Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
ਅਧਿਆਇ 1 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਤ੍ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੂਤ ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਦ ਸੁਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਿੱਪਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ, ਵਰਾਹਮੁਖ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਧਰਣੀ (ਭੂਦੇਵੀ) ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਰਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਣੀ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਾਯਣਾਦ੍ਰਿ/ਸ਼੍ਰੀਵੇਂਕਟਾਚਲ, ਸੁਵਰਣਮੁਖਰੀ, ਕਮਲਾਖ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਸ੍ਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ (ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਛਿਆਸਠ ਕਰੋੜ’) ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਧਾਰਿਕਾ, ਤੁੰਬ, ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ, ਪਾਂਡਵ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਣੀ ਦੀ ਵਰਾਹ-ਸਤੁਤੀ, ਵਰਾਹ ਦਾ ਧਰਣੀ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਚਲ/ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ ਵੱਲ ਗਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਯਣਾਦ੍ਰਿ ਉੱਤੇ ਧਰਣੀ ਦੇਵੀ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਤਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ‘ਪਰਮ ਗੁਪਤ’ ਮੰਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਚਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮੰਤਰ: “ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹਾਯ ਧਰਣ੍ਯੁੱਧਰਣਾਯ ਚ”; ਰਿਸ਼ੀ: ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਦੇਵਤਾ: ਵਰਾਹ, ਛੰਦ: ਪੰਕਤੀ, ਬੀਜ: ਸ਼੍ਰੀ-ਬੀਜ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਕ ਲਈ ਚਾਰ ਲੱਖ ਜਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਯਸ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਕਮਲ-ਲਾਲ ਨੇਤਰ, ਵਰਾਹਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੌਮ੍ਯਤਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰ-ਸ਼ੰਖ-ਅਭਯਮੁਦਰਾ-ਕਮਲ, ਲਾਲ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਧਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤ 108 ਜਪ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ—ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਮਨੂ ਨੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ, ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਣੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਵੇਂਕਟ ਉੱਤੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚਿਰ-ਨਿਵਾਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਧਰਣੀ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਨੂੰ ਪੁਰਾਵ੍ਰਿੱਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ/ਹਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇ ਪੂਜਣਯ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਧਰਣੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ? ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਗੋਚਰ ਹੋਣ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਮਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਕਾਲਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਵਰਮਾ ਦਾ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਤੱਕ ਦੀ ਵੰਸ਼ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪਦਮਾਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਧੀ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਣੀ ਧਰਣੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਣੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿਚ ਵਸੁਦਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਵੈਧਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਧਰਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ “ਪਦ੍ਮਿਨੀ” ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਪਦ੍ਮਾਵਤੀ ਦੇ ਉਦਿਆਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੇੜੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਦ੍ਮਾਵਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦੇਹ-ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ “ਵਿਸ਼ਣੂ-ਯੋਗ੍ਯ” ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਦ੍ਮਿਨੀ/ਪਦ੍ਮਾਵਤੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਸੰਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚੁਣਨ ਲਈ ਪੁਸ਼ਪਾਟਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਰਸਮ-ਸੌੰਦਰਯ ਭਰਿਆ ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਥੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਧਨੁਧਾਰੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ-ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਜੋ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ‘ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਇਹ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਦੱਸ ਕੇ ਪਦ੍ਮਾਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਾਜਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਖੀਆਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਅੰਦਰਲੀ ਤੜਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੇ ਸੌੰਦਰ੍ਯ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਤਨਮਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਸੁਸਜਿਤ ਅਰਘ੍ਯ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਯੁਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵੇਦਵਤੀ/ਸੀਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਚਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਗੁਹਾ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੁਵਰਣਮੁਖਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ ਲਿੰਗ, ਅੱਗੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਰਾਯਣਪੁਰੀ/ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਰਣਨ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਲੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਦਮਾਵਤੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਚੁਣਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਜੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਦਮਾਵਤੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਦੈਵਜ्ञ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ-ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਵਿਘਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇਗਾ; ਇੱਕ ਦੂਤਿਕਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗੀ। ਉਪਾਏ ਵਜੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਣੀ (ਦੇਵੀ/ਰਾਣੀ-ਸਰੂਪ) ਇੱਕ ਪੁਲਿੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸੱਚ ਜਾਣਦੀ ਹੈ—ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਪ੍ਰੇਮਜਨਿਤ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਸਵੈੰ ਵੈਕੁੰਠਪਤੀ ਹਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਨੂੰ ਮੱਧਸਥ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਣਗੇ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮਾਵਤੀ ਭਕਤ-ਲੱਛਣ ਸਮਝਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਊਰਧਵ ਪੁੰਡ੍ਰ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਾਮ-ਧਾਰਣ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਸੱਚਾਈ, ਅਦ੍ਰੋਹ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ/ਸੰਯਮ, ਦਇਆ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯਮ। ਹੋਮ ਅਤੇ ਤਪਤ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਚਾਯੁਧ (ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਗਦਾ, ਖੜਗ) ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਤੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਦਮਾਵਤੀ–ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਰੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਧਰਣੀ ਆਈ ਹੋਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਵਿਕਾ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਪੁੱਛ ਕੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਸਤੇ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਕੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਜੋਤਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੋਤਸਵ: ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਗਰ-ਸਜਾਵਟ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਉਪਹਾਰ—ਸਾਂਝੀ ਸ਼ੁਭ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਕੁਲਮਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ-ਦੂਤ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮਾਲਾ ਭੇਜ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਗਮਨ ਲਈ ਰਾਜਕੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਧੀਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
ਇਸ ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਹ੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ ਆਦਿ ਵੇਦਿਕ ਤੱਤ ਮਾਨੋ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਦਰਪਣ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਗੀ ਕਰਮ-ਸਾਮਗਰੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਲ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੂਚੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯੰਗ-ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਊਰਧ੍ਵਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣਪੁਰੀ/ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਮਹੋਤਸਵੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਮੰਗਲ ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਾਵਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜੈਮਾਲਾ-ਵਿਨਿਮਯ, ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਿਹ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਮਾਂਗਲ੍ਯਸੂਤਰ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਲਾਜਾ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅੰਗ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਭ੍ਰਿਤ (ਉਪਹਾਰ) ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਅਨਾਜ, ਘੀ, ਦੁੱਧ-ਪਦਾਰਥ, ਫਲ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ-ਰਤਨ, ਪਸ਼ੂਧਨ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਵਰਗ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਦਾਨ ਧਰਮਾਰਪਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਆਕਾਸ਼ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ; ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਣੀਦੇਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹਭਗਵਾਨ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਸੂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਭੂਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਪਕਿਆ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਅੰਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਲਿਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਖਾ ਲੈਣ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਬਾਲ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ-ਸਰਸ/ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਉੱਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਭਗਤ ਰੰਗਦਾਸ ਵਰਾਹ-ਸਥਾਨ, ਸੁਵਰਣਮੁਖਰੀ, ਕਾਮਲਾਖ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੇੜੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਗ, ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਜਲਕ੍ਰੀੜਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ ਸੇਵਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੱਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਰਾਜਸਮਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੀਜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮਕੁਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੋੰਡਮਾਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ’ ਕਹਿੰਦਾ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੋਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਨਪਾਲ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੇੜੇ ਗੁਪਤ ਦੇਵਸਥਾਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ-ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਰੇਣੁਕਾ ‘ਦੇਵਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਵਜੋਂ ਅਜੇਯ ਰਾਜ ਅਤੇ ਤੋੰਡਮਾਨ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਪਦਮ-ਸਰਸ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਪਦਮਾ/ਰਮਾ) ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨ, ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਖੋਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਉੱਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਨਾ ਇਕੱਠੇ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤੋੰਡਮਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾਰੋਹਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਸਰਸ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਗਲਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਵਸੂ ਤੇਜੋਮਈ ਵਰਾਹ-ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਵਲਮੀਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗੋਦੂਧ ਨਾਲ ਵਲਮੀਕ ਧੋਵੋ, ਸ਼ਿਲਾਪੀਠ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਵਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉੱਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਵੈਖਾਨਸ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਤੋੰਡਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਮਾਰਗ (ਸੁਰੰਗ-ਰਾਹ) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪੱਲਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਵਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਮਲੀ ਤੇ ਚੰਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪਰਖ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਪਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ‘ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਵਾਰਣ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਅਸ਼ਠੀ-ਸਰਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਰਵਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਕੁੰਭਕਾਰ ਭੀਮ ਸਾਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੀਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੋੰਡਮਾਨ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉੱਚ ਫਲ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਭਾਰੀ ਨੈਤਿਕ ਮੈਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਤ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਮੌਨਵ੍ਰਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਮਰਾ ਸੱਪ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਕਸ਼ਕ ਛਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਲੁਕ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਵੈਦ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਕਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ-ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰਨਾ ਘੋਰ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਜਾ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਵਰਾਹਸਵਾਮਿਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮਾਨ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਸਵਾਮੀ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ/ਸਵਾਮੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਐਸੀ ਕਿਹੜੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਧਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ, ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣੇ ਗਏ ਅਠਾਈ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਦੰਡ-ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਤੇ ਪਰਾਏ ਸੰਬੰਧ ਹੜਪਣਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣਾ, ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਪਾਖੰਡੀ ਮਤਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ, ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਦੰਭ ਆਦਿ। ਹਰ ਉਦਾਹਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਈ ਹੋਈ ਭਰੋਸਾ-ਵਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਮੀ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾ ਕਰੋ—ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਤਮਿਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਐਸੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਤੁਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ–ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
ਸੂਤ ਜੀ ਸਵਾਮੀਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਧਰਮਗੁਪਤ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੰਦ ਰਾਜਭਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਗੁਪਤ ਨੀਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੁਚੱਜਾ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਜਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਇੱਕ ਰਿੱਛ ਵੀ ਉਸੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿੱਛ ਰਾਤ ਜਾਗਣ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਿੱਛ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁੱਤੇ ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਰਿੱਛ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨਮਾਦ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਨਾਮਾ ਯਕਸ਼ ਹੈ—ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਤਰੀ—ਜੋ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਲਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਨਮਾਦ ਅਵਸਥਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੰਦ ਮੁਨੀ ਜੈਮਿਨੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਵੇਂਕਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਨੇੜੇ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨਮਾਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਵੇਂਕਟੇਸ਼/ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਉਨਮਾਦ, ਅਪਸਮਾਰ-ਸਮਾਨ ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਸਵਾਮੀਤੀਰਥਮ” ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਵਾਮੀਤੀਰਥ/ਸ੍ਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਮਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਦੇ ਉਪਾਯ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਮਤੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੋਹਕ ਕਿਰਾਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ; ਚੋਰੀ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਲਈ ਵੇਸ਼ ਬਦਲ ਕੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠਾ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਪਤਿਤ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਟੁੰਬ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਧਿਆਇ ਪਾਪ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਵੈਦਿਕ ਬਹਿਸਕਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹਰਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ ਦੇ ਪਰਮ ਪੁਣ੍ਯ ਤੀਰਥ ਸ੍ਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਹੀ ਉਪਾਯ ਹੈ। ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਪਾਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਕੁਠਾਰਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਨਾਲ ਉੱਚ ਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
