब्रह्मवधभयात् तार्क्ष्यमिदं उवाच—“एतान् म्लेच्छान् सविप्रांश्च सर्वतः उद्वम।”

Verse 68

वनेषु पर्वतान्तेषु दिक्षु तान्पतगेश्वर । उद्ववाम ततः शीघ्रं दोषज्ञः पितुराज्ञया

ततः पतगेश्वर, दोषगुणविवेकज्ञः, पितुराज्ञया शीघ्रं तान् वनेषु पर्वतान्तेषु दिक्षु च उद्ववाम।

Verse 69

ततः सर्वेऽभवन्व्यक्ता अकेशाः श्मश्रुवर्जिताः । यवना भोजनप्रीताः किंचिच्छ्मश्रुयुताश्च ये

ततः सर्वे व्यक्ता अभवन्—अकेशाः श्मश्रुवर्जिताः; ये तु यवनाः भोजनप्रीताः, ते किंचित् श्मश्रुयुताः अभवन्।

Verse 70

अग्नौ च नग्नकाः पापा दक्षिणस्यामवाचकाः । घोराः प्राणिवधे प्रीता दुरात्मानो गवाशिनः

अग्नौ च नग्नकाः पापाः दक्षिणस्यामवाचकाः। घोराः प्राणिवधे प्रीताः दुरात्मानो गवाशिनः॥

Verse 71

नैरृते कुवदाः पापा गोब्राह्मणवधोद्यताः । खर्पराः पश्चिमे पूर्वे निवसंति च दारुणाः

नैरृतदिशि कुवदाः पापाः गोब्राह्मणवधोद्यताः निवसन्ति। पश्चिमे पूर्वे च दारुणाः खर्पराः अपि वसन्ति॥

Verse 72

वायव्यां च तुरुष्काश्च श्मश्रुपूर्णा गवाशिनः । अश्वपृष्ठसमारूढाः प्रयुद्धेष्वनिवर्तिनः

वायव्यदिशि तुरुष्काः श्मश्रुपूर्णाः गवाशिनः। अश्वपृष्ठसमारूढाः प्रयुद्धेष्वनिवर्तिनः॥

Verse 73

उत्तरस्यां च गिरयो म्लेच्छाः पर्वतवासिनः । सर्वभक्षा दुराचाराः वधबंधरताः किल

उत्तरदिशि गिरयः सन्ति म्लेच्छैः पर्वतवासिभिः आवासिताः। ते सर्वभक्षाः दुराचाराः वधबन्धरताः किल॥

Verse 74

ऐशान्यां निरयास्संति कर्तॄणां वृक्षवासिनः । एते म्लेच्छा स्थिता दिक्षु घोरास्ते शस्त्रपाणयः

ऐशान्यदिशि निरयाः सन्ति, तत्र तादृशकर्मकर्तॄणां वृक्षवासः। एते म्लेच्छाः दिक्षु स्थिताः घोराः शस्त्रपाणयः॥

Verse 75

येषां च स्पर्शमात्रेण सचेलो जलमाविशेत् । एतेषां च कलौ देशेप्यकाले धर्मवर्जिते

येषां स्पर्शमात्रेण जनः सचेलोऽपि जलं प्रविशेत्। एते कलियुगे देशेऽपि कालेऽपि धर्मवर्जिते भवन्ति॥

Verse 76

संस्पर्शं च प्रकुर्वंति वित्तलोभात्समंततः । म्लेच्छांस्तान्मोचयित्वा तु क्षुधया परिपीडितः

वित्तलोभात् समन्ततः संस्पर्शं प्रकुर्वन्ति; तान् म्लेच्छान् मोचयित्वा तु स क्षुधया परिपीडितोऽभवत्।

Verse 77

पुनराह द्विजस्तात क्षुधा मे बाधतेतराम् । अवदद्गरुडं तत्र कश्यपः कृपया द्रुतम्

पुनराह द्विजः—“तात, मे क्षुधा अत्यन्तं बाधते।” तत्र कश्यपः कृपया द्रुतं गरुडं प्रत्यवदत्।

Verse 78

तिष्ठंतौ विपुलौ तत्र जिघांसू गजकच्छपौ । अप्रमेयौ महासत्वौ सागरस्यैकदेशतः

सागरस्यैकदेशे तत्र विपुलौ गजकच्छपौ तिष्ठन्तौ; जिघांसू परस्परं, अप्रमेयौ महासत्त्वौ।

Verse 79

तावप्सु च द्रुतं वत्स क्षुधां ते वारयिष्यतः । स पितुर्वचनं श्रुत्वा तत्र गत्वाभिपद्य तौ

“वत्स, अप्सु द्रुतं गच्छ; तौ ते क्षुधां वारयिष्यतः।” पितुर्वचनं श्रुत्वा स तत्र गत्वा तौ अभ्यपद्यत।

Verse 80

नखैर्भित्वा कूर्मगजौ महासत्वौ महाजवः । खमुत्पपात तौ धृत्वा विद्युद्वेगो महाबलः

नखैर्भित्त्वा कूर्मगजौ महासत्त्वौ, महाजवो विद्युद्वेगो महाबलः; तौ धृत्वा खम् उत्पपात।

Verse 81

आधारतां न गच्छंति नगाश्च मंदरादयः । ततो योजनलक्षे द्वे गत्वा मारुतरंहसा

आधारतलं न गच्छन्ति मन्दरादयः नगाः। ततः पवनवेगेन योजनलक्षद्वयं गत्वा परं प्रदेशं प्राप्यते॥

Verse 82

महत्यां जंबुशाखायां निपपात महाबलः । भग्ना सा सहसा शाखा तां पतंतीं खगेश्वरः

महाबलः स जम्बुशाखायां महत्यां निपपात ह। सा शाखा सहसा भग्ना; पतन्तीं तां खगेश्वरः अवारयत्॥

Verse 83

गोब्राह्मणवधाद्भीतो दधार तरसा बली । धृत्वा तां रुचिरं वेगाद्द्रवंतं खे महाबलम्

गोब्राह्मणवधपापभयात् बली तरसा तां दಧार। वेगेन खे द्रवन्तं रुचिरं तं महाबलः दृढं धृत्वा न्यवारयत्॥

Verse 84

गत्वा विष्णुरुवाचेदं नररूपधरो हरिः । कस्त्वं भ्रमसि चाकाशे किमर्थं पतगेश्वर

तत्र गत्वा नररूपधरो हरिर्विष्णुरिदं उवाच— ‘कस्त्वं पतगेश्वर, किमर्थं चाकाशे भ्रमसि?’॥

Verse 85

विधृत्य महतीं शाखां महांतौ गजकच्छपौ । तमुवाच द्विजस्तस्मिन्नररूपधरं हरिम्

महतीं शाखां विधृत्य महान्तौ गजकच्छपौ तस्थतुः। तस्मिन्नररूपधरं हरिं तत्र द्विजः समभाषत॥

Verse 86

गरुडोहं महाबाहो खगरूपः स्वकर्मणा । कश्यपस्य मुनेस्सूनुर्विनतागर्भसंभवः

गरुडोऽहं महाबाहो खगरूपः स्वकर्मणा । कश्यपमुनेः सूनुर्विनतागर्भसमुद्भवः ॥

Verse 87

पश्यैतौ च महासत्वौ भक्षणार्थं मया धृतौ । न धरा च ममाधारो न वृक्षा न च पर्वताः

पश्यैतौ च महासत्त्वौ भक्षणार्थं मया धृतौ । न धरा च ममाधारो न वृक्षा न च पर्वताः ॥

Verse 88

अनेकयोजनान्यूर्ध्वं दृष्ट्वा जंबूमहीरुहम् । अपतंतस्य शाखायां सहेमौ परिभक्षितुं

अनेकयोजनान्यूर्ध्वं दृष्ट्वा जम्बूमहीरुहम् । अपतन्तस्य शाखायां सहेमौ परिभक्षितुम् ॥

Verse 89

भग्ना सा सहसा शाखा तां च धृत्वा भ्रमाम्यहम् । कोटिकोटिसहस्राणां ब्राह्मणानां गवां वधात्

भग्ना सा सहसा शाखा तां च धृत्वा भ्रमाम्यहम् । कोटिकोटिसहस्राणां ब्राह्मणानां गवां वधात् ॥

Verse 90

भयं तत्र विषादो मे सहसा प्राविशद्बुध । किं करोमि कथं यामि को मे वेगं सहिष्यति

भयं तत्र विषादो मे सहसा प्राविशद्बुध । किं करोमि कथं यामि को मे वेगं सहिष्यति ॥

Verse 91

इत्युक्ते पतगश्रेष्ठं प्रोवाचेदं हरिस्तदा । अस्मद्बाहुं समारुह्य भक्षेमौ गजकच्छपौ

इत्युक्ते पतगश्रेष्ठं हरिस्तदा वाक्यमब्रवीत् । मम बाहुं समारुह्य भक्षयावो गजकच्छपौ ॥

Verse 92

गरुड उवाच । ममाधारं न गच्छंति सागराश्च नगोत्तमाः । अथ चैवं महासत्वं कथं त्वं धारयिष्यसि

गरुड उवाच । ममाधारं न गच्छन्ति सागराश्च नगोत्तमाः । अथ चैवं महासत्त्व कथं त्वं धारयिष्यसि ॥

Verse 93

ऋते नारायणादन्यः को मां धारयितुं क्षमः । त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेद्यो वेगं मे सहिष्यति

ऋते नारायणादन्यः को मां धारयितुं क्षमः । त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेद्यो वेगं मे सहिष्यति ॥

