Adhyaya 29
Avimukta-Māhātmya — Vyāsa in Vārāṇasī and Śiva’s Secret Teaching of Liberation
व्यासः वाराणसीं प्राप्य गङ्गातटे विश्वेश्वरं सम्यगर्चयति। तत्र निवसन्तो मुनयः तं सत्कृत्य महादेवमूलं पापहारी मोक्षधर्मं याचन्ति। जैमिनिः ध्यान-धर्म-साङ्ख्ययोग-तप-अहिंसा-सत्य-संन्यास-दान-तीर्थ-इन्द्रियनिग्रहादीनां परस्परप्राधान्ये निर्णयं गुह्यतरं च पृच्छति। व्यासः पुरातनं रहस्यं निवेदयति—मेरौ देव्याः प्रश्नं, ईश्वरस्योत्तरं च यत् परमं गुह्यं ‘अविमुक्तं’ काशीक्षेत्रम्; अत्र कर्माक्षयत्वं, पापक्शयः, बहिष्कृतानामपि मोक्षः सिध्यति। काश्यां मरणं नरकनिवारकं परं पदं ददाति; अन्यतीर्थानि निर्दिश्यापि काशीं श्रेष्ठतया स्थापयति, तत्र गङ्गायाः विशेषशक्तिं धर्मकर्मसिद्धेर्दुर्लभतां च वदति। उपदेशः तारकब्रह्मविद्यायां समाप्यते, यां महादेवः अन्तकाले ददाति, तथा योगेन अविमुक्ततत्त्वस्य भ्रूमध्ये नाभौ हृदि मूर्ध्नि च अन्तर्न्यासः कथ्यते। अन्ते व्यासः शिष्यैः सह काश्यां विचरन् परमोक्षोपदेशस्य उत्तराध्यायार्थं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः / किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशोऽध्यायः । ऋषय ऊचुः—प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः । किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः ॥
Verse 2
सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः / पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्
सूत उवाच—दिव्यां वाराणसीं प्राप्य महामुनिरुपस्पृश्य पवित्रतोयम्। जाह्नव्याः तीरे विश्वेश्वरं शिवं देवं भक्त्या समपूजयत्॥
Verse 3
तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै / पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्
तं पुण्यं मुनिमागतं दृष्ट्वा तत्र निवासिनः। मुनयो व्यासं मुनिपुङ्गवं पूजयाञ्चक्रिरे॥
Verse 4
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः / महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्
सर्वे प्रणताः पप्रच्छुः कथाः पापविनाशनीः। महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्॥
Verse 5
स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः / माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्
सर्वज्ञो भगवानृषिः स च कथयामास। देवदेवस्य माहात्म्यं वेदनिदर्शितान् धर्मान् च॥
Verse 6
तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः / पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्
तेषां मुनीन्द्राणां मध्ये व्यासशिष्यो महामुनिः। जैमिनिर्व्यासं पृष्टवान् गूढमर्थं सनातनम्॥
Verse 7
जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः / न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा
जैमिनिरुवाच— भगवन्, ममैकं संशयं तत्त्वतः छेत्तुमर्हसि। भवता परमर्षिणा ह्यविदितं किञ्चिदपि न विद्यते॥
Verse 8
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः / अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति, धर्ममेवापरे जनाः। अन्ये सांख्यं तथा योगं, तपस्त्वन्ये महर्षयः॥
Verse 9
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः / अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः। अहिंसां सत्यमप्यन्ये, संन्यासमपरे विदुः॥
Verse 10
केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा / तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्
केचिद् दयां प्रशंसन्ति, दानमध्ययनं तथा। तीर्थयात्रां तथा केचिद्, अन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्॥
Verse 11
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव / यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव। यदि वा विद्यतेऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि॥
Verse 12
श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः / प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्
श्रुत्वा जैमिनेर्वचनं कृष्णद्वैपायनो मुनिः । वृषकेतुं शिवं प्रणम्य गम्भीरया वाचा प्राह ॥
Verse 13
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने / वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने । वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं शृण्वन्त्वन्ये महर्षयः ॥
Verse 14
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् / गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् । गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः ॥
Verse 15
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः / न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः । न वेदविद्विषु शुभं ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ॥
Verse 16
मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् / देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
मेरुशृङ्गे पुरा देवी देवासनगता सती । ईशानं त्रिपुरद्वेषं महादेवमपृच्छत ॥
Verse 17
देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन / कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
देव्युवाच—देवदेव महादेव भक्तार्तिनाशन। कथं त्वां पुरुषो देवम् अचिरेणैव पश्यति॥
Verse 18
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः / आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगोऽथ वैदिकः। आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर॥
Verse 19
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि / दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि। दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्॥
Verse 20
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम / हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम्। हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन॥
Verse 21
ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् / वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ईश्वर उवाच—अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम्। वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः॥
Verse 22
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी / सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी। सर्वेषां भूतजातानां सा संसारार्णवतारिणी॥
Verse 23
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः / निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः। निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः॥
Verse 24
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् / ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
अविमुक्तं परं तीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं स्मृतम्। स्थानानामुत्तमं चैव ज्ञानानामुत्तमं मम॥
Verse 25
स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च / श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
स्थानान्तराणि पुण्यानि तीर्थान्यायतनानि च। श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिषु संस्थिताः॥
