Anuvaka 3
गृहस्य सुरक्षा च समृद्धिश्च—आथर्वणकर्मभिः अन्तर्बाह्योपद्रवान् शमयित्वा पौष्टिकं सौभाग्यं प्रजननं सौहार्दं च प्रतिष्ठाप्य आयुरारोग्यरक्षणं क्रियते। उपविषयाः—(१) दाहज्वरादि-तीव्रतापस्य शान्तिः, तस्य रक्षारूपेण परिवर्तनं (अग्नेरन्तःस्थितस्य तेजसः)। (२) पौष्टिकवृद्धिः—निधयः, क्षेत्राणि, पशवः, भगः, वर्चसः (राजसौभाग्यं लोकप्रभा च)। (३) वन्ध्यत्वनिवारणं प्रजननप्रतिष्ठा च, वन्ध्यत्वस्य अपाकरणं/परिवर्तनं। (४) दिक्पाल-सीमासुरक्षा—दिग्रक्षा, मर्यादारक्षा, गृहपरिसरस्य परितः कवचस्थापनम्।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
अथर्ववेदस्य ३.२१ सूक्तं शान्त्यर्थं, बहुरूपं सर्वव्यापिनं च अग्निं सम्बोधयति—योऽप्सु, अश्मसु, ओषधीषु, देहे च निहितः। “तेभ्योऽग्निभ्यः” इति पुनःपुनर्हविषा जुह्वत् सर्वं दाहकं घोरतापं शमयति, विशेषतः क्रव्यादरूपं (मांसभक्षकं भयङ्करं) प्रसादयति, तथा अग्निं वैश्वानरं विश्वजीवनधारकं पुनः प्रतिष्ठापयति। अस्य प्रभावः अग्नेर्गूढस्थानानां श्रेणीभेदानां च नामग्रहणे निहितः; तेन सर्वत्र सम्भाव्यं दाहदोषं विधिवत् “आवृत्य” तं कल्याणं तेजः क्षेमं च सुव्यवस्थां च परिवर्तयति।
Sukta 22
अयं पौष्टिकः सूक्तः साधके भगेन सार्वभौमसमृद्धिं वर्चसा च लोकप्रकाशं तेजश्च संनिधत्ते, तदात्मनि च संक्रामयति। अस्मिन् सूक्ते सर्वोत्तमपशुरूपेण गजः पराक्रमस्य प्रभुत्वस्य च आदर्शस्थानं निरूप्यते। यज्ञपरिणामकर्त्रा अग्निना चतुर्दिक्षु च प्रसारितेन प्रभावेण च, जप्ता वर्चस्वी भवेत्—दृश्यतेजस्वी, समाजे प्राधान्यवान्, सफलश्च। मन्त्राः स्वाभिषेक-बलाधानरूपाः, राजवत् पूर्वाधिकारं व्यापकं चेन्द्रियं (अधिकार-पराक्रमं) च प्रतिमिमानाः।
Sukta 23
अथर्ववेदस्य ३.२३ सूक्तं गार्ह्यं प्रजनन-चिकित्सासूक्तम्। अत्र वन्ध्यत्वं ‘वेहत्’ इति नाम्ना निरास्य-स्थानान्तर्य-दोषरूपेण परिगृह्यते, वाक्कर्मणा तस्यापसारणं कृत्वा स्त्रियाः गर्भाधान-शक्तिः पुनः स्थाप्यते। शुभबीजस्य देवौषधीनां च साहाय्येन प्रजां गर्भं च पुनः प्रतिष्ठापयितुं प्रयत्नः क्रियते; विशेषतः पुत्रस्य जननं धारणं च स्पष्टतया अभिप्रेतम्।
Sukta 24
अथर्ववेदस्य ३.२४ सूक्तं पौष्टिकं; गृहस्य कोषेषु क्षेत्रेषु च अक्षिति-समृद्धिं स्थापयितुं बहुधार-प्रस्रवणस्य प्रतिमया अक्षयप्रवाहं आह्वयति। समृद्धिं न केवलं कामनारूपेण, किन्तु सुव्यवस्थितां शक्तिं इव—धान्यस्य संग्रहणं, पालनं, वितरणं च कुर्वतीम्—आनयति। वर्ष्याभिः नदीभिरिव शाप-दोष-क्षयम् अपि प्रक्षालयति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं स्थिरा पुनःपुनः वर्धमाना समृद्धिः—या न क्षीयते, न दूष्यते, नापसरति।
Sukta 25