Verse 94

हरिरुवाच । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः स्वकार्यं कुरु सांप्रतम् । कृत्वा कार्यं खगश्रेष्ठ विजानीषे च मां ध्रुवम्

हरिरुवाच । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः स्वकार्यं कुरु सांप्रतम् । कृत्वा कार्यं खगश्रेष्ठ विजानीषे च मां ध्रुवम् ॥

Verse 95

महासत्वं च तं दृष्ट्वा विमृश्य मनसा खगः । एवमस्त्विति चोक्त्वा स पपात ह महाभुजे

महासत्त्वं तं दृष्ट्वा विमृश्य मनसा खगः । एवमस्त्विति चोक्त्वा स पपात ह महाभुजे ॥

Verse 96

न चचाल भुजस्तस्य सन्निपाते खगेशितुः । तत्र स्थित्वा स तां शाखां मुमोच पर्वतालये

न चचाल तस्य भुजः खगेशितुः सन्निपातेऽपि। तत्रैव स्थित्वा स शाखां पर्वतालये मुमोच॥

Verse 97

शाखापतनमात्रेण सचराचरकानना । चचाल वसुधा चैव सागराः प्रचकंपिरे

शाखापतनमात्रेण सचराचरकाननम्। चचाल वसुधा चैव सागराः प्रचकम्पिरे॥

Verse 98

ततश्च खादितौ सत्त्वौ सहसा गजकच्छपौ । तृप्तिं न प्राप्तवान्सोपि क्षुधा तस्य न शाम्यति

ततः सहसा खादितौ सत्त्वौ गजकच्छपौ। तृप्तिं न प्राप्तवान् सोऽपि क्षुधा तस्य न शाम्यति॥

Verse 99

एतज्ज्ञात्वा तु गोविंदस्तमुवाच खगेश्वरम् । भुजस्य मम मांसं तु भक्षयित्वा सुखी भव

एतज्ज्ञात्वा तु गोविन्दः खगेश्वरमुवाच ह। ‘मम भुजमांसं भक्षयित्वा सुखी भव’ इति॥

Verse 100

इत्युक्ते प्रचुरं मांसं भुजस्य तस्य तेन हि । खादितं क्षुधया पुत्र व्रणं तस्य न विद्यते

इत्युक्ते तेन क्षुधया तस्य भुजस्य प्रचुरं मांसं खादितम्। पुत्र, तस्य व्रणं न विद्यते॥

Verse 101

तमुवाच महाप्राज्ञश्चराचरगुरुं हरिम् । कस्त्वं किं वा प्रियं तेद्य करिष्यामि च सांप्रतम्

ततो महाप्राज्ञः चराचरगुरुं हरिं तमुवाच— कस्त्वं? किं वा ते प्रियं? अद्य सांप्रतम् अहं किं करिष्यामि, ब्रूहि।

Verse 102

नारायण उवाच । विद्धि नारायणं मां हि त्वत्प्रियार्थं समागतम् । रूपं स्वं दर्शयामास प्रत्ययार्थं च तस्य वै

नारायण उवाच— मां नारायणं विद्धि; त्वत्प्रियार्थं समागतः। तस्य प्रत्ययार्थं च स्वं रूपं दर्शयामास वै।

Verse 103

पीतवस्त्रं घनश्यामं चतुर्भुजमनोहरम् । शंखचक्रगदापद्मधरं सर्वसुरेश्वरम्

पीतवस्त्रधरं घनश्यामं चतुर्भुजं मनोहरम्। शंखचक्रगदापद्मधरं सर्वसुरेश्वरम्।

Verse 104

तं च दृष्ट्वा गरुत्मांश्च प्रणम्य शिरसा हरिम् । प्रियं किं ते करिष्यामि वद नः पुरुषोत्तम

तं दृष्ट्वा गरुत्मान् शिरसा प्रणम्य हरिम्। उवाच— प्रियं किं ते करिष्यामि? वद नः पुरुषोत्तम।

Verse 105

तमब्रवीन्महातेजा देवदेवेश्वरो हरिः । भव मे वाहनं शूर सखे त्वं सार्वकालिकम्

ततः स महातेजा देवदेवेश्वरो हरिरब्रवीत्— भव मे वाहनं शूर; सखे त्वं सार्वकालिकम्।

Verse 106

तमुवाच खगश्रेष्ठो धन्योहं विबुधेश्वर । सफलं जन्म मे नाथ त्वां च दृष्ट्वाद्य मे प्रभो

खगश्रेष्ठ उवाच—धन्योऽहं विबुधेश्वर; सफलं मे जन्म नाथ, अद्य त्वां दृष्टवानस्मि प्रभो।

Verse 107

प्रार्थयित्वा च पितरावागमिष्यामि तेऽन्तिकम् । प्रीतो विष्णुरुवाचेदं भव त्वमजरामरः