Verse 26
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् / अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम्। अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा॥
Verse 27
श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् / कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि
श्मशानमेतद् विख्यातम् अविमुक्तमिति श्रुतम्। अत्राहं कालरूपो भूत्वा जगदिदं संहरामि, सुन्दरि॥
Verse 28
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम / मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते
देवि, इदं सर्वगुह्यानां गुह्यतमं स्थानं प्रियतमं मम। मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति, तद् प्रविश्य मामेव प्रविशन्ति ते॥
Verse 29
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् / ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत्। ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्॥
Verse 30
जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् / अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
जन्मान्तरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसञ्चितम्। अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्॥
Verse 31
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः / स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च ये वर्णसङ्कराः। स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः॥
Verse 32
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः / कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने ॥
Verse 33
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः / शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः । शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः ॥
Verse 34
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी / ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥
Verse 35
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् / अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् । अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः ॥
Verse 36
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि / यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि । यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी ॥
Verse 37
प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि / अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः
मम प्रसादादेवैतत् तत्त्वज्ञानं प्रजायते, शैलेन्द्रनन्दिनि। ये तु अप्रबुद्धाः, ते मम मायया विमोहिताः सन्तो मां तत्त्वं वा न पश्यन्ति॥
Verse 38
अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः / विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः
तमसावृताः मूढाः येऽविमुक्तं न सेवन्ति। ते पुनः पुनः विण्मूत्ररेतसां मध्ये वसन्ति, देहबन्धे पुनरावर्तन्ते॥
Verse 39
हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
हन्यमानोऽपि यो विद्वान् विघ्नशतैरपि स्थिरः वसेत्। स परमं स्थानं याति, यत्र गत्वा न शोचति॥
Verse 40
जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् / अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् / यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः
जन्ममृत्युजरामुक्तः परं शिवालयं याति। अपुनर्मरणानां हि सा गतिः मोक्षकाङ्क्षिणाम्; यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति पण्डिताः मन्यन्ते॥
Verse 41
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया / प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया। उत्कृष्टा गतिः न प्राप्यते; सा तु विमुक्त्या एव लभ्यते॥
Verse 42
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः / किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा / भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः। किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा॥ भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः॥
Verse 43
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् / अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम्। अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्॥
Verse 44
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये / तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये। तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्॥
Verse 45
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः / केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलोऽथ महालयः। केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च॥
Verse 46
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् / शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् / प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम्। शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम्॥ प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्॥
Verse 47
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह / न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि हि; तथापि तत्र मृताः परं मोक्षं न यान्ति, यथा वाराणस्यां मृताः।
Verse 48
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी / प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी; तत्र प्रविष्टा स्नाता वा पापं जन्मान्तरशतैः कृतं नाशयेत्।
Verse 49
अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः / व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्
अन्यत्र गङ्गा सुलभा, श्राद्धं दानं तपो जपः व्रतानि च; वाराणस्यां तु सर्वमेवैतत् सुदुर्लभं भवति।
Verse 50
यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् / वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः
वाराणस्यां स्थितो नरः नित्यं यजेत जुहुयात्, दद्यात्, अमरान् अर्चयेत्; वायुभक्षश्च सततं सयंयमपरायणः स्यात्।
Verse 51
यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः / वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः
यदि पापो यदि शठो यदि वा अधार्मिकः नरः; वाराणसीं समासाद्य स एव सकलं आत्मानं पुनाति।
Verse 52
वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
वाराणस्यां ये महादेवं श्रद्धया समर्चयन्ति स्तुवन्ति च, ते सर्वपापविनिर्मुक्ताः शिवगणानां मध्ये गणेश्वराः प्रकीर्तिताः।
Verse 53
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः / प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना
योगज्ञानाभ्यां संन्यासेन वा अन्येनापि विशेषोपायेन विना, तत् परं स्थानं सहस्रजन्मभिरेव प्राप्यते।
Verse 54
ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै / ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
ये भक्ताः देवदेवेशे निष्ठिताः वाराणस्यां वसन्ति, ते परं मोक्षं एकेनैव जन्मना प्राप्नुवन्ति।