ਅਧਿਆਇ 15 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਵੈਂਕਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੈਤਿਕ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਣਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ (ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ) ਵੈਂਕਟਾਚਲ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਅਚਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਵਲਮੀਕ/ਚਿਟਿਆਂ ਦਾ ਟੇਲਾ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਘੋਰ ਮੀਂਹ‑ਗਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਵਲਮੀਕ ਦੀ ਚੋਟੀ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਦ ਗਰੁੜਾਰੂੜ, ਸ਼ੰਖ‑ਚਕ੍ਰ‑ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਿਸ਼ਣੁ/ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਤਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਨ‑ਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੁਕਤ ਪੂਰਨਿਮਾ ਆਵੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਪਾਪਮੋਚਨ ਅਤੇ ਅਭੀਸ਼ਟ‑ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੀਰਥ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਪਾਠ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ ਉੱਤੇ ਜਲਦਾਨ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ/ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਧਰਮਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਆਸਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਲਦਾਨ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਅਸ਼ੁਭ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਲਦਾਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੇਮਾਂਗ ਗੋਦਾਨ, ਧਨਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ ਸੀ, ਪਰ “ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਲਦਾਨ ਨੂੰ ਅਪੁਣ੍ਯ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਯਮਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ—ਪਾਤਰ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਭੁੱਲ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀ ਗੋਧਿਕਾ (ਛਿਪਕਲੀ) ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਆਏ; ਸਥਾਨਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਦੋਦਕ ਛਿਟਕ ਕੇ ਛਿਪਕਲੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤੀ-ਸਮਰਣ ਹੋਇਆ। ਹੇਮਾਂਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮੰਨੀ। ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ ਉੱਤੇ ਜਲਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਪਾਤਰ-ਦਾਨ ਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ, ਫਿਰ ਰਾਜਜਨਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ-ਪ੍ਰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ/ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੇਂਕਟ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਰਵਤੀਰਥਮਯ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੂਖਮ-ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਕੌਸਤੁਭ-ਭੂਸ਼ਿਤ—ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਉਤਸਵ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਤਸਵ—ਕਨਿਆ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ (ਝੰਡਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ) ਦੀ ਰੀਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲਾਨਾ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੇਂਕਟ ਨੂੰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਮੋੱਤਮ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨੀ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ/ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਤਾਤਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਯੁਗ-ਤੁਲਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਨੂੰ ਸਰਵਤੀਰਥਮਯ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲੋਂ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕੇ ਅਸ਼ਟਵਿਧ ਭਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ, ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ। ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਜਾਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਯਮ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੋਵਰ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਵਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸਮੁਦਾਇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਧਰਣੀ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ, ਗਣੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਗ੍ਰਹਿ-ਦੇਵਤਾ, ਵਸੂ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ—ਸਭ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਰੋਹਣ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਯਾਤਰੀ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਕੋਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਮਾਧਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਸਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਿੰਡਦਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਪਰਲੋਕੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਗਰਭਵਾਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਟਲਦਾ ਹੈ; ਸਵਾਮੀ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹਿਮਵਤ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਤੀ ਉੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਲਪਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੜੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸ ਕੇ ਦੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਤੀ ਤਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਲੰਮੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਸੁਮਤੀ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਸਿਖਾ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ ਇਕੋ ਉਪਾਅ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਦੇ ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਤੀ ਵੀ ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਛੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਰਵਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਮਹਿਮਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਕਾਮਿਨੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਅੱਗੇ ਭੂ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਫਲ, ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ (ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਅਹਿਤਾਗਨੀ) ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਘੋਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਤਾ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਇੱਕ ਭੂਖੰਡ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਘੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਜਾ ਕੇ ਸਵਾਮੀ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਸੂਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾਨੁਜ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵੇਤਾ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀਅ, ਵੈਖਾਨਸ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਵਾਸ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸ਼ਯਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਂਕਟੇਸ਼/ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਗਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੱਧ, ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾਨੁਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮਾਨੁਜ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੁਕਤ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ?’ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਅਦ੍ਵੇਸ਼, ਸੰਯਮ, ਸਤ੍ਯ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗੌ-ਸੇਵਾ, ਹਰਿਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਰੁਚੀ, ਜਲ-ਅੰਨ ਦਾਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਹਰਿਨਾਮ ਰਸ, ਤੁਲਸੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤਲਾਬ-ਕੂਆਂ-ਬਾਗ-ਮੰਦਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕਹਿਤ ਕਾਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦ੍ਰੀ (ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ) ਦੀ ਵਿਯਦਗੰਗਾ ਦੇ ਇਸ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਤਪਾਤਰ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ/ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦਾਨਪਾਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਸੀਮਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਉਹੀ ਸਵੀਕਾਰੇ ਜੋ ਸ਼ੀਲ, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਵੇਦ‑ਧਰਮ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਕਪਟੀ, ਹਿੰਸਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਾਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ‘ਨਿਸ਼ਫਲ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਬੇਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਧੀ‑ਵਿਰੁੱਧ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ/ਵਿਯਦਗੰਗਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਨਾਰਦ‑ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਣ੍ਯਸ਼ੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ‘ਵੰਧਿਆਪਤੀ’ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ‑ਕਰਮ ਦਾ ਰਿਤਵਿਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗਧੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਰਾਧ‑ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਬਤਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਯਮਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਕਰਮ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਯਾਤਰਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਰਥ‑ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ/ਵਿਯਦਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ; ਠੀਕ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਦਮਨਾਭ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤਪਸਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤ, ਦਇਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸਰਬਹਿਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ/ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਦਮਨਾਭ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਨਾਭ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਗਨਿ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਮਨਾਭ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਨਿਤ ਵਾਸ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਅਤੁਲ ਮਹਿਮਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕੌਣ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ? ਸੂਤ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ ਧਾਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਕੁੰਠ ਵਰਗੇ ਉਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀਰਬਾਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੰਦਰ ਗੰਧਰਵ ਜਲ-ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਅਨੇਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਲੱਜ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਾਹਨ ਕਰਮ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਕਾਰਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਪ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇਗਾ; ਫਿਰ ਸੁੰਦਰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁਭ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਪਦਮਨਾਭ ਨਾਮ ਦਾ ਯੋਗੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਰਾਖਸ਼ਸ ਉਸ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇਗਾ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟੇਗਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੜ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਥਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੁੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਪਦਮਨਾਭ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਆਗਿਆ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਦਮਨਾਭ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਸੇ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰੇ, ਮੋਖ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
ਅਧਿਆਇ 25 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਜਾਬਾਲੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ‘ਦੁਰਾਚਾਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਰਾਚਾਰ ਮਹਾਪਾਤਕੀਆਂ (ਬ੍ਰਹਮਘਾਤੀ, ਸੁਰਾਪੀ, ਚੋਰ, ਗੁਰੂਤਲਪਗ ਆਦਿ) ਦੀ ਲੰਬੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਸਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਸਹਿਵਾਸ, ਸਪਰਸ਼, ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼-ਸਾਮ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵੇਤਾਲ-ਬਾਧਾ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਾਬਾਲੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਬਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਜਾਬਾਲੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੇਤਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ; ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੇਤਾਲ ਬਣਿਆ। ਜਾਬਾਲੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੇਤਾਲ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜਾਬਾਲੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਠਿਨ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਾਪਮੋਚਕ ਹੈ।
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਘੋਣਾ-ਤੀਰਥ (ਤੁੰਬੁਰੂ-ਤੀਰਥ) ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੀਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਮਹਾਤੀਰਥ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਸਨਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਗੇ ਘੋਣਾ-ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਆਚਾਰ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਧਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਲ ਗਾਰਗ੍ਯ ਨੂੰ ਤੁੰਬੁਰੂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੇ ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਪਤ ਪਤਨੀ ਮੇਡਕ ਬਣ ਕੇ ਪੀਪਲ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਆ ਕੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਘੋਣਾ-ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਮਹਾਦਾਨ-ਯੱਗ ਸਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਾਜਪੇਯ ਸਮ ਪੁੰਨ ਤੇ ਚਿਰਕਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