पितरौ प्रार्थयित्वा तेऽन्तिकमागमिष्यामि। प्रीतो विष्णुरुवाच—भव त्वमजरामरः।

Verse 108

अवध्यः सर्वभूतेभ्यः कर्म तेजश्च मत्समम् । सर्वत्र ते गतिश्चास्तु निखिलं तु सुखं ध्रुवम्

अवध्यो भव सर्वभूतेभ्यः; कर्म तेजश्च मत्समं ते। सर्वत्र ते गतिरस्तु, निखिलं सुखं ध्रुवं च।

Verse 109

संमिलतु द्रुतं सर्वं यत्ते मनसि वर्तते । यथेष्टं प्रीतिमाहारमकष्टेन प्रलप्स्यसे

संमिलतु द्रुतं सर्वं यत्ते मनसि वर्तते। यथेष्टं प्रीतिमाहारमकष्टेन प्रलप्स्यसे।

Verse 110

व्यसनान्मातरं सद्यो मोचयिष्यसि नान्यथा । एवमुक्त्वा हरिः सद्यस्तत्रैवांतरधीयत

व्यसनान्मातरं सद्यो मोचयिष्यसि नान्यथा। एवमुक्त्वा हरिः सद्यस्तत्रैवान्तरधीयत।

Verse 111

तार्क्ष्योपि पितरं गत्वा कथयच्चाखिलं ततः । स तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टात्मा तनयं पुनरब्रवीत्

ततः तार्क्ष्योऽपि पितरं गत्वा सर्वं यथावत् न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा स पिता हृष्टचित्तः पुनः पुत्रं प्रत्युवाच॥

Verse 112

धन्योहं च खगश्रेष्ठ धन्या ते जननी शिवा । धन्यं क्षेत्रं कुलं चैव यस्य पुत्रस्त्वमीदृशः

धन्योऽहं खगश्रेष्ठ! धन्या ते जननी शिवा। धन्यं क्षेत्रं कुलं चैव यस्य पुत्रस्त्वमीदृशः॥

Verse 113

यस्य पुत्रः कुले जातो वैष्णवः पुरुषोत्तमः । कुलकोटिं समुद्धृत्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

यस्य कुले वैष्णवः पुत्रः पुरुषोत्तमभक्तिमान् जातः। स कुलकोटिं समुद्धृत्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्॥

Verse 114

विष्णुं यः पूजयेन्नित्यं विष्णुं ध्यायेत गायति । जपेन्मंत्रं सदा विष्णोः स्तोत्रं तस्य पठिष्यति

यो विष्णुं नित्यं पूजयेत् विष्णुं ध्यायेत् स्तौति गायति। विष्णोर्मन्त्रं सदा जपेत् तस्य स्तोत्रं च पठेत्॥

Verse 115

प्रसादं च भजेन्नित्यमुपवासं हरेर्दिने । क्षयाच्च सर्वपापानां मुच्यते नात्र संशयः

प्रसादं च भजेन्नित्यं हरेर्दिने चोपवासयेत्। सर्वपापक्षयात् मुक्तो भवति नात्र संशयः॥

Verse 116

यस्य तिष्ठति गोविंदो मानसे च सदैव हि । स एव च लभेद्दास्यं सपुण्यैः पुरुषोत्तमः

यस्य मानसे गोविन्दः सदैव तिष्ठति, स एव पुण्यसमन्वितः पुरुषोत्तम, तव दास्यं लभते।

Verse 117

जन्मकोटिसहस्रेभ्यः कृत्वा सत्कर्मसंचयम् । क्षयाच्च सर्वपापानां विष्णोः किंकरतां व्रजेत्

जन्मकोटिसहस्रेषु सत्कर्मसञ्चयं कृत्वा, सर्वपापक्षयात् परं विष्णोः किंकरतां व्रजेत्।

Verse 118

धन्योसौ मानवो लोके विष्णोस्सादृश्यमाव्रजेत् । नित्यः सुरवरैः पूज्यो लोकनाथोऽच्युतोऽव्ययः

धन्योऽसौ मानवो लोके यो विष्णोः सादृश्यं प्राप्नोति; स नित्यं सुरवरैः पूज्यः, लोकनाथोऽच्युतोऽव्ययः।

Verse 119

सुप्रसन्नो भवेद्यस्य स एव पुरुषोत्तमः । तपोभिर्बहुभिर्धर्मैर्मखैर्नानाविधैरपि

यस्य सुप्रसन्नो भवति स एव पुरुषोत्तमः; बहुभिस्तपोभिर्धर्मैर्नानाविधैर्मखैरपि (अन्यैः) किम्।

Verse 120

विष्णुर्न लभ्यते देवैस्त्वयासौ विप्र लभ्यते । सपत्नीव्यसनाद्धोरान्मातरं ते प्रमोचय

