Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
पूर्वाध्यायसमाप्तेः अनन्तरं व्यासः तिष्यकलेः (कलियुगस्य) लक्षणानि निरूपयति—समाजे यज्ञकर्मणि च व्यतिकरः, दुर्भिक्ष-अनावृष्टि-रोगैः भयम्, वेदाध्ययनस्य श्रौतस्मार्ताचारस्य च क्षयः। वर्णाश्रमधर्मे द्विजानां दुराचारः, कर्मविधीनां संकरः, बहिर्-वैराग्येऽन्तःशून्यधर्मप्रवृत्तिश्च कालप्रेरिताः युगान्तदोषा इति दर्श्यन्ते। ततः शास्त्रं विधानमुखं भवति—कलौ रुद्रो महादेवः परात्परः प्रभुः, एक एव शुद्धिकर्ता शरणं च; तस्मै नमस्कारः, ध्यानं, दानं च विशेषफलप्रदं कथ्यते। अनन्तरं शिवस्य दीर्घा स्तुतिः प्रवर्तते, तस्य विश्वात्मक-योगात्मकस्वरूपं वर्ण्यते, स च संसारात् तारक इति प्रतिष्ठाप्यते। उपदेशः पुनः विश्वचक्रविषये विस्तरं याति—एकं मन्वन्तरं एकं कल्पं च ज्ञात्वा सर्वचक्राणां क्रमः बोध्यते। अन्ते अर्जुनस्य अचलभक्तिः, व्यासस्य आशीर्वादः, तथा व्यासो विष्णुरेव व्यक्तः इति स्पष्टप्रत्ययः—उपदेशस्य प्रमाणत्वं दृढीकृत्य पराध्यायेषु धर्मभक्त्युपदेशस्य प्रवाहाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम्। साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः॥
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद्भयं तथा। अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः॥
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः। अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुःप्रजाः॥
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम् ॥
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः । यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः ॥
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह । भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः ॥
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च । भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर ॥
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्चनम् । अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः ॥
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
कलियुगे जनाः महादेवं ब्राह्मणान् च पुरुषोत्तमं च विनिन्दन्ति; आम्नायान् धर्मशास्त्राणि पुराणानि च अवमानयन्ति।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
अवेददृष्टानि नानाविधानि कर्माणि कुर्वन्ति; तेन ब्राह्मणानां स्वधर्मे न काचिद् अभिरुचिः प्रजायते।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
कुशीलचर्यैः पाषण्डैः वृथा-रूपैश्च समावृताः; लोकोऽयं परस्परं बहुयाचनको भविष्यति।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
कलियुगे जनपदाः अट्टशूलाः; चतुष्पथाः शिवशूलैः चिह्निताः; प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
युगान्ते समुपस्थिते शूद्राः धर्मं चरिष्यन्ति; शुक्लदन्ताः ‘अजिनाख्याः’ मुण्डाः काषायवाससश्च भविष्यन्ति।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
शस्यचौराः भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः। चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः॥
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
दुःखप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता। अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्॥
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
काषायिणोऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये। वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे॥
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः। ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः॥
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप। ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु॥
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
अल्पश्रुतभाग्यबलहीना केचिद् द्विजाः पुष्पैर्हसितैश्च तथान्यैर्मङ्गलैः शूद्रानप्यभ्यर्चयन्ति।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
नृप, द्विजवराः सम्यगर्चिताः सन्तोऽपि शूद्रैर्न प्रेक्ष्यन्ते; द्विजाश्च सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
कलौ शूद्रोपजीविनो ब्राह्मणाः वाहनस्थानेषु समावृत्य शूद्रान् सेवन्ते, स्तुतिभिः स्तुवन्ति च।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
शूद्रोपजीविनो वेदानपि शूद्रानध्यापयन्ति; वैदिकान् मन्त्रान् पठन्ति, घोरं नास्तिक्यमाश्रिताः।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
द्विजोत्तम, तपोयज्ञफलानां विक्रेतारो द्विजाः केचिद् भविष्यन्ति; यतयश्च शतशोऽथ सहस्रशो भविष्यन्ति।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
अनघ, अधीतान्यपि नाशयन्ति न च तत्त्वमधिगच्छन्ति। नराधिप, लौकिकगानैरेव देवतानि गायन्ति॥
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
कलौ तस्मिन् वामपाशुपताचाराः पाञ्चरात्रिकाश्च तथा। ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव भविष्यन्ति॥
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते। कीटमूषकसर्पाश्च मानवान् धर्षयिष्यन्ति॥
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
ब्राह्मणानां कुलेष्वेवावतारान् कुर्वन्ति ते। पुरा दक्षाध्वरे द्विजा दधीचशापेन निर्दग्धाः॥
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
तमसाविष्टचेतसो महादेवं निन्दन्ति ते। कलौ तस्मिन् युगान्तिके वृथा धर्मं चरिष्यन्ति॥
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
ये चान्ये गौतमस्य महात्मनः शापेन निर्दग्धाः, ते सर्वेऽपि ब्राह्मणाद्याः स्वस्वजातिषु पुनर्भविष्यन्ति।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
