प्राणस्थैर्यं जीवनरक्षा च—प्राणापानयोः पुनःप्रतिष्ठापनं, दिग्रक्षणं, गृहस्य च मङ्गलप्रतिष्ठापनं। उपविषयाः—(१) रक्षा: दिग्भ्यः परिरक्षणं दुष्कृतां च निवारणम्। (२) संज्ञानम्: स्वपरपरिवारेषु सौहार्दैक्यस्थापनम्। (३) भैषज्यम्: प्राणापानयोः पुनर्निवेशनं मृत्योः आकर्षणप्रतिरोधश्च। (४) विषहरणम्: वीरुद्भिः मन्त्रैश्च विषनाशनम्। (५) वाक्श्रुतिपूजनम्: ऋचः साम च सिद्धवाक्त्वेन प्रभाविन्यौ। (६) स्वस्त्ययनम्: सुरक्षितयात्रा विघ्नरहितमार्गश्च।
एष एकऋचो रक्षोघ्नः सूक्तः सर्वदिक्परितः सम्पूर्णं रक्षणवेष्टनं स्थापयति, यत्र बृहस्पतिः इन्द्रश्च सर्वासां दिशां रक्षणभारं विभजन्ते। बृहस्पतिः पृष्ठतः ऊर्ध्वतः (उत्तरतो) अधस्ताच्च ‘दुष्कृतम्’ अपवारयितुं प्रार्थ्यते, इन्द्रः पुरस्तात् मध्ये च रक्षां विधत्ते, समुदायाय वरियः (विस्तीर्णं) क्षेमस्थानं प्रसारयन्।
एषः संज्ञाना-स्तोत्रः अश्विनौ प्रार्थयते यत् स्वजनमण्डले परेषु च संज्ञां (सामान्यबुद्धिं) रोपयेताम्, येन समुदायजीवनं न भिद्येत। अपि च यदा बहवः समागच्छन्ति—विशेषतः नगर-कलहेषु वा रण-सङ्कटेषु—तदा जन-कोलाहलं, अशुभ-निमित्तानि, विचलन-प्रदं शकुनादि च निगृह्यताम्, यथा एकं मन्त्रं सम्यक् प्रबलं च भवेत्।
अयं भैषज्यसूक्तः रोगिणः प्राणापानयोः स्थैर्यं स्थापयति। मृत्योः समीपे प्राणः (आश्वासः) अपानः (निःश्वासः) च मा प्रच्युतां, इति तयोः स्मरणं पुनर्निवेशनं च करोति। यममृत्योः अधिकारं प्रत्यावर्तयति, दिव्यौ भिषजौ अश्विनौ अग्निं भिषजं च आह्वयति, तथा दुःखितं सप्तर्षीणां रक्षावाहनेन सुरक्षितजरां प्रति नयति। अस्य प्रभावः ‘जरिमन्-विरुद्धं निधिः’ इव क्षयप्रतिषेधकः, अक्षतप्राणशक्तिं जीवनसन्ततिं च पुनः स्थापयति।
अयं संक्षिप्तो द्विमन्त्रः सूक्तः ऋचं च साम च सजीवौ प्रभाविनौ च पवित्रवाचः-रूपौ स्तौति, याभ्यां कर्म यज्ञश्च सम्भवति, यज्ञो देवताभ्यः प्राप्यते च। अयं चाध्ययन-रक्षामन्त्रः—शिष्यः प्रार्थयते यत् प्रश्न्यमानं स्पृश्यमानं च बलवत् वेदं न हिंस्यात्, अपि तु बलं प्रसादं स्पष्टतां च सफलं कर्मानुष्ठानं च दद्यात्।
एष एकऋचोऽयं सूक्तः इन्द्रं प्रार्थयते यत् सः स्वस्त्ययनं दद्यात्—मङ्गलं विघ्नरहितं च गमनमार्गम्—यथा यात्रिकः इन्द्रस्यैव दिवोऽवतरणमार्गैः सह समन्वितो भवेत्, ये मार्गाः जगत् प्रवर्तयन्ति। तान् दिव्यान् पथः रक्षात्मक-प्रतिमानरूपेण आह्वयित्वा, मन्त्रोऽयं कार्यसिद्ध्यर्थं पौष्टिक-तन्त्रवत् च, यात्राकाले विपद्-विलम्ब-शत्रुबलादीनां निवारणाय अपोत्प्रैविक-रक्षणरूपेण च प्रवर्तते।
अथर्ववेदे ७.५६ सूक्तं विषापहारकं भैषज्य-रक्षोघ्नं च मन्त्रः। अत्र शर्कोटस्य तथा अन्येषां सर्पण-दंशक-प्राणिनां विषं मन्त्रबलात् औषधीनां वीरुधां च प्रभावेन ज्ञात्वा निगृह्यते। सूक्ते ब्रह्मणः (पवित्रवाचः) औषधिशक्त्या सह संयोगः प्रदर्श्यते; प्राणिनां विषं “मृदितं/चूर्णितं” इति घोष्यते, दंशमुखानि अधो नम्यन्ते, अहिंसकानि च क्रियन्ते।