विष्णुर्न देवैर्लभ्यते, त्वया तु विप्र लभ्यते; अतः सपत्नीव्यसनाद् घोरात् तव मातरं प्रमोचय।

Verse 121

ततो यास्यसि देवेशं कृत्वा मातुः प्रतिक्रियाम् । गृहीत्वा जनकस्याज्ञां लब्ध्वा विष्णोर्वरं महत्

ततः त्वं मातुः सम्यक् प्रतिक्रियां विधाय, जनकस्याज्ञां गृहीत्वा, विष्णोः महद्वरं लब्ध्वा देवेशं प्रति यास्यसि।

Verse 122

अंबापार्श्वं गतो हृष्टस्तां प्रणम्याग्रतः स्थितः । विनतोवाच । अभवद्भोजनं तेऽद्य पुत्र दृष्टः पितापि च

अम्बायाः पार्श्वं हृष्टो गत्वा तां प्रणम्य पुरतः स्थितः। विनतः उवाच—अद्य ते भोजनं जातं; पुत्रो दृष्टः, पतिरपि च।

Verse 123

किमर्थं वा विलंबस्ते चिंतया व्यथिता ह्यहम् । स मातुर्वचनं श्रुत्वा गरुडः प्रहसन्निव

किमर्थं ते विलम्बः? चिन्तया ह्यहं व्यथिता। मातुर्वचनं श्रुत्वा गरुडः प्रहसन्निवाभवत्।

Verse 124

कथयामास वृत्तांतं सा श्रुत्वा विस्मिताऽभवत् । कथं च दुःष्करं कर्म शिशुभावात्त्वया कृतम्

स वृत्तान्तं समग्रं कथयामास। सा तच्छ्रुत्वा विस्मिता बभूव—कथं दुःष्करं कर्म शिशुभावात् त्वया कृतम्?

Verse 125

धन्याहं मे कुलं धन्यं यस्त्वं विष्णुसखोऽभवः । लब्ध्वा वरं महात्मानं दृष्ट्वा मे हृष्यते मनः

धन्याहं, मे कुलं धन्यं, यस्त्वं विष्णुसखोऽभवः। महात्मवरं लब्ध्वा तं दृष्ट्वा मे मनो हृष्यति।

Verse 126

पौरुषेण त्वया वत्स उद्धृतं मे कुलद्वयम् । सुपर्ण उवाच । मातः किं ते करिष्यामि प्रियमेव तदुच्यताम्

पौरुषेण त्वया वत्स मम कुलद्वयं समुद्धृतम्। सुपर्ण उवाच—मातः, किं ते करिष्यामि? यत् प्रियं तदेव ब्रूहि॥

Verse 127

कार्यं कृत्वाथ यास्यामि पार्श्वं नारायणस्य च । एतच्छ्रुत्वा तु सा प्राह गरुडं विनता सती

कार्यं कृत्वाथ गमिष्यामि नारायणस्य पार्श्वम्। एतच्छ्रुत्वा विनता साध्वी गरुडं प्रत्यभाषत॥

Verse 128

महद्दुःखं च मे चास्ति कुरु तात प्रतिक्रियाम् । भगिनी मे सपत्नी सा पणितहं तया पुरा

महद्दुःखं मम चास्ति; कुरु तात प्रतिक्रियाम्। भगिनी मे सपत्नी सा; पणिताहं तया पुरा॥

Verse 129

तस्या दास्यमहं प्राप्ता कस्तारयति मामितः । कृष्णं कृत्वा विषैरश्वं तस्याः पुत्रैर्महोरगैः

तस्या दास्यमहं प्राप्ता; कस्तारयति मामितः? कृष्णं कृत्वा विषैरश्वं तस्याः पुत्रैर्महोरगैः॥

Verse 130

उषःकालेऽवदत्सा च अश्वोयं कृष्णतां व्रजेत् । ततोहमवदं तत्र सदा चायं रुचासितः

उषःकालेऽवदत्सा—अश्वोऽयं कृष्णतां व्रजेत्। ततोऽहमवदं तत्र—सदा चायं रुचासितः॥

Verse 131

मिथ्या ते वचनं मातः प्रतिज्ञां साऽकरोत्तदा । ततोहमब्रुवं कद्रूं शपथं नागमातरम्

मातः, तव वचनं मिथ्यैव; ततः सा तदा प्रतिज्ञामकरोत्। अनन्तरं नागमातरं कद्रूं प्रति मया शपथो दत्तः।

Verse 132

यदीमं कृष्णताभ्येति हरेरश्वमहं तदा । कृता भवामि ते दासीत्यहमेतत्तदाऽवदम्

यदि तदा हरेरश्वमिमं कृष्णतामानीयाम्, तर्हि ते दासी भविष्यामीति मया तदा उक्तम्।

Verse 133

ततस्तस्मिन्हरेरश्वे कृते कृष्णे च कृत्रिमैः । तस्याः पुत्रैश्च धूर्तैश्च दासीत्वमगमं तदा