Verse 55
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना / अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्
यत्र योगश्च ज्ञानं च, तत्रैकेन जन्मना मुक्तिः। अविमुक्तं समासाद्य नान्यत् तपोवनं गच्छेत्।
Verse 56
यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् / तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते
यतो मया न कदाचित् त्यक्तं, तस्माद् ‘अविमुक्तम्’ इति स्मृतम्। एतद् गुह्यानां गुह्यतमं; एतद् विज्ञाय मुच्यते।
Verse 57
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् / या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु
ज्ञाननिष्ठानां कर्मनिष्ठानां च परमानन्दकामानां याऽपि गतिर्विहिता, सा एव सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य मुक्तस्य पुरुषस्य परा गतिः।
Verse 58
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः / पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा
अविमुक्तस्य देहे यानि तीर्थानि कृत्स्नशः प्रोक्तानि, तेभ्यः सर्वेभ्यः स्थानेभ्यः पुरी वाराणसी ह्यधिकाशुभा।
Verse 59
यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः / व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्
यत्र देहान्ते साक्षान्महादेवः स्वयमीश्वरः तारकं ब्रह्म व्याचष्टे, तत्रैव ह्यविमुक्तकं नाम।
Verse 60
यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् / एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
यत् तत् परतरं तत्त्वम् ‘अविमुक्तम्’ इति श्रुतम्, देवि, एकेन जन्मना वाराणस्यां तद् एवाप्नुयात्।
Verse 61
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि / यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि—एषा स्थितिर्यथाऽविमुक्ते, तथा वाराणस्यां व्यवस्थितम्।
Verse 62
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी / तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्
वरणास्योरन्तरे देशे वाराणसी पुरी शुभा। तत्रैव नित्यं संस्थितं परं तत्त्वमविमुक्तकं॥
Verse 63
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति / यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति। यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः॥
Verse 64
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्॥
Verse 65
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः / वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः। वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्॥
Verse 66
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् / वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद्वै मरणान्तिकम्। वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते॥
Verse 67
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः / ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा
किन्तु पापोपहतचेतसां नूनं विघ्ना भविष्यन्ति; तस्मात् कायेन मनसा वाचा च पापं कदाचन नाचरेत्।
Verse 68
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः / अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः
एतद् वेदानां पुराणानां च रहस्यं, सुव्रताः; अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं तत्त्वतः कश्चिदपि न वेत्ति।
Verse 69
देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् / देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
देवतार्षिगणैः परमेष्ठिभिश्च शृण्वद्भिः, देवेन देव्यै कथितं सर्वपापविनाशनं वचनम्।
Verse 70
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः / यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः, तथेश्वराणां गिरिशः श्रेष्ठः; स्थानानां चैतदेवोत्तमम्।
Verse 71
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि / ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
यैः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि रुद्रः समाराधितः, ते एव परं क्षेत्रम् अविमुक्तं शिवालयं विन्दन्ति।
Verse 72
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः / न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः
कलियुगकल्मषोत्पन्नदोषैः येषां मतिरुपहता, ते परमेष्ठिनः परमं स्थानं वेदितुं न शक्नुवन्ति।
Verse 73
ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
ये सदा कालं स्मरन्ति, इमां पुरीं च प्राप्नुवन्ति; तेषां पातकं क्षिप्रमिहामुत्र च विनश्यति।
Verse 74
यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः / नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
यानि चेह कृतालयाः पातकानि प्रकुर्वन्ति, तानि सर्वाणि कालतनुः शिवो देवो नाशयति।
Verse 75
आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् / मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे
मोक्षकाङ्क्षिणो जनाः इदं स्थानं सेवितुमागच्छन्तु; अत्र मृतानां पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे।
Verse 76
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः / योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नरः वाराणस्यां वसेत्—योगी वा अयोगी वा, पापी वा पुण्यकृत्तमः।
Verse 77
न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः / मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
न वेदवचनबलात् पितृवचनात् न च गुरूपदेशात् अपि, अविमुक्तगतिं प्रति या मतिः सा न कदाचन व्यावर्तनीया।
Verse 78
सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः / सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह
सूत उवाच—इत्युक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः, शिष्यप्रवरैः सह वाराणस्यां विचचार ह।
Frequently Asked Questions
It acknowledges multiple disciplines but elevates a ‘most secret’ mokṣa-dharma centered on Avimukta: in Kāśī, worship, japa, dāna, tapas, study, and jñāna become imperishable and culminate in liberation—especially through Śiva’s final transmission of Tāraka Brahman.
Rituals, gifts, austerities, and learning are praised yet declared insufficient for the highest destiny by themselves; the chapter insists the supreme state is obtained through vimukti—realized liberation—granted decisively in Avimukta by Śiva’s grace and saving instruction.
No. It explicitly includes mixed castes, women, mlecchas, and even beings like insects as falling under Kāśī’s Time-power and salvific scope, portraying Avimukta as the ‘supreme medicine’ even for those marked by grave sins.
Other tīrthas are revered, but the chapter claims that dying in them does not yield liberation ‘in the same way’ as dying in Vārāṇasī, where Śiva directly gives Tāraka Brahman and where sin-destruction and perfected religious fruit are said to be uniquely concentrated.