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणोक्तः सूक्तः सरस्वतीं भैषज्यरूपां स्तौति। सा चिन्ताविक्षोभेण, भ्रमदुपासनेन, देहेऽन्तराले विदारणभावेन वा कम्प्यमानस्य जनस्य अन्तःस्थैर्यं देहसमग्रतां च पुनः स्थापयति। घृतस्य पूर्तिपोषकप्रतिमया तथा सप्तस्रोतसां प्रवाहमूर्त्या, एतत् सूक्तं सर्वतोवृद्धिं याचते—आरोग्यं बलं च, तथा व्यक्तेः कुलपरम्परायाश्च ऋतस्यानुगुणं सुव्यवस्थितं समृद्धिं च।
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकः सूक्तः ‘अन्न–सोम-स्वीकार’ इति मन्त्ररूपः। अत्र इन्द्रावरुणौ मधुमतः पिष्टस्य सोमस्य पानाय आहूयते, तथा बर्हिषि उपवेशनाय च, येन हविः सम्यक् अनुमोदितं भवति। देवयोः तुष्ट्या यज्ञे सहभागं निश्चिन्वन्, अन्नस्य, बलस्य, तथा दृढेन दैवेन विधिना नियतस्य समृद्धेः स्थैर्यं साधयितुम् अभिप्रेतः।
एष एकऋचो रक्षाभिचारिकः मन्त्रः शापमोचनं प्रार्थयते। शत्रुभिः कृताः शापवाक्याः स्वस्रोतसि प्रत्यावर्त्यन्तामिति, शापकर्तुः शक्तिः विद्युताऽऽहत इव वृक्षः मूलतः शुष्यतु, तस्याधारश्च छिद्यतामिति सर्वथा प्रत्यावर्तनं शापसमर्थनस्य च्छेदं च प्रतिपादयति।
अथर्ववेदस्य ७.६० सूक्तं पौष्टिकं गृहप्रवेश-गृहस्थैर्यकरणं च; अस्मिन् सूक्ते ‘भद्रा’ (शुभ-समृद्धिः) गृहे प्रतिष्ठाप्यते, गृहं च स्वजनानां प्रति सौहृदं भवति। क्षुधातृष्णादीन् अभावबलान् शमयति, गृहं च धनबलसख्यसमन्वितं सुरक्षितं स्वागतशीलं च पात्रं करोति; ‘इहैव’ इति निश्चयेनैव समृद्धेः स्थानं गृह एव इति मुद्रयति।
Stabilizing life—protecting the person and home through prāṇa-restoration, directional guardianship, and auspicious installation
Illness-crisis (faintness, fear, near-death), poisoning/bites, communal harmony, protection from malign forces and curses, safe travel, and establishing prosperity in a new or existing home.
It gathers practical rites that keep life steady—recalling prāṇa, guarding the quarters, removing venom and curses, ensuring concord and safe travel, and installing prosperity in the home.
The main healing set is 7.53 (prāṇa/apāna restoration against death), 7.56 (anti-venom with vīrúd plus mantra), and 7.57 (Sarasvatī for inner steadiness and bodily integrity).
For protection use 7.51 (directional rakṣā) and 7.59 (curse-release/return). For prosperity and household stability use 7.60 (house-entry/paustika) and 7.58 (offering acceptance by Indra–Varuṇa).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