ततः हरेरश्वे कृते, कृष्णे च कृत्रिमे निर्मिते, तस्याः पुत्रैर्धूर्तैश्च सा तदा दासीत्वमगमत्।

Verse 134

यस्मिन्काले ह्यभीष्टञ्च तस्या द्रव्यं ददाम्यहम् । तस्मिन्काले ह्यदासीत्वं यास्यामि कुलनंदन

यस्मिन्काले तस्या अभीष्टं जायते, तस्मिन्कालेऽहं तस्यै द्रव्यं दास्यामि। तस्मिन्काले, कुलनन्दन, अहं दासीत्वं यास्यामि।

Verse 135

गरुड उवाच । पृच्छ शीघ्रं च मातस्तां करिष्यामि प्रतिक्रियाम् । भक्षयिष्यामि तान्नागान्प्रतिज्ञामे यथार्थतः

गरुड उवाच—मातः, शीघ्रं तां पृच्छ; अहं प्रतिक्रियां करिष्यामि। तान् नागान् भक्षयिष्यामि; मम प्रतिज्ञा यथार्थैव।

Verse 136

ततः कद्रूमुवाचेदं विनता दुःखिता सती । अभीष्टं वद कल्याणि येन मुच्येय कृच्छ्रतः

ततः कद्रू विनतां दुःखितां सतीमिदं वाक्यमुवाच— “कल्याणि, यदभीष्टं तद्वद; येनाहं कृच्छ्रतो मुच्येय।”

Verse 137

अब्रवीत्सा दुराचारा पीयूषं दीयतामिति । एतच्छ्रुत्वा तु वचनमभवत्सा च निष्प्रभा

सा दुराचारिणी अब्रवीत्— “पीयूषं दीयताम्।” एतद्वचनं श्रुत्वा सा तु निष्प्रभा बभूव।

Verse 138

ततः शनैरुपागम्य तनयं प्राह दुःखिता । अमृतं प्रार्थयत्पापा तात किं वा करिष्यसि

ततः शनैरुपागम्य दुःखिता सा तनयं प्राह— “तात, पापा अमृतं प्रार्थयति; किं वा करिष्यसि?”

Verse 139

श्रुत्वा वाक्यं गरुत्मांश्च महाक्रोधसमन्वितः । अमृतं चानयिष्यामि मातर्मा विमुखी भव

तद्वाक्यं श्रुत्वा गरुत्मान् महाक्रोधसमन्वितः प्राह— “अमृतं चानयिष्यामि; मातः, मा विमुखी भव।”

Verse 140

एवमुक्त्वा तु तरसा स गतः पितुरंतिकम् । अमृतं चानयिष्यामि मातुरर्थेऽधुनाऽनघ

एवमुक्त्वा स तरसा पितुरन्तिकं गतः प्राह— “अनघ, मातुरर्थेऽधुनैवामृतं चानयिष्यामि।”

Verse 141

स तस्य वचनं श्रुत्वा मुनिः प्राह खगेश्वरम् । सत्यलोकस्य वै चोर्ध्वे विश्वकर्मविनिर्मिता

तस्य वचनं श्रुत्वा मुनिः खगेश्वरं प्रत्युवाच—सत्यलोकस्योपरि विश्वकर्मणा विनिर्मितं किञ्चिद् दिव्यं स्थानं वै विद्यते।

Verse 142

पुरी चास्ति सभा रम्या देवानां हित हेतवे । वह्निप्राकारदुर्लभ्या दुर्धर्षा चासुरैः सुरैः

देवानां हितहेतवे रम्या सभा-युक्ता पुरी चास्ति; वह्निप्राकारैः सुदुर्लभा, असुरैः सुरैश्च दुर्धर्षा।

Verse 143

रक्षार्थं निर्मितो देवः सुरैस्तत्र महाबलः । यं यं पश्यति वीरः स स एव भस्मतां व्रजेत्

रक्षार्थं तत्र सुरैर्महाबलो देवः निर्मितः; यं यं स वीरः पश्यति, स एव तत्क्षणाद् भस्मतां व्रजेत्।

Verse 145

एममुक्त्वा गरुत्मान्स उद्धृत्य सागराज्जलम् । जगामाकाशमाविश्य खगश्चोर्ध्वं मनोजवः

एवमुक्त्वा गरुत्मान् स सागराज्जलमुद्धृत्य, मनोजवः खग आकाशमाविश्य ऊर्ध्वं जगाम।

Verse 146

पक्षवातेन तस्यैव रजः समुद्गतं बहु । तस्यांतिकं न च त्यक्तमगमत्तस्य तच्च यः

तस्य पक्षवातेन बहु रजः समुद्गतम्; तथापि यः आगतः स तस्यांतिकं न त्यक्त्वा तदेव समीपमगात्।