ਅਧਿਆਇ 27 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ ਕਿਉਂ ‘ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ-ਗਿਰਿ’ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਧਰਮ-ਅਭਿਮੁਖਤਾ, ਗਿਆਨ, ਭਕਤੀ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪ-ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਤੀਰਥਾਂ ਲਈ ਯਾਤਰਾ-ਕਾਲ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ, ਵਿਯਦਗੰਗਾ, ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ, ਪਾਂਡੁਤੀਰਥ, ਕੁਮਾਰਧਾਰਿਕਾ ਅਤੇ ਤੁੰਬੋਸ਼ਟੀਰਥ। ਕੁੰਭ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਮਘਾ-ਯੋਗ, ਮੀਨਸਥ ਰਵੀ, ਮੇਸ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਚ ਚਿਤ੍ਰਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਸਥ ਰਵੀ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ/ਹਰਿਵਾਸਰ, ਅਤੇ ਧਨੁ ਮਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਤಃ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਰਾਜਸੂਯਾਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ ਪੁਣ੍ਯ, ਵਿਘਨ-ਮੁਕਤੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ, ਗੋਦਾਨ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਨ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਨਾ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਫਲ ਦੇ ਤੁੱਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ—ਵਕਤਾ ਦਾ ਸਰਵਤ੍ਰ ਸਨਮਾਨ, ਪਾਠ ਲਈ ਯੋਗ ਸਥਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ-ਆਸਨ-ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਅਤੇ ਅਵਮਾਨ/ਵਿਘਨ/ਅਵਧਾਨਹੀਨਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਫਲ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਵੇਂਕਟਾਚਲ ਦੇ ਕਟਾਹਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁ-ਵਕਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਲਈ ਕਟਾਹਤੀਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਅਰਥਵਾਦ’ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ (ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨਾਮੋਚਾਰ ਸਮੇਤ) ਨਾਲ ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੀਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਾਕ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਸ਼ਵ ਵਿਅਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਰੂਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਵਰਾਹ-ਪੂਜਾ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ/ਵੇਂਕਟੇਸ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਟਾਹਤੀਰਥ ਪਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਂਕਟੇਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਮਰਥਿਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਵਰਨਮੁਖਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸੰਬੰਧੀ ਘਰੇਲੂ ਨਿਯਮ। ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਭਰਾ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਨ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਡਿੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਰਾਜ-ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਸਹਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕਾਸ਼ੀ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਪੁਰੀ/ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਸਿੰਹਾਚਲ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਅਤੇ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਵਰਨਮੁਖਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੂੰਭਸੰਭਵ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ/ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਨਦੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਣਮੁਖਰੀ ਨਦੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕਾਲਹਸਤੀ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਹਸਤੀਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਜੁਨ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ-ਚੌਖਟ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਖਿਆਨ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਿਵਾਹ-ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਆਦਿ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਦੱਖਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਇੱਕ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਾਦ, ਤੀਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਤਪ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਮਾਡਲ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਦੀ-ਰਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁੰਨ-ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦੀ ਕਾਰਣਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਤಃਕਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ: “ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਗਹਿਰੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਭੈ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰੋ।” ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਹਾਨਦੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕਠੋਰ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤਪ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਾਂਸ਼ ਨਾਲ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਸੇਵਿਤ ਨਦੀ ਬਣੇ। ਗੰਗਾ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਦੀ ਆਧਾਰਕਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੇਂਕਟਾਚਲਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਤੀ-ਤੱਤਵਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੱਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਕ੍ਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੁਦੇਵ ਉਸ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੇਵਨਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਨਦੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤੇ ਦਾਨ, ਜਪ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ-ਲਾਭ, ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ, ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯੋਦਯ ਦੇ ਦਿਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਕੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