अथर्ववेदस्य ३.२५ सूक्तं कामप्रेरितं वशीकरणसूक्तम्। अस्मिन् लक्ष्ये चञ्चलतृष्णां प्रज्वालयितुं, प्रतिरोधं भेत्तुं, समीपागमनं वाक्-माधुर्यं च एकान्तासक्तिं च बलात् साधयितुं प्रार्थ्यते। कामः शस्त्ररूपेण निरूप्यते—कामस्य भीषणः शर इव। तथा च मित्रावरुणयोः बन्धनाधिकारं समाहूय स्वातन्त्र्यसंकल्पं विघट्य तं जनं वशे स्थापयितुं प्रयत्नः क्रियते।
Sukta 26
अथर्ववेदस्य ३.२६ सूक्तं दिग्रक्षार्थं स्वात्मरक्षणपरं भवति। अस्मिन् सूक्ते दिक्षु स्थितान् देवगणान् सम्बोध्य तेषां प्रसादं याचते, न तु तेषां हिंसाम्; एवं यज्ञस्थानं सुरक्षितं क्रियते। प्रत्येकं मन्त्रं दिकं निर्दिशति, तस्याः पालकगणं नाम्ना निर्दिशति, तथा च अग्निं वातादीन् वा तेषां “इषवः/शराः” इव निरूप्य, सम्भाव्यं घोरं क्षेपणबलं रक्षणात्मकं पालकत्वं प्रति परिवर्तयति। पुनःपुनरुक्तो निगदः—“प्रसीदत, अस्मान् अधि ब्रूत; वः नमः, वः स्वाहा”—इति शमनं च रक्षापरिधेः सीलनं च करोति।
Sukta 27
अयं लघु रक्षासूक्तः दिग्देवताः सह तेषामधिपतिभिः रक्षितृभिः आयुधशक्तिभिश्च (इषुभिः) आहूय यज्ञसीमां दृढां करोति। प्रत्येकं दिक् नमस्कारेण साहाय्येन च “स्थिरा” क्रियते, तथा च वैरभावः बहिर्नीयते—दिग्बलानां हनुषु निक्षिप्यते—येन यजमानस्य क्षेत्रम् अभेद्यं भवति।
Sukta 28
अथर्ववेदस्य ३.२८ सूक्तं पौष्टिकं, यत् यजमानस्य स्थाने पुष्टिं (पोषकवृद्धिं) रसञ्च (जीवनसारं) आनीय गोसमृद्धिं स्थिरीकर्तुं वर्धयितुं च प्रयुज्यते। अत्र यामिनी नाम गोक्षयकरी कालातीत-भयङ्करी शक्तिः (सहचर्यौ रिफती रुशती च) अपि परिगृह्यते, तां च जनानां क्षेत्राणां पशूनां च हिताय शिवां (कल्याणीं समृद्धिदां) भावयित्वा निवर्तयति।
Sukta 29
अथर्ववेदस्य ३.२९ सूक्ते अन्त्येष्टि-न्यायसदृशी “मुक्तिदान/प्रायश्चित्त-प्रतिदान” (रansom) भावना निरूप्यते। यमस्य देयम् अङ्गीकृत्य तत् सम्यगर्पितेन दानेन—विशेषतः श्वेतपादया मेष्याः (अजाया) समर्पणेन—परिवर्त्य तृप्तिं नीयते, येन मृत्योः अधिकारात् भयग्रस्तः पुरुषः विमुच्यते। दान-प्रतिग्रहयोः क्रियापि कामे (सङ्कल्पितेच्छायाम्) प्रतिष्ठाप्य पवित्रीक्रियते; अक्षयपुण्यं पितृलोकस्थैर्यं च प्रतिश्रूयते, स्वधया पितॄन् सन्तोषयन्।
Sukta 30
अयं सूक्तः अथर्ववेदे प्रसिद्धः साम्मनस्य-प्रयोगः, यः गृहे सभायां वा सहृदयत्वं सममनस्कत्वं च प्रतिष्ठापयति, द्वेषं पक्षभेदं च स्पष्टतया निरस्यति। देवेषु यथा सहकारः—“यथा देवाः न विभिद्यन्ते”—तथा मानुषेषु अपि ऐक्यस्य आदर्शं स्थापयति, येन सायं प्रातश्च नित्यजीवने संमतिः स्थिरा भवति, सामाजिकसङ्घटनया च समृद्धिः पोषणं च वर्धते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