Verse 147

गत्वा चंचूजलेनापि वह्निं निर्वापयद्बली । रजोभिः परिपूर्णाक्षो न सुरस्तं च पश्यति

गत्वा स महाबलः चञ्चूजलेनापि वह्निं निर्वापयामास। रजोभिः परिपूर्णाक्षो देवस्तं न ददर्श ह॥

Verse 148

जघान रक्षिवर्गांस्तानमृतं चाहरद्बली । आनयंतं च पीयूषं खगं गत्वा शतक्रतुः

स महाबलः तान् रक्षिवर्गान् जघान, अमृतं चाहरत्। पीयूषं नयन्तं खगं प्रति शतक्रतुः खगरूपेण गत्वा अन्वधावत्॥

Verse 149

ऐरावतं समारूढो वाक्यमेतदुवाच ह । खगरूपधरः कस्त्वं पीयूषं हरसे बलात्

ऐरावतं समारूढः स एतद् वाक्यमब्रवीत्। ‘खगरूपधरः कस्त्वं, पीयूषं हरसे बलात्?’॥

Verse 150

अप्रियं सर्वदेवानां कृत्वा जीवे रतिः कथम् । विशिखैरग्निसंकाशैर्नयामि यममंदिरम्

सर्वदेवानामप्रियम् कृत्वा जीविते रतिः कथम्? विशिखैरग्निसंकाशैः त्वां नयामि यममन्दिरम्॥

Verse 151

श्रुत्वा वाक्यं हरेः कोपादुवाच स महाबलः । नयामि तव पीयूषं दर्शयस्व पराक्रमम्

हरेर्वाक्यं श्रुत्वा कोपात् स महाबलः उवाच। ‘तव पीयूषं नयामि; दर्शयस्व पराक्रमम्’॥

Verse 152

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुर्जघान विशिखैः शितैः । यथामेरुगिरेः शृंगं तोयवर्षेण तोयदः

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः शितैर्विशिखैर्जघान । यथा तोयदः तोयवर्षेण मेरुगिरेः शृङ्गं ताडयति ॥

Verse 153

नखैरशनिसंकाशैर्बिभेद गरुडो गजम् । मातलि च रथं चक्रं तथा देवान्पुरस्सरान्

अशनिसंकाशैर्नखैर्गरुडो गजं बिभेद । मातलिं रथं चक्रं च तथा देवान् पुरस्सरान् न्यपातयत् ॥

Verse 154

व्यथितोसौ महाबाहुर्मातलिर्गजपुंगवः । विमुखाः पक्षवातेन सर्वे देवगणास्तदा

तदा महाबाहुर्मातलिर्गजपुङ्गवो व्यथितोऽभवत् । पक्षवातेन सर्वे देवगणाः विमुखा अभवन् ॥

Verse 155

ततस्तु कोपितो जिष्णुर्जघानकुलिशेन तम् । कुलिशस्यावपातेन न च क्षुब्धो महाखगः

ततः कोपितो जिष्णुः तं कुलिशेन जघान । कुलिशस्यावपातेनापि महाखगः न च क्षुब्धोऽभवत् ॥

Verse 156

स्वं मोघं भिदुरं दृष्ट्वा हरिर्भीतोऽभवत्तदा । संनिवृत्य ततो युद्धात्तत्रैवांतरधीयत

स्वं मोघं भिदुरं दृष्ट्वा हरिर्भीतोऽभवत् तदा । युद्धात् संनिवृत्य तत्रैव अन्तरधीयत ॥

Verse 157

सुतरामपिगच्छंतं वेगाद्भूतलमागतः । अब्रवीत्स सुरश्रेष्ठः सर्वदेवगणाग्रतः

स वेगात् गच्छन्तं तं प्रति स सुरश्रेष्ठो भूत्वा भूतलमागतः । सर्वदेवगणाग्रतः समागतान् प्रति वचनमब्रवीत् ॥

Verse 158

शक्र उवाच । यदि दास्यसि पीयूषमिदानीं नागमातरि । भुजगाश्चामराः सर्वे क्रियंते हि ध्रुवं तया

शक्र उवाच—यदि त्वमिदानीं नागमातरि पीयूषं दास्यसि, तया क्रियया भुजगाश्चामराः सर्वे ध्रुवं भविष्यन्ति ॥

Verse 159

प्रतिज्ञा ते भवेन्नष्टा न फलं जीवितस्य ते । तस्मादिदं हरिष्यामि संमतेन तवानघ

प्रतिज्ञा ते भवेन्नष्टा, न च ते जीवितस्य फलम् । तस्मादिदं हरिष्यामि तव संमतेन, अनघे ॥

Verse 160

गरुत्मानुवाच । यस्मिन्काले ह्यदासी सा माता मे दुःखिता सती । विदिता सर्वलोकेषु हरेऽमृतं हरिष्यसि