ਅਰਜੁਨ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸਨਾਨ-ਕਾਲ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ–ਰਿਸ਼ੀ–ਪਿਤ੍ਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ‘ਣ-ਤ੍ਰਯ’ (ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ—ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ–ਵੇਣਾ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ–ਵਿਆਘ੍ਰਪਦਾ ਸੰਗਮ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਚਲ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀਮਈ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਦਵਾਜ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਿਆ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ’ ਅਤੇ ਵਰਾਹ-ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿਨਾਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵਿਪਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਰਮਤਾ, ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਮੰਤਰ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਧਰਮ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਤੱਤਵ ਇਕੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਵਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪਾਤਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੱਗਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਮਯ ਵਰਾਹ-ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ, ਅਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮੰਗਲ-ਧੁਨੀ ਤੇ ਆਹੁਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਨਾਡਿਕਾ, ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਆਦਿ ਕਾਲਮਾਨ, ਯੁਗ-ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪ/ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਫਿਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਜਗਤ-ਪਲਾਵਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਗਵਦਾਜ਼ਿਆ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਵੇਂਕਟਾਚਲ ਆ ਕੇ ਸ੍ਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਗਿਆ—ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਉਪਾਯ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਹਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ, ਜਪ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਯੱਗ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਦਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕੇਸ਼ਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਂਕਟਨਾਮਕ ਅਦ੍ਰਿ (ਵੇਂਕਟਾਚਲ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਧਾਮ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੀਰਘ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਸ਼ੰਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜਭਾਰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਨਾਰਾਯਣਗਿਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪੋਵਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ, ਸਕੰਦਧਾਰਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਉਸ਼ਨਸ ਅਤੇ ਰਾਜੋਪਰਿਚਰ ਨਾਮਕ ਵਸੂ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਂਕਟ ਉੱਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੂਹਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਖ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
ਭਰਦਵਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗੰਨਾਥ ਦੇ ਭਗਤ ਦਿਨ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਰਾਤ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਜੋਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਭਯਾਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਮਣਿਮਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨ ਕੇ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੇੜੇ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਨਦੀ ਪਾਪਹਰ ਤੀਰਥ ਬਣੇ—ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵੇਂਕਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ। ਭਗਵਾਨ ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ-ਨਾਮਕ ਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਦਵਾਜ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ, ਸਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੂਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੰਜਨਾ ਕੋਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਤੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕੇਸ਼ਰੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀ ਜਨਮੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੇਸ਼ਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਤ, ਸਨਾਨ-ਦਾਨ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਮਤੰਗ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਨਾਚਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਚਲ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਵੇਂਕਟੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਵਿਯਦਗੰਗਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਤਪ ਕਰੇ। ਅੰਜਨਾ ਤਪ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਫਲਾਹਾਰ ਤੋਂ ਜਲਾਹਾਰ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੰਯਮ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਜੋਤਿਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਜਨਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਯਸ਼-ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸਦੀ ਅਦਭੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ‑ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ ‘ਲੋਕਹਿਤ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਥਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਂਕਟ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ/ਵੇਂਕਟ ਤੀਰਥ‑ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਕਾਲ‑ਨਿਰਣਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਵਸ’ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਏਕਤ੍ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵਾਮੀ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ, ਮੇਸ਼‑ਪੂਸ਼ਨ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ‑ਸੰਕੇਤ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਚਾਂਗ‑ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੰਗਾ‑ਤਟ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ—ਅੰਨਦਾਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ, ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਕਨਿਆਦਾਨ, ਜਲਸ਼ਾਲਾ, ਤਿਲ, ਅਨਾਜ, ਸੁਗੰਧ‑ਫੁੱਲ, ਛਤਰ‑ਚਾਮਰ, ਤੰਬੂਲ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਵਰਗ‑ਭੋਗ, ਰਾਜ‑ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸ਼ਾਸਤਰ‑ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੰਨ ਸੰਤਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.