Anuvaka 1
प्राथमिकविषयः—रोहित–सूर्यः विश्वाधिपतिरिति: सौरसृष्टिविचारः राजसत्तया सह संरक्षा-दण्डन्यायेन च संयुक्तः। उपविषयाः—(१) विश्वव्यवस्था: द्यावापृथिव्योः प्रतिष्ठापनं, ऋतस्य धारणम्। (२) राजधर्म-राजनीतिः: विजयः, गोसमृद्धिः, वैधता, सर्वोच्चता च। (३) अपोत्प्रैतिकं सौरतेजः: रात्रिजातान् भय-रोगादीन् अपाकरोति। (४) ब्राह्मणरक्षा-धर्मनियमः: विदुषां हिंसायाः दण्डः। (५) एकस्यैव शक्तेः बहुदेवतारूपेण समाख्यानम्—अग्निः, सूर्यः, यमः इत्यादयः।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य १३.१ सूक्तं महद् रोहितसूक्तम्, यत् सृष्टिकथां राजधर्मविचारं चैकत्र संयोजयति। अरुणवर्णः सौरः तेजो रोहितः स्तूयते—यस्याधारे द्यावापृथिव्यौ प्रतिष्ठिते, यश्च जयस्य, धनस्य, पशूनां, समृद्धलाभस्य च स्रोतः। रोहितस्य बहूनि “जन्मानि” वर्णयित्वा तथा जगतो नाभिरिव स्थिरकर्तृत्वं निरूप्य, एतत् सूक्तं यजमानस्य/राज्ञः केन्द्रीयतां पवित्रीकरोति; राज्यं मानुषव्यवस्थां न, अपि तु विश्वतत्त्वमिव प्रकाशयति।
Sukta 2
अथर्ववेदस्य १३.२ सूर्यसूक्ते सूर्यस्य विश्वचक्षुषः सर्वदर्शिनः प्रभा भैषज्यरक्षार्थं विनियुज्यते। यत् किञ्चिद् रात्रौ निगूढं भवति—रोगहेतवः, स्तेयकाराः, शत्रवो वा अभिचाराः—तत् तमसि निवर्तमाने सूर्यप्रकाशेनापह्रियते। अपि च सूर्यस्य/आदित्यस्य महत्त्वं स्तूयते, येन नित्येन दिवानिशोः परिभ्रमणेन प्राणबलं प्रतिष्ठा च सौभाग्ययुक्तो धर्मः सुसंस्थितो भवति।
Sukta 3
अथर्ववेदस्य १३.३ सूक्तं दण्ड-रक्षणात्मकं; यत्र विदुषो ब्राह्मणस्य प्रति कृतो हिंसाचारः क्रुद्धस्य स्रष्टुः–सूर्याधिपतेः (प्रजापतेरादित्यवत्) विरुद्धं विश्वापराध इव निरूप्यते, तथा रोहितं प्रतिशोधं कर्तुं नियोजयति। “कम्पय… क्षपय… पाशान् विमोचय” इत्यादि पुनःपुनरुक्तिभिः जगदावरणं कालचक्रं सर्वव्यापी पदक्रमश्च—एते सर्वे—धर्म-याज्ञिकदण्डविधानरूपेण परिणम्य ब्रह्महिंसकं बद्ध्वा क्षीणयन्ति।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य १३.४ सूक्तं विश्वाधिपत्यस्य स्तुतिपाठः। अत्रैकं सर्वव्यापि तेजः बहुभिर्देवतारूपैः—अग्निः, सूर्यः, यमः, महेन्द्रः (इन्द्रः) तथा आर्यमन्, वरुणः, रुद्रः, महादेव इत्यादिभिः—एकत्वेनाभिधीयते। पुनःपुनः किरण-नभः-प्रत्युक्त्या स देवः परितो वेष्टयिता, स्थिरीकर्त्ता च, द्यां पूरयन् इव निरूप्यते; तेन राज्यं च सुरक्षितं भवति—पुष्टिः, ऋत-व्यवस्था, च शत्रुभ्यः परिरक्षणम्। अस्य सूक्तस्य प्रभावः ‘स एव…’ इति सर्वात्मकीकरणेन तथा किरणानां बन्धवत् परिधि-कल्पनया च, राजकीय-विश्वात्मकं अपोत्प्रायिकं कवचं निर्माति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.