गरुत्मानुवाच—यस्मिन् काले ह्यदासी सा माता मे दुःखिता सती । तदा सर्वलोकेषु विदितं, हरे, यत् त्वममृतं हरिष्यसि ॥

Verse 161

एवमुक्त्वा महावीर्यो गत्वोवाच प्रसूं तदा । आनीतममृतं मातस्तस्या एव प्रदीयताम्

एवमुक्त्वा महावीर्यो गत्वा प्रसूं तदावदत् । आनीतममृतं मातः, तस्या एव प्रदीयताम् ॥

Verse 162

प्रोत्फुल्लहृदया सा च दृष्ट्वा पुत्रं सहामृतम् । तामाहूयामृतं दत्वा चादासीतां तदा गता

सा प्रोत्फुल्लहृदया पुत्रं सहामृतं दृष्ट्वा हर्षमगात्। तामाहूय स अमृतं दत्त्वा तदा तत्रैव प्रययौ॥

Verse 163

तृणकाष्ठानि भूतानि पशवश्च सरीसृपाः । दृष्ट्वा सविस्मयास्सर्वे देवा महर्षयस्तदा

तृणकाष्ठानि भूतानि पशवश्च सरीसृपाः। दृष्ट्वा सर्वे देवा महर्षयश्च तदा सविस्मया अभवन्॥

Verse 164

मोचयित्वा तु तामंबां गरुडः सुष्ठुतां गतः । एतस्मिन्नंतरे शक्रो जहार सहसा सुधाम्

तामम्बां मोचयित्वा गरुडः सुष्ठुतां गतः। एतस्मिन्नन्तरे शक्रः सहसा सुधां जहार॥

Verse 165

निधाय गरलं तत्र तया चानुपलक्षितः । प्रहृष्टहृदया कद्रूः पुत्रानाहूय संभ्रमात्

निधाय गरलं तत्र तया चानुपलक्षितः। प्रहृष्टहृदया कद्रूः पुत्रानाहूय संभ्रमात्॥

Verse 166

तेषां मुखे ददौ हृष्टा क्ष्वेडं चामृतलक्षणम् । तानुवाच प्रसूः पुत्रान्युष्माकं च कुले सदा

हृष्टा प्रसूस्तेषां मुखे क्ष्वेडं ददौ अमृतलक्षणम्। उवाच च सुतान्—युष्माकं कुलेऽपि एतत् सदा तिष्ठतु॥

Verse 167

मुखे तिष्ठन्त्वमी दैवा बिंदवश्चस्तनिर्वृताः । महर्षयस्ततो देवाः सिद्धगंधर्वमानुषाः

मुखे तिष्ठन्त्वमी देवाः; स्तननिर्वृताः बिन्दवश्च तत्रैवावतिष्ठन्ताम्। ततः महर्षयः, ततो देवाः, ततः सिद्धगन्धर्वमानुषाः।

Verse 168

ऊचुःस्सन्तु कुले मातरस्माकं च प्रसादतः । नागैर्विसर्जिता देवाः ससिद्धा मुनयस्तथा

ऊचुः—प्रसादतः अस्माकं कुले मातरः सन्तु; नागैर्विसर्जिता देवाः ससिद्धा मुनयश्च तथा विमुक्ता भवन्तु।

Verse 169

जग्मुः स्वमालयं हृष्टा नागाः प्रमुदिताः स्थिताः । एतस्मिन्नंतरे नागांश्चखाद गरुडो बलात्

हृष्टाः नागाः स्वमालयं जग्मुः, प्रमुदिताः तत्रैव स्थिताः। एतस्मिन्नन्तरे गरुडो बलात् नागान् चखाद।

Verse 170

दिक्षु पलायिताः शेषाः पर्वतेषु वनेषु च । सागरेषु च पाताले बिलेषु तरुकोटरे

शेषाः दिक्षु पलायिताः—पर्वतेषु वनेषु च, सागरेषु च पाताले, बिलेषु तरुकोटरेषु च।

Verse 171

निभृतेषु निकुञ्जेषु स्थिताः सर्पाश्च निर्वृताः । भुजगास्तस्य भक्ष्याश्च सदैव विधिनिर्मिताः

निभृतेषु निकुञ्जेषु सर्पाः निर्वृताः स्थिताः। भुजगानां भक्ष्यं च सदा विधिनिर्मितं भवति।

Verse 172

स खादयित्वा नागांश्च संभाष्य पितरावथ । विबुधान्पूजयित्वा तु जगाम हरिमव्ययम्

स नागान् खादयित्वा ततः पितरौ संभाष्य च । विबुधान् पूजयित्वा तु जगाम हरिमव्ययम् ॥

Verse 173

यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुपर्णचरितं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुरलोके महीयते

यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुपर्णचरितं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुरलोके महीयते ॥