हृषीकेशं ब्रह्मवादिनो ब्राह्मणांश्च विनिन्दन्ति; वेदबाह्यव्रताचाराः दुराचाराः वृथाश्रमाश्च भवन्ति।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
फलानि दर्शयित्वा सर्वान् जनान् मोहयन्ति; तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः; नान्या देवता नृणां, देवतानां च स एव दैवतम्।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया शङ्करो नीललोहितोऽवताराणि करिष्यति।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
स शिष्येभ्यः ब्रह्मसंज्ञितं तज्ज्ञानम् उपदेक्ष्यति—सर्ववेदान्तसारं तथा वेदप्रदर्शितान् प्रतिष्ठितान् च धर्मान्।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
ये विप्राः तं येन केनोपचारतः निषेवन्ते, ते कलिजान् दोषान् विजित्य परमं पदं यान्ति।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
अनायासेन मानवः सुमहत् पुण्यम् आप्नोति; अनेकदोषदुष्टस्य कलेः एष महान् गुणः।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन माहेश्वरं युगं प्राप्य, विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
ये प्रसन्नचेतसो रुद्रं विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससं नमन्ति, ते परमं पदं यान्ति।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलप्रदः ध्रुवम्। तथा अन्यदेवनमस्कारैः तादृशं फलम् न लभ्यते॥
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम्। महादेवनमस्कारो ध्यानं दानं इति श्रुतिः॥
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम्। समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्॥
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम्। तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च॥
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने। त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः॥
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
नमोऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे। शम्भवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने॥ नमः सोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे॥
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
प्रपद्येऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम्। महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्॥
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम्। योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्॥
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणोऽधिपम्। शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्॥
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्तिं परमेश्वरम्। एकमूर्तिं महामूर्तिं वेदवेद्यं दिवस्पतिम्॥
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
नीलकण्ठं विश्वमूर्तिं सर्वव्यापिनं विश्वबीजं नमामि। कालाग्निं कालदहनं, कामदं कामनाशनं च वन्दे॥
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणं नमस्ये। विलोहितं लेलिहानमाहित्यम् परमेष्ठिनं; उग्रं भीमं पशुपतिं, भास्करं तमसः परं वन्दे॥
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
इति युगानां लक्षणं समासतः प्रोक्तम्—अतीतानागतानां च—यावन्मन्वन्तरक्षयः॥
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
मन्वन्तरेणैकेन सर्वाण्येवान्तराणि व्याख्यातानि, न संशयः। कल्पः कल्पेन चैव हि तथा ज्ञेयः॥
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु च, तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैः पुनः पुनर्भवन्ति॥
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः । ईशानेऽव्यभिचारिणीं परमां भक्तिं बभार ॥
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं साक्षाद्विष्णुं व्यवस्थितम् ॥
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् । कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः ॥
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
धन्योऽस्यनुगृहीतोऽसि त्वादृशोऽन्यो न विद्यते । त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय ॥
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् । प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम् ॥
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया। ततः स्वयमेव हृषीकेशः सनातनः प्रीत्या सस्नेहं उवाच॥
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि। व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्॥
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः। जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्॥
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
पाण्डवेयोऽपि तद्वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम्। संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमोऽभवत्॥
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति। मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्॥
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते । पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे ॥
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः । को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम् ॥
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् । पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम् ॥
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः । प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.